Previous Verse
Next Verse

Shloka 14

प्रत्याहारवर्णनम्

Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः / उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्

pranaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ / upaśāmyati tejo hivāyurādhūyate mahān

形のタンマートラが滅すると、ヴィバーヴァス(火)は形を失う。熱勢は鎮まり、偉大なるヴァーユが激しく吹き起こる。

pranaṣṭewhen (it is) destroyed
pranaṣṭe:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Condition-location)
TypeAdjective
Rootpra√naś (धातु)
FormPast passive participle (क्त), Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन), Neuter (नपुंसकलिङ्ग); agreeing with rūpatanmātre
rūpa-tanmātrein the subtle element of form
rūpa-tanmātre:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootrūpa (प्रातिपदिक) + tanmātra (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Locative (7th/सप्तमी), Singular (एकवचन); तत्पुरुष ‘subtle element of form’
hṛta-rūpaḥdeprived of form
hṛta-rūpaḥ:
Karta (कर्ता/Subject-qualifier)
TypeAdjective
Roothṛta (कृदन्त; √hṛ धातु, क्त) + rūpa (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); बहुव्रीहि ‘whose form is taken away’
vibhāvasuḥfire (Vibhāvasu)
vibhāvasuḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootvibhāvasu (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
upaśāmyatisubsides/is quenched
upaśāmyati:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootupa√śam (धातु)
FormPresent tense (लट्), Parasmaipada (परस्मैपद), 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन)
tejaḥradiance/heat (tejas)
tejaḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Roottejas (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); subject of upaśāmyati (sense: ‘the fire-energy’)
hiindeed/for
hi:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Roothi (अव्यय)
FormParticle (निपात) giving emphasis/causal nuance
vāyuḥwind
vāyuḥ:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootvāyu (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
ādhūyateis agitated/is shaken
ādhūyate:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootā√dhū (धातु)
FormPresent tense (लट्), Ātmanepada (आत्मनेपद), 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन); passive/intransitive sense ‘is shaken/agitated’
mahāngreat
mahān:
Karta (कर्ता/Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootmahat (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); qualifying vāyuḥ