Adhyaya 43

Verse 1

भीकम (2 अमान त्रिचत्वारिशो<् ध्याय: तक्षकका धन देकर काश्यपको लौटा देना और छलसे राजा परीक्षित्‌के समीप पहुँचकर उन्हें डँसना तक्षक उवाच यदि दष्टं मयेह त्वं शक्त: किंचिच्चिकित्सितुम्‌ । ततो वृक्ष मया दष्टमिमं जीवय काश्यप

タクシャカは言った。「カーシャパよ、もしこの世で、我が噛んだ者に対して少しでも治療を施す力が真にあるのなら、我が噛んだこの木を生き返らせてみよ――この木そのものを。」

Verse 2

परं मन्त्रबलं यत्‌ ते तद्‌ दर्शय यतस्व च । न्यग्रोधमेनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम

タクシャカは言った。「汝の有するマントラの至上の力を示せ――力を尽くして顕せ。汝が見守るその眼前で、二度生まれし者のうち最も勝れたる者よ、このバニヤン（榕樹）を灰燼に帰してみせよう。」

Verse 3

काश्यप उवाच दश नागेन्द्र वृक्ष॑ त्वं यद्येतदभिमन्यसे । अहमेनं त्वया दष्टं जीवयिष्ये भुजजड्रम

カーシャパは言った。「おおナーガの王よ、もしそれほど己の力を誇るなら、この木を噛め。おお蛇よ、汝が噛んだこの木を、我はただちに甦らせよう。」

Verse 4

सौतिर्वाच एवमुक्त: स नागेन्द्र: काश्यपेन महात्मना । अदशद्‌ वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोध॑ं पन्नगोत्तम:

サウティは語った。大いなる魂のカーシャパがそのように言うや、ナーガの主にして群蛇の第一たるタクシャカは近づき、そのバニヤン（榕樹）を噛んだ。

Verse 5

स वक्षस्तेन दष्टस्तु पन्नगेन महात्मना । आशीविषविषोपेत: प्रजज्वाल समन्तत:,उस महाकाय विषधर सर्पके डँसते ही उसके विषसे व्याप्त हो वह वृक्ष सब ओरसे जल उठा

その巨なる毒蛇が噛みつくや、死をもたらすアーシーヴィシャの毒が樹に満ち、木は四方より燃え上がった。

Verse 6

त॑ दग्ध्वा स नगं॑ नाग: काश्यपं पुनरब्रवीत्‌ । कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैनं वनस्पतिम्‌,इस प्रकार उस वृक्षको जलाकर नागराज पुन: काश्यपसे बोला--'द्विजश्रेष्ठ] अब तुम यत्न करो और इस वृक्षको जिला दो”

木を焼き尽くしたのち、蛇王は再びカーシャパに言った。「二度生まれし者のうち最も勝れたる者よ、いまこそ努めよ――この樹を甦らせよ。」

Verse 7

सौतिरुवाच भस्मी भूत॑ं ततो वृक्ष पन्नगेन्द्रस्य तेजसा । भस्म सर्व समादह्ृत्य काश्यपो वाक्यमब्रवीत्‌

サウティは言った。するとその樹は、蛇族の王の燃えさかる威光によって灰と化した。カ―シュヤパはその灰をことごとく集め、言葉を発した――むき出しの破壊を、省察と意志ある行いの瞬間へと転じさせるために。

Verse 8

विद्याबलं पन्नगेन्द्र पश्य मेउद्य वनस्पतौ । अहं संजीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजड्रम,“नागराज! इस वनस्पतिपर आज मेरी विद्याका बल देखो। भुजंगम! मैं तुम्हारे देखते- देखते इस वृक्षको जीवित कर देता हूँ

カ―シュヤパは言った。「蛇族の王よ、今日この樹において、我が聖なる知の力を見よ。蛇よ、そなたが見守るそのままに、我はこの樹を甦らせよう。」

Verse 9

ततः स भगवान्‌ दिद्वान्‌ काश्यपो द्विजसत्तम: । भस्मराशीकृतं वृक्ष विद्यया समजीवयत्‌,तदनन्तर सौभाग्यशाली दिद्वान्‌ द्विजश्रेष्ठ काश्यपने भस्मराशिके रूपमें विद्यमान उस वृक्षको विद्याके बलसे जीवित कर दिया

そのとき、二度生まれし者の中の最勝にして真の知者たる尊き仙カ―シュヤパは、聖なる知の力によって、灰の山と化した樹を甦らせた。

Verse 10

अड्कुरं कृतवांस्तत्र ततः पर्णद्वयान्वितम्‌ । पलाशिनं शाखिनं च तथा विटपिनं पुन:

カ―シュヤパは言った。「そこに新たな芽を生じさせ、次いで二枚の葉を備えさせた。さらに秩序正しい段階を踏んで、若葉、枝、そして広がる小枝へと復してゆき、ついには大樹が昔のままに立ち上がった。」

Verse 11

त॑ दृष्टवा जीवितं वृक्ष काश्यपेन महात्मना । उवाच तक्षको ब्रह्मन्‌ नैतदत्यद्भुतं त्वयि

大いなる魂をもつカ―シュヤパによって樹が甦ったのを見て、タクシャカは言った。「婆羅門よ、そなたにおいては、これは少しも驚くべきことではない。」

Verse 12

द्विजेन्द्र यद्‌ विषं हनया मम वा मद्विधस्य वा । कं त्वमर्थमभिप्रेप्सुर्यासि तत्र तपोधन

「おお、婆羅門の中の王よ。もし汝が自らのヴィディヤーの力によって、我が毒、あるいは我がごとき蛇の毒を滅し得るのなら、告げよ――いかなる目的を成就せんとしてそこへ赴くのか、苦行を財とする聖者よ。」

Verse 13

यत्‌ तेडभिलपितं प्राप्तुं फलं तस्मान्नूपोत्तमात्‌ । अहमेव प्रदास्यामि तत्‌ ते यद्यपि दुर्लभम्‌

「そなたがあの優れた王より得たいと望む果報が何であれ――たとえそれがきわめて得難いものであっても――この私が自ら授けよう。」

Verse 14

विप्रशापाभिभूते च क्षीणायुषि नराधिपे । घटमानस्य ते विप्र सिद्धि: संशयिता भवेत्‌

「おお、最勝の婆羅門よ。大王パリークシットは婆羅門の呪詛に圧され、寿命も尽きかけている。そのような折に、彼を生き返らせようと努めても、成就は疑わしい。」

Verse 15

ततो यशः प्रदीप्तं ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्‌ निरंशुरिव घर्माशुरन्तर्धानमितो व्रजेत्‌

「もし汝が成就せぬなら、三界に鳴り響き、燃え立つ汝の名声は、この世より姿を消すであろう。あたかも光なき太陽の熱が消え失せるがごとく。」

Verse 16

काश्यप उवाच धनार्थी याम्यहं तत्र तन्मे देहि भुजड़म । ततो<हं विनिवर्तिष्ये स्वापतेयं प्रगृह्य वै

カーश्यパは言った。「おお、ナーガの王タクシャカよ。私はただ財のためにそこへ赴く。ゆえに、蛇よ、それを我に与えよ。そうすれば、我は正当な取り分を受け取り、引き返して帰ろう。」

Verse 17

तक्षक उवाच यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्‌ राज्ञस्ततो5थधिकम्‌ | अहमेव प्रदास्यामि निवर्तस्व द्विजोत्तम

タクシャカは言った。「汝が求める財がいかほどであれ――それ以上に、王が与え得るものをも超えて――この我が自ら授けよう。ゆえに引き返せ、婆羅門の中の最勝者よ。」

Verse 18

सौतिर्वाच तक्षकस्य वच: श्रुत्वा काश्यपो द्विजसत्तम: । प्रदध्यौ सुमहातेजा राजानं प्रति बुद्धिमान्‌

サウティは語った。タクシャカの言葉を聞くや、婆羅門の中の第一人者にして、まばゆき威光と叡智を備えたカ―シャパは、しばし立ち止まり、パリークシット王の件へと心を向けて思案した。

Verse 19

दिव्यज्ञान: स तेजस्वी ज्ञात्वा तं नृपतिं तदा । क्षीणायुषं पाण्डवेयमपावर्तत काश्यप:

神通の知を具えた光輝のカ―シャパは、その時、パーンダヴァの血を引くパリークシット王の寿命が尽きたことを悟った。ゆえに彼は引き返した。さらにタクシャカは、王が呪文と解毒の薬草によって周到に守られていると聞き及んだ。

Verse 20

लब्ध्वा वित्त मुनिवरस्तक्षकाद्‌ यावदीप्सितम्‌ । निवृत्ते काश्यपे तस्मिन्‌ समयेन महात्मनि

タクシャカは言った。「大聖カ―シャパがタクシャカより望むだけの財を得るや、あの高き魂は—定められた時刻の約に縛られて—引き返した（企てを捨てた）。」

Verse 21

जगाम तक्षकस्तूर्ण नगरं नागसाह्दयम्‌ | अथ शुश्राव गच्छन्‌ स तक्षको जगतीपतिम्‌

タクシャカは、ナーガたちに愛される都へと疾く向かった。道すがら彼は、大地の主たる王のことを聞き知った。

Verse 22

सौतिर्वाच स चिन्तयामास तदा मायायोगेन पार्थिव:

サウティ（ウグラシュラヴァス）は語った。すると蛇のタクシャカは思案した。「マーヤーの力により王を欺くべきだ。だが、いかなる手立てで？」　そこでタクシャカは供物として果実とクシャ草（kuśa）と水を整えさせ、幾匹かのナーガに苦行者の姿を装わせて王のもとへ近づくよう命じた。

Verse 23

मया वज्चयितव्योडसौ क उपायो भवेदिति । ततस्तापसरूपेण प्राहिणोत्‌ स भुजड़मान्‌

タクシャカは思った。「彼を欺かねばならぬ——いかなる策が成るのか。」そして苦行者の姿をとり、蛇の眷属を遣わして己の企てを遂行させた。

Verse 24

तक्षक उवाच गच्छथ्वं यूयमव्यग्रा राजानं कार्यवत्तया

タクシャカは言った。「汝ら皆、心を乱さず行け。急務を帯びた者のようにして王に近づけ。」

Verse 25

सौतिरु्वाच ते तक्षकसमादिष्टास्तथा चक्रुर्भुजज्रमा:,उग्रश्रवाजी कहते हैं--तक्षकके आदेश देनेपर उन नागोंने वैसा ही किया

サウティ（ウグラシュラヴァス）は語った。タクシャカに命じられたそのナーガたちは、命のままにそのとおり行った。

Verse 26

उपनिन्‍न्युस्तथा राज्ञे दर्भानाप: फलानि च | तच्च सर्व स राजेन्द्र: प्रतिजग्राह वीर्यवान्‌,वे राजाके पास कुश, जल और फल लेकर गये। परम पराक्रमी महाराज परीक्षित्‌ने उनकी दी हुई वे सब वस्तुएँ ग्रहण कर लीं

やがて彼らはクシャ草（kuśa）と水と果実を王のもとへ携えて来た。すると勇力に満ちた王パリークシット——おお、諸王の中の最勝者よ——は、それらの供物をことごとく受け取った。

Verse 27

कृत्वा तेषां च कार्याणि गम्यतामित्युवाच तान्‌ | गतेषु तेषु नागेषु तापसच्छझरूपिषु

しかるべき作法に従って礼遇と奉仕を尽くしたのち、彼はその来訪者たちに言った。「いまや汝らは去ってよい。」苦行者の姿に身を隠していたナーガたちが立ち去ると、王は大臣と信任厚き友に語りかけた。「これは苦行者たちが携えてきた、まことに味わい深い果実である。汝らも我とともに食せよ。」そう言って、王は大臣らとともにその果実を取ろうとしたが、聖なる外貌の下に潜む欺きには気づかなかった。

Verse 28

अमात्यान्‌ सुहृदश्चैव प्रोवाच स नराधिप: । भक्षयन्तु भवन्तो वै स्वादूनीमानि सर्वश:

王はさらに大臣と信任の友に告げた。「汝ら皆、この美味なる果実を食せ。」物語の流れにおいて、王は外見と歓待に惑わされ、近臣たちにまで共に味わうことを勧める。そこには、吟味なき信頼が孕む倫理の危うさと、欺きが宮廷に入り込んだときの統治者の脆さが示されている。

Verse 29

तापसैरुपनीतानि फलानि सहिता मया । ततो राजा ससचिव: फलान्यादातुमैच्छत

タクシャカは言った。「我とともに、あの苦行者たちが果実を献じた。すると王は大臣らとともに、その果実を受け取ろうとした。」物語の文脈において、この偈は、聖性の外徴が信を得るために利用され得ること、そして統治者が無防備に受け入れ—しかも近臣と分かち合うとき—私的な見誤りがより大きな倫理的・政治的害へと広がり得ることを示している。

Verse 30

विधिना सम्प्रयुक्तो वै ऋषिवाक्येन तेन तु । यस्मिन्नेव फले नागस्तमेवा भक्षयत्‌ स्वयम्‌,विधाताके विधान एवं महर्षिके वचनसे प्रेरित होकर राजाने वही फल स्वयं खाया, जिसपर तक्षक नाग बैठा था

宿命に迫られ、かの聖仙の言葉に駆り立てられて、王は自ら、蛇（タクシャカ）が座していたその果実を食した。かくして大リシの言葉によって動き出した定めの報いは、ついに成就した。

Verse 31

ततो भक्षयतस्तस्य फलात्‌ कृमिरभूदणु: । हस्वक: कृष्णनयनस्ताम्रवर्णोडथ शौनक

すると彼が食している最中、その手にある果実から、微小なる虫が現れ出た。姿はきわめて小さく、眼は黒く、身は銅の色を帯びていた—そのように見えたのだ、シャウナカよ。この出来事は、運命の隠れた使いが一見ありふれた物を媒介として働くこと、そして呪いあるいは敵意が作用するとき、害は微細に、密かに忍び寄ることを示している。

Verse 32

स त॑ गृहा नृपश्रेष्ठ सचिवानिदमब्रवीत्‌ । अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम्‌

そのとき、王の中の最上なる者よ、彼はその虫を手に取り、重臣たちにこう告げた。「いま太陽は沈みゆく。ゆえにこの時、我は毒を恐れぬ——蛇の毒でさえも。王パリークシトはすでに隙を与えられ、脆くなっているのだから。」

Verse 33

सत्यवागस्तु स मुनि: कृमिर्मा दशतामयम्‌ | तक्षको नाम भूत्वा वै तथा परिहृतं भवेत्‌,“वे मुनि सत्यवादी हों, इसके लिये यह कीट ही तक्षक नाम धारण करके मुझे डँस ले। ऐसा करनेसे मेरे दोषका परिहार हो जायगा

タクシャカは言った。「あの牟尼がまことに真実を語る者でありますように。ならばこの虫こそが、名を『タクシャカ』と変じて我を噛め。そうすれば我が過ちは除かれ（あるいは償われ）よう。」

Verse 34

ते चैनमन्ववर्तन्त मन्त्रिण: कालचोदिता: । एवमुकक्‍्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां संनिवेश्य ह

そして重臣たちもまた、カーラ（時／必然の帰結）に駆り立てられるかのように、彼の企てに同調し従った。そう言い終えると、王の中の王はそれを自らの首に置いた。

Verse 35

कृमिकं प्राहसत्‌ तूर्ण मुमूर्षुर्नष्टचेतन: । प्रहसन्नेव भोगेन तक्षकेण त्ववेष्ट्यत

王は死が迫って心が曇り、あの小さな虫を見て高らかに笑い出した。なお笑い続けるそのさなか、タクシャカは締め縄のごとく身を巻きつけた。たちまち王を固く絞め、蛇王タクシャカは轟く咆哮を放って、パリークシトに噛みついた。

Verse 36

तस्मात्‌ फलादू विनिष्क्रम्य यत्‌ तद्‌ राज्ञे निवेदितम्‌ । वेष्टयित्वा च वेगेन विनद्य च महास्वनम्‌ | अदशत्‌ पृथिवीपालं तक्षकः पन्नगेश्वर:

かくして、王に献じられた果実の中から、蛇族の主タクシャカが現れ出でた。彼は大地の守護者に素早く巻きつき、轟然たる咆哮を上げて、王パリークシトに噛みついた。

Verse 43

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि तक्षकदंशे त्रिचत्वारिंशो5 ध्याय: ।। ४३ ।। इस प्रकार श्रीमह्ा भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें तक्षक-दंशनविषयक तैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

かくして『シュリー・マハーバーラタ』アーディ・パルヴァ（Ādi Parva）中、アースティーカ章（Āstīka）に属し、タクシャカ（Takṣaka）の咬傷をめぐる第四十三章は終わる。この奥書（コロフォン）は、本章の物語単位の完結を示すものである。

Verse 213

मन्त्रैंगदिर्विषहरै रक्ष्यमाणं प्रयत्नत: । तेजस्वी काश्यप दिव्य ज्ञानसे सम्पन्न थे। उस समय उन्होंने जान लिया कि पाण्डववंशी राजा परीक्षितकी आयु अब समाप्त हो गयी है

タクシャカは言った。「パリクシット王は、護身の真言と毒を退ける薬によって、最大の努力で守られていると聞く。」この文脈は、迫り来る危難に対し、人の警戒と医療・宗教的な対抗策が総動員されるさまを示しつつも、なお運命と先の行いが結末へと押し進めてゆくことを際立たせる。

Verse 233

फलदर्भोदकं गृह राज्ञे नागोडथ तक्षक: । उग्रश्रवाजी कहते हैं--शौनकजी! तब तक्षकने विचार किया

ウグラシュラヴァは語った。「おお、シャウナカよ！そのときタクシャカは思案した。『マーヤー（幻術）に拠って王を欺くべきだが、いかなる手立てがよいか。』」ついでナーガのタクシャカは果物とダルバ草（クシャ草）と水を携え、数匹のナーガに苦行者の姿を取らせて王のもとへ向かわせた。

Verse 246

फलपुष्पोदकं नाम प्रतिग्राहयितुं नृपम्‌ तक्षकने कहा--तुमलोग कार्यकी सफलताके लिये राजाके पास जाओ, किंतु तनिक भी व्यग्र न होना। तुम्हारे जानेका उद्देश्य है--महाराजको फल, फूल और जल भेंट करना

タクシャカは言った。「事を成就させるため王のもとへ行け。少しでも取り乱してはならぬ。お前たちの目的は、慣例の供物—果物と花と水—を大王に献ずることだ。」