Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः / ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः

かくして、ヴァーユの説く『聖ブラフマाण्ड・マハープラーナ』後分、第四の結末章における「シヴァプラ（シヴァの都）の描写」と名づける第二章。スータは言った――自生の梵天が至高の終末に至り、主の存続の時が尽きるその時に起こるプラティヤーハーラ（収攝）を、私は説き明かそう。

Verse 2

यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः / अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः

主なるイーシュヴァラが、この極めて微細な宇宙を顕現として成すように、プラティヤーハーラにおいては、未顕現が顕現をことごとく呑み込む。

Verse 3

पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये / उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्

カルパの終末が完全に満ち、恐るべきプララヤが到来するとき、ドヴィヤーヌカ等の微細なる原理さえも融け去り、誰にも直接には現れない。

Verse 4

अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा / अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते

そのときマヌの「西方」（終末）の時期において、「ドルマ」の終わりが到来し、衰え尽きたカリ・ユガの末に至る—これをサンハーラ（収滅）という。

Verse 5

संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते / प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये

「サンプラクシャーラ」（完全なる洗い清め）が起こり、プラティヤーハーラ（収攝）が現前するとき、その収攝のうちに、諸元素（ブータ）のタンマートラもまた滅する。

Verse 6

महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये / स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे

マハット等に始まる変成が、ヴィシェーシャ（粗顕）の極みに至るまで滅尽するとき、自性によって起こるプラティサンチャーラ（逆行・回帰）が進行する。

Verse 7

आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् / आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते

まず水は、大地の本性たる香（ガンダ）の徳を呑み込む。香を奪われたのち、大地はプララヤ（壊滅）へと至るにふさわしいものとなる。

Verse 8

प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् / आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः

香りのタンマートラが滅すると、大地は水の状態となる。そのとき水は、激しい勢いと大いなる轟音をもって入り込む。

Verse 9

सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च / अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः

この世界を満たし尽くした水は、あるとき留まり、あるとき巡り動く。水の群としての「味（ラサ）」は、諸々の光明へと溶け入る。

Verse 10

नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् / तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत

そこで味のタンマートラが尽きると、水は滅する。激しい火の光がその味を奪うと、彼らは光明の位を得る。

Verse 11

ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते / अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा

水が呑み尽くされると、火の威光は四方に面して見渡す。ついで遍く満ちた火が、その水をその時取り込む。

Verse 12

सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः / अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः

そのとき、この世界は次第に炎によって満たされる。連なり続く炎光は、横にも上にも下にも遍く広がる。

Verse 13

ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् / प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते

光のもつ照らす性質と形さえもヴァーユが呑み込み、やがてそれは彼の中に溶け入る。風に消える灯火の炎のように。

Verse 14

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः / उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्

形のタンマートラが滅すると、ヴィバーヴァス（火）は形を失う。熱勢は鎮まり、偉大なるヴァーユが激しく吹き起こる。

Verse 15

निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि / ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः

そのとき世界は無光となり、テージャスも風となる。ついでヴァーユは根源に至り、自らの結びつきを確立する。

Verse 16

ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश / वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्

上も下も横も、十方の方角が揺れ動く。さらに虚空（アーカーシャ）は、ヴァーユの性質である触をも呑み込む。

Verse 17

प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् / अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्

そのときヴァーユは鎮まる。しかし虚空（カム／アーカーシャ）は覆いなく存し、形なく、味なく、触なく、香なく、物質の体をもたない。

Verse 18

सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते / तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्

音によって万有を満たすとき、きわめて偉大なるマハット・タットヴァが光明として顕れる。そこに融け入れば、音を相とするアーカーシャのみが残る。

Verse 19

शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति / तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः

そのアーカーシャはただ音そのものとして万有を覆い、住する。そこにおいて、その秘められた音は再びタマス性のブーターディに呑み込まれる。

Verse 20

भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै / अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः

諸元素と諸根が同時にブーターディに安住するとき、我執（アビマーナ）を本性とするこのブーターディはタマス的であると説かれる。

Verse 21

भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः / महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः

ブーターディはまた、 बुद्धि を相とするマハーンをも呑み込む。かの大いなるアートマンは、サンカルパ（意志）と確定的決断（ヴィヤヴァサーヤ）として知るべきである。

Verse 22

बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च / पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः

बुद्धि・マナス・リンガ・マハーン・アクシャラ――これらの同義の語によって、タットヴァを観ずる者たちはそれを呼ぶ。

Verse 23

संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् / लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते

万有の存在がプララヤにおいて融け入り、三グナの均衡に至るとき、マハットもまた融滅する。されどグナの均衡は、アートマンの自性のうちに確乎として住する。

Verse 24

लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे / इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह

あらゆる存在の原因もまた次第に融滅する。これこそが、原因とともに諸タットヴァを収束させる『サンヤマ』である。

Verse 25

तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः / धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा

汝ら二度生まれ（ドヴィジャ）よ、このタットヴァの収束は『アーヴァルタカ（回帰させるもの）』と記される。ダルマとアダルマ、タパス、ジュニャーナ、吉祥、そして真と偽もまたそこへ帰入する。

Verse 26

ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये / सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्

上昇と下降、楽と苦、愛すべきものと憎むべきもの——これらすべては現象界に存し、ただグナのみを本性とするものと伝えられる。

Verse 27

निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् / प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति

そのとき、諸根を離れた智者にとっての吉と凶はすべて——福も罪も——プラクリティにおいてのみ確立している。

Verse 28

यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते / जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्

ここに、身をもつ者たちの「移行の状態（ヤーティヤ・アヴァスター）」が説かれる。衆生の罪と福徳はプラクリティ（自然本性）に安立する。

Verse 29

अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः / योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च

それらの福徳と罪業は諸状態にとどまり、衆生を再び再び身体へと結びつける。さらに彼岸（来世）の果も同様に与える。

Verse 30

धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ / कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः

衆生のダルマとアダルマは、ともにただグナ（性質）の相にすぎない。各々の因によって、この世で衆生はそれを身として積み重ねる。

Verse 31

सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः / सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः

クシェートラジュニャ（場を知る者）に支えられた、意識を帯びるグナは、プララヤにおいて融け去る。しかれど衆生は、創造と再創造、そして輪廻（サンサーラ）において巡り続ける。

Verse 32

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च / राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः

因によって結び、因によって離れ、因によって巡り歩く。ラジャス的・タマス的・サットヴァ的――これらが諸々の働きである。

Verse 33

गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा / उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः

働くのはただグナのみであり、プルシャに依る支えは三種と説かれる。サットヴァは上方へ向かい、タマスは下方へ沈む性質である。

Verse 34

तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः / इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः

その二つの間で、ラジャスがここにおいて促し、回転させる。かくして心の三つのグナは移り変わり続ける。

Verse 35

लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता / अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः

諸世界において、すべての生きものに関わる真の働きを知りながらも、人は無明（アヴィディヤー）から生じた思い込みによって行いを始める。

Verse 36

एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः / तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति

これら三つの行き先は、吉から罪へと及ぶものと記される。タマスに覆われるゆえ、衆生はありのままの真実を得ない。

Verse 37

अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः / प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च

タットヴァ（真実）を見ないがゆえに、彼は後にさまざまに縛られる。プラクリティの束縛によっても、また真実に似た変化の束縛によっても。

Verse 38

दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते / इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः

第三の縛り、すなわちダクシナー（聖なる供施）への執着に縛られた者は、ひたすら輪廻に翻弄される。これら三つの束縛は、無明を因として説かれる。

Verse 39

अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् / अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः

無常を常と呼び、苦に楽を見いだす。自分のものでないものを「我がもの」と知り、不浄を浄と決める——これが顛倒である。

Verse 40

येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् / रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्

顛倒によって心の過失と知の過失が生じる者がいる。しかも貪と瞋が止滅するとき、それこそが「知（ジュニャーナ）」と説かれる。

Verse 41

अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः / कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते

無明はタマスの根であり、ラジャスは業の二重の果である。業より再び身が生じ、甚大な苦が動き出す。

Verse 42

श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा / पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा

耳・眼・皮膚・舌・鼻より生じる対象への渇愛は、業によって苦より生まれ、再生（輪廻）をもたらす。

Verse 43

सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः / तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते

渇愛に満ちると説かれる幼子は、自らの業の果に縛られ、油搾りの輪のごとく、命はその場で回り続ける。

Verse 44

तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते / तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्

ゆえに、あらゆる禍の根は無明であると教えられる。その唯一の敵を見定め、智慧の修習に励むべきである。

Verse 45

ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते / वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते

智慧によって一切を捨て、捨離によって知性は欲染を離れる。離欲によって清らかとなり、清らかな者はサットヴァによって解脱する。

Verse 46

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् / अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः

これより、衆生を奪い去る貪染を説こう。諸対象に対して自制できぬ心には、強い執着こそが（束縛としての）ヨーガとなる。

Verse 47

अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् / दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा

好ましからぬものと好ましいものに対し、不快と快が起こり、そこから熱悩と沈鬱が生じる。苦を得ても熱悩せず、また同様に楽を追想する——（これらが相である）。

Verse 48

इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः / ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके

かくして、感官の対象への執着（ヴァイシャヤ・ラーガ）は生起の原因と स्मṛti に説かれる。梵天ブラフマーより不動の衆生に至るまで、この原初物質的な輪廻においてである。

Verse 49

अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् / यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च

ゆえに、無知から生じた無知は捨て去るべきである。聖仙（ṛṣi）の権威もなく、また善人の作法（śiṣṭācāra）にもかなわぬものは。

Verse 50

वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः / एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्

ヴァルナ・アーシュラマに背き、善人の聖典に逆らう者——その道こそ地獄と畜生の生（tiryak-yoni）を招く原因である。

Verse 51

तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते / त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे

畜生の生（tiryak-yoni）へ至る原因もまた、そこに説かれる。苦罰の処では三種であり、畜生の生においては六種である。

Verse 52

कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः / अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्

原因においても対象においても、あらゆるところに阻碍（pratighāta）がある。かの一切の無主宰（anaiśvarya）は、阻碍を本質とするものと स्मṛti に説かれる。

Verse 53

इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा / सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्

かくして、諸々の存在などにおけるタマスの働きは四種である。サットヴァに住する心は、そのサットヴァに応じて顕れる。

Verse 54

तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् / सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्

タットヴァの観照によって諸タットヴァをありのままに見ると、サットヴァとクシェートラジュニャ（場を知る者）の多様な差別が知られる。これが多義の観である。

Verse 55

नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते / तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च

多様性を観ることが知（ジュニャーナ）であり、知よりヨーガと称される。それによって縛られた者には束縛が、解脱した者にはモークシャが成就する。

Verse 56

संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते / निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते

輪廻（サンサーラ）から退いたとき、解脱者はリンガ（微細身）からも解き放たれる。いかなる関わりもなく、あたかも静まり、ただ自己のアートマンに安住する。

Verse 57

स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः

自己のアートマンに安住していても、彼は「ヴィルーパ（無相）」の名で記される。かくして知（ジュニャーナ）と解脱（モークシャ）の相が要約して説かれた。

Verse 58

स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः / पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्

真理を観る者たちは、解脱（モークシャ）は三種であると説く。第一は智慧による離脱、第二は執着（ラ―ガ）の減尽による。

Verse 59

तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् / लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्

第三の解脱因は、渇愛（トリシュナー）の滅尽であると説かれる。我相のしるし（リンガ）が無くなるとカイヴァリヤ（独存）に至り、カイヴァリヤより無垢（ニランジャナ）となる。

Verse 60

निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते / अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्

無垢（ニランジャナ）であるがゆえに彼は清浄であり、これに等しい永遠なるものは他にない。ここより、過失を観ずることから生じる離欲（ヴァイラーギャ）を説こう。

Verse 61

दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे / अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्

天界のものも人間界のものも、五つの相をもつ対象において、過失を観じて、憎しみなく、執着なくあるべきである—これがなすべきこと。

Verse 62

तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् / एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्

苦行（タパス）への執、喜びの染（プリーティ）、憂い（ヴィシャーダ）を捨て去るべきである。かくして離欲（ヴァイラーギャ）に住すれば、身をもつ者も「我がもの」なき者となる。

Verse 63

अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च / विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया

「無常にして不吉、しかも苦である」と बुद्धि により繰り返し観想すれば、深い修行によってサットヴァの働きの器官は清浄となる。

Verse 64

परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति / ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा

煩悩の残滓（カシャーヤ）が熟した者は一切の過失を見通す。さらに旅立ちの時にも、因縁による一時的な過失（ナイミッティカ）を同様に見る。

Verse 65

ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः / स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै

身に起こる熱が激しい風にあおられ、その身を拠り所として、あらゆる दोष（ドーシャ）を実に抑え込む。

Verse 66

प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च / शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः

それはプラーナの座を破り、マルマン（急所）を断ち切って越えてゆく。冷えによって昂ぶったヴァーユは、そこから上方へと出て行く。

Verse 67

स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः / समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु

そしてこのヴァーユは、あらゆる生きもののプラーナの座に宿る。ほどなく知が覆われ、行い（カルマ）が収束してゆくときに。

Verse 68

स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः / अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः

そのジーヴァは臍の拠り所に住し、みずからの過去の業によって、八支のプラーナの働きを再び揺り動かす。

Verse 69

शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् / एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते

ついに身体を離れるとき、呼吸は止む。かくしてプラーナに捨てられた者は「死者」と呼ばれる。

Verse 70

यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः / रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते

この世で夢の中、彼があちらこちらへ連れ去られるように、業に従う者にとってはその享受の惑わしこそがすべてであり、他は存在しない。

Verse 71

नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् / शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे

第三は「渇愛の滅尽」であり、これが解脱（モークシャ）の相と説かれる。音などの対象に過失を見ることは五つの相の一つである。

Verse 72

अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् / वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च

憎しみなきこと、執着なきこと、そして愛着の喜びと苦熱とを離れること——これらは離欲（ヴァイラーギャ）の因であり、また諸プラクリティの融解（ラヤ）の因でもある。

Verse 73

अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् / अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः

先に説かれた順序のとおり、知るべきプラクリティは八つである。未顕現（アヴィヤクタ）に始まり諸元素（ブータ）に終わり、すべてはプラクリティより生ずる。

Verse 74

वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः / वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्

ヴァルナとアーシュラマの作法にかない、品位を保ち、シャーストラに背かぬこと—これこそがヴァルナ・アーシュラマのダルマであり、神殿（デーヴァスターナ）を成り立たせる因となる。

Verse 75

ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता / ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्

ブラフマーからピシャーチャに至るまで、神々には八つの位（住処）がある。自在力（アイシュヴァリヤ）、微細化（アニマー）など、これが八相を備えた原因である。

Verse 76

निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे / अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्

妨げなきところにはニミッタ（契機）があり、音などの相には明らかな知覚が現れる。これら八つの形相は、順にプラクリティに属する。

Verse 77

क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु / प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः

ただグナのみより成るものは、クシェートラジュニャたちに執着する。雨季に、目ある者が雲を一つ一つ別々に見るかのように。

Verse 78

पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा / खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा

このようなシッダたちは神聖なる眼でジーヴァを観る。彼が飲食を取り、また諸々のヨーニ（生まれの胎）へ入ってゆくさまをも見る。

Verse 79

तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् / जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्

たとえ順に、横へ、上へ、下へと駆け巡ろうとも、それは四つの名—ジーヴァ、プラーナ、リンガ、カラナ—によって呼ばれる。

Verse 80

पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते / व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः

同一の意味をもつ同義語によって、指し示されるのは彼である。このジーヴァは顕と不顕の量を備え、まことに一切を余すところなく受け味わう。

Verse 81

अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् / एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते

不顕（アヴィヤクタ）の恩寵の極みに至り、クシェートラジュニャ（場を知る者）により統べられるもの—かく知って清らかとなれば、智慧によってまことに解き放たれる。

Verse 82

नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने / यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते

諸タットヴァを真実のままに観ずるとき、タットヴァという捉えも滅する。そのように、身が離れ、清らかなニルヴリティの安らぎにおいて、彼は望むままに去ってゆく。

Verse 83

भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः / मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः

そのとき、未顕現（アヴ்யक्त）を知る智者の内なる器官もまた破られ、グナの身を離れて、遍くプラナーダ（プラーナの響き）に融け入る。

Verse 84

नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः / ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः

焼けた種から芽が出ないように、智者は他の身体を受けない。彼の身と心は輪廻の無明を離れている。

Verse 85

ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते / प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते

智慧によって十四の段階を悟ると、プラクリティに在る者は退いて止む。プラクリティは「真実」と呼ばれ、その変化は「不真実」と説かれる。

Verse 86

असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते / अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते

非実在は「不真実」と知るべきで、実在は「真実」と呼ばれる。クシェートラジュニャは名と形を離れ、（クシェートラは）名と形を具すと説かれる。

Verse 87

यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते / क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते

クシェートラ（場）を知るがゆえに「クシェートラジュニャ」と呼ばれる。また彼によってクシェートラのプラティヤヤ（直証の確信）が生ずるがゆえに、そのクシェートラジュニャは「シュバ（吉祥）」と称される。

Verse 88

क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते / क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा

ゆえに彼は「クシェートラジュニャ（田を知る者）」と想起され、識者は「クシェートラ（田・場）」を説き明かす。おお証人よ、クシェートラは汝の認識に依って現れ、クシェートラジュニャは常にその認識そのものである。

Verse 89

क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च / भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः

滅尽させること、原因であること、損傷から守ること、また享受される対象であり経験の境であることによって、田を知る者たちはこれを「クシェートラ」と知る。

Verse 90

महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् / विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च

マハットからヴィシェーシャ（粗大要素）の終わりに至るまで、あらゆる形を帯びつつも異相として現れるものは、変化という相を持つ。ゆえに「アクシャラ（不滅）」と呼ばれても、なお「クシャラ（滅するもの）」へと至る。

Verse 91

तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः / तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते

そしてそれは、変化に随って再び再び滅してゆくがゆえに、その理由によって「ジュニャラ（jñara）」と称される。

Verse 92

संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् / दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते

輪廻（サンサーラ）と諸地獄から人を救い、さらに苦しみから守り解き放つものもまた、「クシェートラ」と称される。

Verse 93

सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते / अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः

楽苦と「我」という我執に結びつくゆえ、それは「享受されるもの」（bhogya）と呼ばれる。無覚知であるためそれは対象であり、遍満する主（Vibhu）はそれと異なる性質をもつと説かれる。

Verse 94

न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् / अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च

それは減ることも崩れ去ることもない。変化のうちに広がるように見えても、ゆえに「アクシャラ（不滅）」と呼ばれる。尽きないからである。

Verse 95

यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते / पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते

彼は「プリー」すなわち身体という都に住まうがゆえに「プルシャ」と呼ばれる。また「プラ（都）」という観念の拠り所であるがゆえにも「プルシャ」と称される。

Verse 96

पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते / शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः

「プルシャを語れ」と言われると、無知な者はさまざまに論じる。彼は清浄で、垢なき光の相；知る者でありながら、対象化された知から離れている。

Verse 97

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः / नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते

それについて「有る／無い」「別のものだ」また「束縛／解脱」「去った／留まる」とは言えない。彼は無因で指示し得ず、そこには掴むべき「手」（拠り所）が存在しない。

Verse 98

शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः / आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्

清浄なるがゆえに彼は見られる対象ではない。見る者（証人）であるがゆえに平等に観ずる。自己の確信を生じさせるゆえ、欠けず、また無因でもない。

Verse 99

भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते / यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्

推理によって把握される在り方を観想する者は迷わない。彼が、寂静を意味とし、観照そのものなる「知る者」を見るとき。

Verse 100

दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् / विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः

見えるもの・見えないものの中で彼を指し示そうとすると、その最勝の真理はきわめて捉え難くなる。知る者はここで、あらゆる点で完全に別個のものとしては現れない。

Verse 101

स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति / प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति

原因としてのアートマンは、自らのアートマンによってアートマンを制御する。そこにおいて、原因たるプラクリティの中でも、ただ自己本性にのみ安住する。

Verse 102

अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः / एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा

「有る／無い」「彼は他である」「此処か彼処か」—さらに「一か別か」—このような分別の中で、田を知る者たるプルシャ（クシェートラジュニャ）さえ論じられる。

Verse 103

आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा / कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च

彼はアートマンでもあり、非アートマンでもある。覚知ある者でも無覚知でもある。行為者でも非行為者でもあり、享受者でも享受されるものでもある。

Verse 104

यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् / अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः

到達すればもはや還らぬ境地—それが垢なきクシェートラジュニャである。彼は語り得ず、説き明かせないゆえに不可説であり、論争の理屈でも捉えられない。

Verse 105

अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः / नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह

その真理は論理を超え、思惟を超え、あらゆる意味で不可知である。言葉では語れず、心によっても到達できない。

Verse 106

क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने / व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते

クシェートラジュニャが無属性にして清浄、寂静、（我執が）尽き、垢なく、楽苦を離れ、制御されて安寧に至るとき—

Verse 107

निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते / एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः

しかしその無我（ニラートマカ）においては、説き得る／説き得ぬという区別は存在しない。そこから再び、収滅と展開—顕現と未顕現—この二つが現れる。

Verse 108

सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते

この全宇宙は創られ、また滅尽の時に呑み込まれる。顕現の位にとどまり、〈場を知る者〉クシェートラジュニャに統べられた一切は、再び新たなサルガへと動き出す。

Verse 109

अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् / साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः / अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः

その終わりに、覚知ある智慧をもって依りどころ（アディシュターナ）に帰入する。類似と相違によって成る両者の結合は知られている。その結合は無始であり、マハープルシャに由来すると伝えられる。

Verse 110

यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य / पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव

サルガと再サルガの時が続くかぎり、世界は抑えられて存続する。なぜなら、先より覚知ある智慧によって、ただそのプルシャールタ（人の目的）こそが働き出すからである。

Verse 111

एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा / अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति

これは自然の創生と再創生に先立つ力であり、プラダーナに属するとも、主（イーシュヴァラ）の働きともいう。無始無終にして、我慢を伴い、世界をおびえさせつつ現れ出る。

Verse 112

इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः / उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते

かくして、因の相を備えた第三のプラークリタ（自然）サルガが説かれた。ここにおいてその究極の時を知る者は解脱する。

Verse 113

इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया / विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्

かくして、スータよ、私はプラティサルガ（再創造）を語り終えた。いまさらに詳しく順序立てて語るとして、私は何をなお語ろうか。