Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

サナンダナは言った。尊きバラモンたちが到着すると、賢者ヴィヤーサは子を伴い、ひそかな場所に黙して坐し、ただ瞑想に深く没入した。

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

身なき声が、子を伴うヴィヤーサに告げた。「おお大聖仙よ、ヴァーシシュタよ。ブラフマンの聖なる宣言、ブラフマゴーシャは、ここでは行き渡っていない。」

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

なぜあなたは独り、黙して瞑想に没し、思案に沈むかのように坐しているのか。この山は、ブラフマンを誦する聖なる響きが欠ければ、輝きを失う。

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

ゆえに、尊き御方よ、賢き御子とともに、またヴェーダに通暁する者とともにヴェーダを学びなさい。常に心を澄みわたり、安らかで歓喜に満たしていなさい。

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

虚空より響く天の声の言葉を聞くや、ヴィヤーサは子シュカとともに、規律正しくヴェーダの学習と誦持に取りかかった。

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

おお、二度生まれの中の最勝者よ。かの二人がこのように久しく修習していると、海の烈風にあおられて、度を超えて激しい風が吹き起こった。

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

そこでヴィヤーサは子を制して言った。「今はアナディヤーヤ（ヴェーダ誦読を中止すべき時）である。」しかしシュカは、ただ一瞬止められただけで、なお好奇心に満ちていた。

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

その場で彼は父に尋ねた。「この風はいずこより起こったのですか。父上は、風のはたらきのすべて、その運行の全体を説き明かすにふさわしいお方です。」

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

シュカのこの言葉を聞いて、ヴィヤーサは甚だ驚嘆した。ヴェーダ学習を休止するアナध्याय（アナディヤーヤ）の折に、彼は次の言葉を述べた。

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

汝には神聖なる眼が生じ、心は安らかで揺るがぬ。さらにタマスとラジャスを捨て去り、汝は真実（サティヤ）に安住している。

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

自らのアートマンのうちにヴェーダを悟り、よく観想する者は、ヴィシュヌへ至るデーヴァ・ヤーナ（天の道）を歩む。だがピトリ・ヤーナ（祖霊の道）はタマス的（闇へ傾く下位）の性向である。

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

この二つは定まった行路となった—一つは天へと上り、一つは下へと下る。そこから諸々の風は動き、地と中空（大気の領域）において合流する。

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

まことにヴァーユ（生命の息）の道は七つある。それらを順に知れ。その道／領域において、サーディヤ（Sādhyas）と呼ばれる大いなる力を備えた神々の群れが生じた。

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

彼らの中にも、サマーナ（Samāna）という名の、征服しがたい子があった。その子はウダーナ（Udāna）であり、さらにウダーナの子としてディヤーナ（Dyāna）が生まれた。

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

そこからアパーナ（Apāna）が生じ、さらにその後プラーナ（Prāṇa）も生まれた。プラーナは子を持たず—屈せぬ剛毅さと恐るべき威力を備え、敵を打ち砕く者であった。

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

今より、それら（生命の風）のそれぞれ異なる働きを、順を追って説き明かそう。生きとし生けるものにおいて、遍く行き渡るヴァーユ（Vāyu）が、諸々の営みを別々に起動させるのである。

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

万有を潤し養い、すべての生きものを喜ばせるがゆえに、それはプラーナ（Prāṇa）と呼ばれる。また雲の群れを押し進め、煙より生ずるもの、熱より生ずるものをも駆り立てる。

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

最初の運行の道において、第一の風はプラヴァハ（Pravaha）と名づけられる。大空において、それは微かな潤いと稲妻とから、最上の光輝を生み出す。

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

次に来たるは第二の風、名をアーヴァハ（Āvaha）という。轟きつつ奔りゆく息であり、月をはじめとする諸々の光輝ある天体の昇りを、つねに成就させるものなり。

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

賢者は、身ある衆生の内にめぐる内なる衝動を「ウダーナ（udāna）」と説く。しかしてその同じヴァーユ（Vāyu）なる風が、四つの大海より汲み上げられた水を保ち支える。

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

森において風は水を汲み上げ、雲に与える。さらに大海は雲を集め合わせ、パルジャニヤ（Parjanya）—雨をもたらす力—へと授ける。

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

第三の風はウドヴァハ（Udvaha）と名づけられ、はなはだ強く、常に巡り動く。これによって、青黒く巨大な雨雲が集められ、さまざまな方角へと駆り立てられる。

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

その濃密なる雲の群れは、雨の解き放ちを起こす端緒として生ずる。しかして同じその風は虚空を行き、神々のヴィマーナ（vimāna）—天翔る車—を運ぶ。

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

第四の生命風はサンヴァハ（Saṃvaha）と名づけられ、「山を砕く者」である。その迅き力により、樹木より生じる樹液はかき混ぜられ、流れ出す。

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

第五は大いなる疾風、ヴィヴァハ（Vivaha）と呼ばれる。これが奔り出てうねるとき、天なる聖なる水は虚空を通って運ばれる。

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

天上のガンガーの聖水はそこにとどまる——堅く、常にとどまり続ける——遠方より来た太陽のただ一条の光さえも遮られ、退け返されるその場所に。

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

彼は千条の光を放つ（太陽）の源であり、その力によって太陽は地上をめぐる道を進む。彼より月（ソーマ）は養われて満ちてゆき、また彼は甘露アムリタ—不死の—天なる宝蔵でもある。

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

第六の生命風はパリヴァハ（Parivaha）と呼ばれ、生きとし生けるものにとって諸風の最勝である。死の時には、プラーナを宿すすべての者の生命の息を押し出して去らせる。

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

そのダルマにおいて、死とヴァイヴァスヴァタ（閻魔）さえも従って動く者——常にアートマンに安住する静かな बुद्धि により正しく観察するがゆえに——彼らすらその義（ダルマ）の下に帰する。

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

繰り返しの禅観（ディヤーナ）の修習を喜び、やがて不死にふさわしくなる者——彼（至上者）に速やかに到達すると、彼らは諸方の尽きるところ、すなわち超越の最高目的に至った。

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

ダクシャ・プラジャーパティの十人の子らは、幾千にも及んだ。ある力によって雨は制せられ、別の力によって水は抑えられ退かされる。

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

パリーヴァハ（Parīvaha）という優れた風があり、それは抗しがたく、乗り越え難い。同様に、ディティの子であるこれらのマルトたちは、まことに驚異そのものである。

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

彼らは活動をやめず、四肢は具足し、あらゆる所を巡り行く。しかも大いなる不思議は、まさにこの山が山々の中の最勝であるということだ。

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

彼はその浄めの風により、たちまち揺り動かされた――これはまことにヴィシュヌの吐息の風であり、激しい勢いと速さで吹き出すときであった。

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

風がにわかに起こるとき、いとしき者よ、世界はそのとき揺れ乱れる。ゆえに、梵を知る者たちは、風があまりに強いときには梵の聖なる文句を誦さない。

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

まことに宣べられる――風神ヴァーユでさえヴァーユを恐れ、梵天ブラフマーもまたそれに悩まされる、と。これだけを語り終えると、パラーシャラの子たる大いなる主は言葉を結んだ。

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

息子に「これを学べ」と告げて、ヴィヤーサは天上のガンガーへ赴いた。ヴィヤーサが沐浴のために去ったのち、梵を知る者の中で最勝のシュカもまた沐浴へ向かった。

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

おおブラーフマナよ、彼はスヴァーディヤーヤ（自誦自習）に励み、ヴェーダとヴェーダーンガに通暁する者となった。そこにて、聖仙よ、ヴィヤーサの子シュカが、そのスヴァーディヤーヤに深く没入しているのを見た。

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

福徳あるサナトクマーラはひそかに近づいて来た。するとブラフマーの子カーṛṣṇiṇāは立ち上がって迎え、しかるべき敬意をもって礼拝した。

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

そのとき、知者の中の最勝者はシュカに語りかけた。ああ婆羅門の長よ。「大いに幸いなる者よ、ヴィヤーサの輝ける子よ、いま何をしているのか。」

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

シュカは言った。「私はスヴァーディヤーヤ（聖典の自修）に励み、今はブラフマーの子として住しております。何らかの功徳によって、あなたのダルシャナ（ご聖顔の拝観）という祝福を得ました。」

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

私は少しお尋ねしたい。真実のタットヴァと、解脱（モークシャ）へ至る手段についてである。大いに幸いなる方よ、どうか説き明かし、私がその実在の智を得られるようにしてください。

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

サナトクマーラは言った。「知識に勝る眼はなく、知識に勝る苦行もない。執着に勝る苦しみはなく、放下（捨離）に勝る安楽はない。」

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

罪ある行いから退き、つねに功徳の行に励み、日々の正しい作法として善き品性をあらわすこと——これこそが、最高の安寧へ至る無上の道である。

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

得がたく苦しみに満ちたこの人身を得ながら、執着する者は迷いに沈む。その者は憂いの解脱にふさわしくない。執着こそが、まさに苦の相だからである。

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

執着する者の知性は、迷いの網を育てる養いとなる。さらにその迷網に覆われて、此の世にも後の世にも苦を味わう。

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

最高の善を求める者は、あらゆる手段をもって欲望と怒りを制しなければならない。二つは常に人の福徳を打ち砕こうと待ち構えているからである。

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

常に、怒りから苦行を守り、嫉みから繁栄を守れ。学びは称賛と侮辱の両方から守り、そして自らを放逸から守るべきである。

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

慈悲は最上のダルマ、赦しは至高の力である。アートマン（真我）を知ることは最高の智であり、真実を語ることこそまことに最大の善である。

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

一切を捨て去った者こそ、真に学識ある者、真に賢者である。この世にあっても、彼は感官の対象の中を歩むが、その感官はアートマン（真我）に統御されている。

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

何ものにも執せず、心は静まり、内なる変化なく、堅く統一されている者は——自分と同じような者の中にあっても、そうでない者の中にあっても執着しない。伴侶と共にあろうと独りであろうと、彼は常に同一である。

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

かくして解き放たれた者は、ほどなく至上の善に到る——常に世俗の見を離れ、接触を離れ、また常に（世俗の）言葉を離れて住する。

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

おお牟尼よ、あらゆる生きとし生けるものと調和して生きる者は、偉大なる最上の善を得る。いかなる生命も害さず、すべての有情に友愛をもって世を歩め。

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

この人身を得たなら、誰とも怨みを結んではならない。無所有（無執着）と深い知足、果報を求めぬ心、そして移ろわぬ堅固さを養え。

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

これは、真我（アートマン）を知り心を制した者にとっての最高の善であると説かれる。愛しき者よ、あらゆる所有と執着を捨て、諸根を征服する者となれ。

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

憂いなき境地に住し、この世でも来世でも畏れなき者となれ。期待を離れた者は嘆かない。ゆえに自らの報いを求める欲を捨てよ。

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

やさしき者よ、報いを求める欲を捨てれば、苦しみという「村落」そのものから解き放たれる。これは常に苦行する牟尼—自制し、戒律に立ち、諸根を調御する者—によって成就される。

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

征し難きもの（心）を征せんと願う者は、執着の中にあっても無執着であれ。グナの触れ合いの中にも染まらず、常に独修の行に喜び、つねにそのように住せよ。

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

真のブラーフマナはほどなく無上の安楽に至る。だが哀れな者は—たとえ「ムニ（聖仙）」と呼ばれても—二元の戯れに耽る衆生の中で喜ぶ。

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

たとえわずかでも高き識別に満たされ、真の智によって充たされた者は嘆かない。清らかな吉祥の業によりデーヴァの位を得、混じり合う業により人として生まれる。

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

また不善の業によって、否応なく下劣の生を得る。そこでは死と老いと苦しみに常に責め立てられる。

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

衆生はこのサンサーラの輪を見ているのに、なぜなお悟らぬのか。害あるものを益と呼び、無常なるものを常住であるかのように名づけている。

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

真の災いを「益」と呼び、なぜ悟らぬのか。汝は多くの迷いの糸—自らより生じた執着—によって固く巻きつかれている。

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

自らの繭に包まれた蚕のように、財に覆われているために汝は自らの真我を悟らない。ここでの貪り集めはもう足りる—所有への執着こそ、まことに過失に満ちている。

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

繭を紡ぐ虫は、自らの蓄えによって縛られる。これと同じく、子や妻や家族に執着する衆生は苦しみに沈む。

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

見よ、衆生は—泥の湖のごとき海に沈み、老いた森の象のように—迷妄の網に引き寄せられ、甚だしい苦しみに落ちている。

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

家族、子や妻、身体、財の蓄え—これらはすべて他人のもののごとく、しかも無常である。では真に自分のものは何か。善業と悪業、功徳と罪過のみである。

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

やがてすべてを捨てて、否応なく去らねばならぬのに—なぜ無益なものに執着するのか。なぜ自らの真の利益を求めて修めないのか。

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

休みもなく、頼るものもなく、糧もなく、導師もなく、しかもその造り手が闇である道を、汝はただ一人でいかにして進むのか。

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

汝が旅立つとき、後ろから随う者は誰もいない。汝に伴うのは、善業と悪業のみである。

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

学びも、祭式の行いも、武勇も、広く語られる知識さえも、世の利を求めて繰り返し追われる。だが真の目的を得た者は、束縛より解き放たれる。

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

「村の暮らし」への執着は、人を縛る縄である。功徳ある者はこれを断ち切って彼岸へ至るが、罪ある者は断ち切らない。

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

同じ生まれ、同じ年頃、同じ美しさの者たちが死に奪われてゆくのを汝は見ているのに、少しの厭離も起こらぬ。まことに汝の心は鉄である。

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

心の流れは、形という岸をもつ川であり、触の島を備え、味を運ぶ。香の泥、声の水となって、天界への道を登り難くする。

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

識別の智慧という舟に乗り、赦しを舵とし、真実を本質として、ダルマを堅く支える。その舟を離欲の風が速やかに押し進めるとき、輪廻の川を渡るべし。

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

ダルマとアダルマの両方を捨てたなら、真と不真の二つさえも捨てよ。意図を起こさぬ無作（無意）によって「ダルマ」を離れ、アヒンサー（不殺生・不害）によって「アダルマ」を捨てよ。

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

最上の確信をもって、真と不真を等しく心の観念にすぎぬと見よ。この身はただ骨の柱、腱に結ばれ、肉と血で塗り固められたもの。

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

この身はダルマという観念に縛られ、悪臭を放ち、尿と糞に満ちている。老いと悲しみに覆われ、病の住処であり、つねならぬ不安定なもの。

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

ラジャスに汚れ、無常なる衆生の住処を捨て去れ。なぜなら、この全宇宙—この世のすべて—生起するものは、真に恒久の実在世界ではないからである。

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

この一切は大元素（マハーブータ）より成り、粗大なるものから原子のごとき微細に至る。さらに五つの感官があり、またタマス・サットヴァ・ラジャスもある。

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

かくして、この十七種の聚合は「顕現（ヴィヤクタ）と名づけられる集合」と称される。ここでは一切の感官対象によって成り、顕現と不顕現（アヴィヤクタ）の双方を理解する基盤となる。

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

この顕現と不顕現より成る群は「二十五」と呼ばれる。これらすべてによって合成されたものは、無常であると説かれる。

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

ここにはトリヴァルガ（人生の三目的）があり、また楽と苦、さらに生と死もある。これを真実の本質として知る者は、万有の生起と滅尽とをまことに知る。

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

諸感官によって捉えられるものは「顕現」（vyakta）と呼ばれる。だが「不顕現」（avyakta）として知られるべきものは感官を超え、ただその徴（liṅga）によってのみ把握される。

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

感官が制御されると、身をもつ者は、絶え間ない流れに潤されるかのように満ち足りる。すると、世に定まるアートマンを見、またアートマンのうちに映る世を観る。

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

高きも低きも見渡す力は、「知る瞬間」を見いださない。その見者にとって、あらゆる存在は、いかなる状態にあっても、いついかなる時も、常に見られている。

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

ブラフマンに安住した者には、不吉なるものとの交わりは起こりえない。されど、知によってさえ、身体から生じるさまざまな苦悩が完全に止むわけではない。

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

世における正しい理解の光によって、生命の道は損なわれない。生きとし生けるものを、始まりも終わりもなく—滅びぬ—アートマンに安住する不変の実在として悟るべきである。

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

救いの渡し（ティールタ）を知る世尊は告げられた。「衆生は自らなしたその業によって常に苦しむ。しかれども真我は行為者にあらず、迷いにも染まらぬ。」

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

自らの苦を退けんとして、衆生はさまざまに他を害する。そこからまた業を引き受け、さらに多くの新たな行いを重ねる。

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

そしてまたそれによって灼かれる。あたかも病人が不適の食を口にしたように。迷妄を終着とする者は、絶えず苦そのものを楽と呼び誤る。

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

彼は恐れを孕む苦患によって、たびたび打ち倒され、また責め苦を受ける。されどこの世において、自らの業が尽きるために起こり、その果が現れ始めるとき、彼は束縛より翻って離れる。

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

正しき方便という「腕」を欠けば、人は輪のごとくサンサーラをさまよう。だがサンヤマ（自制）により執着の結び目を断ち、ニヴリッティ（退転・出離）とタパス（苦行）の力によって解脱を得る。

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

多くの者が、妨げなき霊的成就に到り、そこから真の安楽が湧き出た。