Shloka 43
प्रत्याहारवर्णनम्
Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence
Devanagari script
सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः / तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते
Transliteration
satṛṣṇo 'bhihito bālaḥ svakṛtaiḥ karmaṇaḥ phalaiḥ / tailavīḍakavajjīvastatraiva parivarttate
Translation
渇愛に満ちると説かれる幼子は、自らの業の果に縛られ、油搾りの輪のごとく、命はその場で回り続ける。
Word by Word
सतृष्णःthirsty, craving
सतृष्णः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeAdjective
Rootस-तृष्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्मधारयः (सः तृष्णावान्)
अभिहितःis said/declared
अभिहितः:
Karta-samānādhikaraṇa (कर्तृसमानााधिकरण/Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootअभि-√धा (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (Past Passive Participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
बालःthe child; the immature person
बालः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootबाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
स्वकृतैःby one’s own done (deeds)
स्वकृतैः:
Karana (करण/Instrument)
TypeAdjective
Rootस्व-कृत (प्रातिपदिक; कृदन्ताधारित)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (स्वस्य कृतानि)
कर्मणःof action/deed
कर्मणः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
फलैःby/with fruits (results)
फलैः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootफल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन
तैलवीडकवत्like an oil-pressing device (oil-mill)
तैलवीडकवत्:
Upamāna (उपमान/Standard of comparison)
TypeIndeclinable
Rootतैल-वीडक-वत् (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; उपमानवाचक-तुल्ययोगे (indeclinable of comparison: 'like/as')
जीवःthe living being (jīva)
जीवः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootजीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तत्रthere
तत्र:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)
एवindeed/just
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण (particle of emphasis)
परिवर्ततेkeeps revolving/turning about
परिवर्तते:
Kriyā (क्रिया/Predicate)
TypeVerb
Rootपरि-√वृत् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद