Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 44, Shloka 10
सुमित्रोपदेशः
Sumitra’s Consolation to Kausalya
Devanagari script
शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन्।रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति।।।।
Transliteration
śayānam anaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan | raśmibhissaṃspṛśan śītaiś candramāhlādayiṣyati ||
Translation
咎なきラーマが夜に横たわるとき、月は冷ややかな光の筋で彼に触れ、父が子を抱きしめるように、彼を喜ばせるであろう。
Word by Word
ददौgave
ददौ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootदा (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
अस्त्राणिweapons
अस्त्राणि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअस्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
दिव्यानिdivine
दिव्यानि:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदिव्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषण (अस्त्राणि)
यस्मैto whom
यस्मै:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी (Dative), एकवचन; सम्बन्धवाचक
ब्रह्माBrahma (here: the giver)
ब्रह्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
महौजसेto the great-lustrous one
महौजसे:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeAdjective
Rootमहत्+ओजस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन; तत्पुरुषः (महद् ओजः यस्य)
दानवेन्द्रम्lord of demons
दानवेन्द्रम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootदानव+इन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (दानवानाम् इन्द्रः)
हतम्slain
हतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootहन् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (दानवेन्द्रम्)
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Kriyā (अनुबन्ध/पूर्वक्रिया)
TypeIndeclinable
Rootदृश् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त (Absolutive), अव्यय; ‘having seen’
तिमिध्वजसुतम्son of Timidhvaja
तिमिध्वजसुतम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतिमिध्वज+सुत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (तिमिध्वजस्य सुतः)
रणेin battle
रणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शूरःbrave
शूरः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootशूर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण
पुरुषव्याघ्रःtiger among men
पुरुषव्याघ्रः:
Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootपुरुष+व्याघ्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पुरुषाणां व्याघ्रः = tiger among men)
स्वबाहुबलम्strength of his own arms
स्वबाहुबलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootस्व+बाहु+बल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (स्वस्य बाह्वोः बलम्)
आश्रितःhaving relied on
आश्रितः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootआ+श्रि (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः ‘having resorted to’
असन्त्रस्तःunafraid
असन्त्रस्तः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअ+सन्त्रस्त (प्रातिपदिक; त्रस्/सन्त्रस्-धातु)
Formनञ्-समासपूर्वक क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः ‘unafraid’
अपिeven/though
अपि:
Nipāta (निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अप्यर्थक/सम्भावनार्थक (even/also)
अरण्यस्थःdwelling in the forest
अरण्यस्थः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअरण्य+स्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (अरण्ये स्थितः)
वेश्मनिin a house/palace
वेश्मनि:
Upamāna-Adhikarana (उपमान-अधिकरण)
TypeNoun
Rootवेश्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
इवas if/like
इव:
Upamā (उपमा)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formउपमावाचक अव्यय
निवत्स्यतिwill dwell
निवत्स्यति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि+वस् (धातु)
Formलृट्-लकार (Future), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
Context
While that sinless Rama sleeps at night, the Moon will comfort him by touching him with cool beams like a father embracing his son.
Characters & Entities
R
RāmaM
moon (candramā)N
night (rātri)FAQs
It affirms trust in the moral order: the righteous are not abandoned; even nature becomes a source of care—encouraging dharmic courage over despair.
Sumitrā consoles Kausalyā by describing how the natural world itself will soothe and protect Rāma in the forest.
Sumitrā’s nurturing reassurance—transforming fear into faith and composure.