Adhyaya 4

Verse 1

श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥

聖なる王は言った。スヴァーヤンブヴァ・マヌの治世に、デーヴァ、アスラ、人間、ナーガ、獣、鳥の創造がなされたことを、あなたは簡略に語られました。今、尊き御方よ、それを詳しく知りたい。また、至上のバガヴァーンがいかなる力によって二次の創造（アヌサルガ）をなされたのかも知りたいのです。

Verse 2

श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥

聖なる王は言った。スヴァーヤンブヴァ・マヌの治世に、デーヴァ、アスラ、人間、ナーガ、獣、鳥の創造がなされたことを、あなたは簡略に語られました。今、尊き御方よ、それを詳しく知りたい。また、至上のバガヴァーンがいかなる力によって二次の創造（アヌサルガ）をなされたのかも知りたいのです。

Verse 3

श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणि: । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमा: ॥ ३ ॥

スータは語った。王仙の問いを聞くや、大ヨーギーであるバーダラーヤニ（シュカデーヴァ）はそれを称賛し、そして最勝の牟尼が答えた。

Verse 4

श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतस: पुत्रा दश प्राचीनबर्हिष: । अन्त:समुद्रादुन्मग्ना दद‍ृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥

シュリー・シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。プラーチーナバルヒの十人の पुत्र、プラチェータたちが、水中で苦行を行っていたその水から浮上すると、世界の地表が樹木で覆われているのを見た。

Verse 5

द्रुमेभ्य: क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव: । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥

水中で長く苦行したため、プラチェータたちは樹木に怒りを燃やした。灰にしようとして、口から風と火を生じさせた。

Verse 6

ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥

クル族の勇者よ（パリークシット王よ）。風と火が樹々を焼き尽くすのを見て、樹木の王であり月の主宰神でもある偉大なソーマは憐れみを起こし、プラチェータたちの怒りを鎮めようとして次のように語った。

Verse 7

न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतय: स्मृता: ॥ ७ ॥

幸い多き者たちよ。哀れなこれらの樹々を灰にして滅ぼすべきではない。あなたがたはプラジャー（民）の繁栄を願い、その守護者とみなされている。

Verse 8

अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्यय: । वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभु: ॥ ८ ॥

ああ、プラジャーパティたちの主でもある至上主シュリー・ハリは、遍在し不滅なる御方である。その御方が、他の生きとし生けるものの食物と養いとなるよう、これらの樹木と薬草を創造された。

Verse 9

अन्नं चराणामचरा ह्यपद: पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पद: ॥ ९ ॥

自然の配剤により、果実と花は虫や鳥の食となり、草など脚なきものは牛や水牛のような四足の食となる。前脚を手のように用い得ぬ獣は、虎など爪ある猛獣の餌食となり、鹿や山羊と穀物は人間の食となる。

Verse 10

यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघा: । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥

汚れなき者たちよ、汝らは父プラーチーナバルヒと、神々の神たる至上主バガヴァーンより、民を増やすよう命じられている。しかるに、臣民と子孫の養いに要るこれらの樹木と薬草を、どうして灰に焼き尽くせようか。

Verse 11

आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं व: प्रपितामहै: ॥ ११ ॥

父・祖父・曾祖らが歩んだ善き者の道に立て。それは人・獣・樹木をも含む民を養い守る道である。理由なく燃え上がる怒りを抑えよ。ゆえに、汝らの憤りを制するよう願う。

Verse 12

तोकानां पितरौ बन्धू द‍ृश: पक्ष्म स्त्रिया: पति: । पति: प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुध: सुहृत् ॥ १२ ॥

父母が子の友であり養い手であるように、まぶたが眼を守るように、夫が妻を扶け護るように、家長が乞食を支えるように、学ある者が無知の友であるように、王はすべての臣民の守護者であり命を与える者である。樹木もまた王の臣民であるゆえ、守られるべきである。

Verse 13

अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वर: । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥

動くものも動かぬものも、人・鳥・獣・樹木に至るまで、あらゆる存在の身の内に、主ハリは超霊として宿っておられる。ゆえに、すべての身体を主の住まい、主の神殿として観よ。その見方によってバガヴァーンは満足される。だから怒りに任せて、樹の姿の命を殺してはならぬ。

Verse 14

य: समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते ॥ १४ ॥

自己の真理を求めて、身体に天から落ちたかのように突如燃え上がる強大な怒りを制する者は、物質自然の三つのグナの支配を超越する。

Verse 15

अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनै: खिलानां शिवमस्तु व: । वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥

この哀れな木々をこれ以上焼く必要はない。残った木々に幸いあれ、そして汝らも幸いであれ。ここに、木々が娘として育てた、徳と美を備えた乙女マリーシャがいる。妻として受け入れよ。

Verse 16

इत्यामन्‍त्र्‍य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥

王よ、このように美しい腰をもつ天女の娘に言い含めて送り出すと、月の王ソーマは彼女を彼らに授けて去った。プラチェータたちは法（ダルマ）の作法に従い、彼女を迎えて婚した。

Verse 17

तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्ष: प्राचेतस: किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रय: ॥ १७ ॥

その乙女の胎内に、プラチェータたちは『プラーチェータサ』と呼ばれるダクシャという子をもうけた。彼の生類創造によって三界は生きとし生けるものに満ちた。

Verse 18

यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सल: । रेतसा मनसा चैव तन्ममावहित: श‍ृणु ॥ १८ ॥

娘たちを深く慈しむプラジャーパティ・ダクシャが、精によって、また心によって、いかにしてさまざまな生類を創造したかを、私から注意深く聞きなさい。

Verse 19

मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमा: प्रजा: । देवासुरमनुष्यादीन्नभ:स्थलजलौकस: ॥ १९ ॥

プラジャーパティ・ダクシャはまず心の力だけで、天神・アスラ・人間など、さらに空・地・水に住むあらゆる生類を創造した。

Verse 20

तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापति: । विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्‌दुष्करं तप: ॥ २० ॥

しかしプラジャーパティ・ダクシャは、衆生の増殖が十分でないのを見て、ヴィンディヤ山脈近くの山へ赴き、そこで非常に厳しい苦行を行った。

Verse 21

तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २१ ॥

その山の近くには「アガマルシャナ」と呼ばれる、罪を最上に滅する聖地があった。ダクシャはそこで定められた時ごとに浄めの儀礼を行い、大いなる苦行によって至上主ハリを満足させた。

Verse 22

अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरि: ॥ २२ ॥

ダクシャは「ハンサ・グヒヤ」と呼ばれる祈りによって、アドホークシャジャなる至上主を讃えた。王よ、その祈りの全容と、それによってハリがいかに彼を喜ばれたかを私は説き明かそう。

Verse 23

श्रीप्रजापतिरुवाच नम: परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अद‍ृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि- र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥

プラジャーパティは言った。「決して虚妄とならぬ真実の覚知を有する至上主に礼拝する。三つのグナより成るマーヤーの顕現を通して衆生の束縛を司る御方に。実験的知識の証拠では捉えられぬ御住処を持ち、グナの真理を理解する知さえ超えて離欲無染、自己顕現にして自足、上位の原因を持たぬ御方に、私は恭しく帰依し奉る。」

Verse 24

न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्यु: सखा वसन् संवसत: पुरेऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तद‍ृष्टे- स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥

感覚の対象が、諸感官がそれらをどのように知覚するかを理解できないように、束縛された魂も、身体の中でパラマートマーと共に住みながら、創造の主たる至上のプルシャが自らの感官をいかに導くかを悟れない。ゆえにその至上の統御者に敬虔に礼拝する。

Verse 25

देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा- मात्मानमन्यं च विदु: परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥

身体・プラーナ・外内の感官・諸元素とタンマートラは物質にすぎず、自らの本性も互いも、また支配者も知り得ない。だが霊性をもつ生類はそれらと根本の三グナを知り得る。しかしなお、全知にして無限なる至上者を見出せない。ゆえに私はその御方に敬礼する。

Verse 26

यदोपरामो मनसो नामरूप- रूपस्य द‍ृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नम: ॥ २६ ॥

心が名と形の造作をやめ、覚醒や夢のように乱れず、深睡のように消えもせずに静まるとき、三昧に至る。その清浄なる三昧においてのみ、パラマハンサなるバガヴァーンが顕現する。清らかな住処なる主に敬礼する。

Verse 27

मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भ‍ि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥

祭式に熟達したバラモンが十五のサーミデーニー真言によって薪に潜む火を引き出すように、高き意識のヨーギーは瞑想により心中に住まうパラマートマーを見出す。心は三グナ、九の要素、五大、十の感官に覆われ—これが主の外的エネルギーである。そのパラマートマーが私に慈悲を垂れたまえ。

Verse 28

मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भ‍ि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥

そのパラマートマーこそ、無数多様なマーヤーを否定し、ニルヴァーナの安楽を体験させる御方である。彼は多くの霊的名で呼ばれ、またヴィシュヴァルーパでもある。感官に言い尽くせぬ内的力をもつ主が、私に満足したまえ。

Verse 29

यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षण: ॥ २९ ॥

物質的な音の振動によって語られるもの、物質的知性によって定められるもの、感覚や物質心によって経験・想像されるものは、すべて自然のグナの変化にすぎず、至上人格神バガヴァーンの真実の本性には触れない。主はこの創造を超え、グナと創造の源であり、創造の前にも後にも常住される。原因の原因たる主に、私は恭しく礼拝する。

Verse 30

यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥

万物は彼に安住し、彼から生じ、彼によって成就する。すべては彼のものであり、すべては彼に捧げられる。彼は自ら行い、また他をして行わせる—彼こそ万事に先立って知られる至上梵（パラブラフマン）である。高低さまざまな原因があっても、彼は原因の原因、第二なき唯一で、他の原因を持たない。ゆえに私は彼に敬礼する。

Verse 31

यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥

無量の超越的徳を具え、遍在する至上人格神に、私は恭しく礼拝する。さまざまな見解を唱える哲学者たちの心の奥に内住して、主は時に同意を、時に反対を起こさせ、彼らを幾度も自己の魂の忘却へと導かれる。ゆえに彼らは結論に至れない。無限の徳を持つ大主に、私は帰敬する。

Verse 32

अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो- रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणो: । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययो: समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥

「ある」と言う者と「ない」と言う者—有神論者と無神論者の二派がある。しかし彼らの対象は実は同一で、相違しつつも矛盾しない性質を具えた至上のタットヴァである。ヨーガ行者はパラマートマーを受け入れて霊的原因を見いだすが、物質要素のみを分析するサーンキヤは無人格の結論に傾き、最高原因を認めない。とはいえ最終的に両者は同じ絶対真理、パラブラフマンを示している。私はその至上梵に敬礼する。

Verse 33

योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल- मनामरूपो भगवाननन्त: । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि- र्भेजे स मह्यं परम: प्रसीदतु ॥ ३३ ॥

無限のバガヴァーンは本来、物質的な名・形・遊戯を超えておられる。だが蓮華の御足の根元を礼拝する भक्तたちへの慈悲のため、主は超越的な名と姿、そして誕生と行為のリーラーを示される。サット・チット・アーナンダの御姿を持つその至上主が、私に慈悲を垂れられますように。

Verse 34

य: प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति । यथानिल: पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥

衆生の望みに応じて身に宿り、世俗の知の道を通してさまざまに現れる主は、風が地の性質を運ぶように顕れる。どうかその至上主が我が願いを成就したまえ。

Verse 35

श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्‍च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भ‍ि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥

シュリー・シュカデーヴァは言った。ダクシャがこのように讃えると、 भक्तに慈愛深いバガヴァーン・ハリは、アガマルシャナという聖地に顕現された。おお、クル族最勝のパリークシットよ。

Verse 36

श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्‍च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भ‍ि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥

ガルダの肩に蓮華の御足を置き、主は八本の長く力強い御腕をもって現れた。各手には円盤・法螺貝・剣・盾・矢・弓・縄（投げ縄）・棍棒が燦然と輝いていた。

Verse 37

श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्‍च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भ‍ि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥

主は黄衣をまとい、雲のように濃い青黒の御身で、御顔と御眼は晴れやかであった。森の花輪（ヴァナマーラー）が身を飾り、胸にはシュリーヴァツァの印とカウストゥバ宝珠が燦然と輝いていた。

Verse 38

श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्‍च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भ‍ि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥

御頭には壮麗な冠、御耳にはマカラ形の耳飾りがきらめき、腰の金帯、指輪、腕輪、足鈴、上腕輪などの装身具で荘厳されていた。

Verse 39

श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्‍च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भ‍ि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥

シュリー・シュカデーヴァ・ゴースヴァーミーは語った。ダクシャの讃歌に大いに満足された、信徒を慈しむ至上人格神ハリは、アガマルシャナという聖地に顕現された。主の蓮華の御足は乗り物ガルダの肩に置かれ、主は長く力強く美しい八本の御腕を現された。御手にはそれぞれ、円盤（チャクラ）、法螺貝（シャンカ）、剣、盾、矢、弓、投げ縄、棍棒（ガダー）が燦然と輝いていた。主は黄衣（ピータンバラ）をまとい、御身は深い青、御顔と御眼は喜びに満ち、花の長い首飾りを垂れ、胸にはシュリーヴァツァの印とカウストゥバ宝珠が光っていた。大いなる冠、マカラ形の耳飾り、黄金の帯、腕輪、指輪、足鈴、腕飾りなどで荘厳され、三界を魅了するプルショーत्तマの御姿であった。ナーラダ、ナンダらの大信徒、インドラを首とする神々、さらにシッダ、ガンダルヴァ、チャーラナたちが周囲を取り巻き、絶えず讃嘆し歌い続けた。

Verse 40

रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वस: । ननाम दण्डवद्भ‍ूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापति: ॥ ४० ॥

至上主のその偉大で驚嘆すべき光輝の御姿を見て、プラジャーパティ・ダクシャは最初わずかに恐れたが、やがて歓喜に満たされ、地に棒のように伏して（ダンダヴァット）礼拝した。

Verse 41

न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरै: ॥ ४१ ॥

山から流れ落ちる水が川を満たすように、ダクシャのあらゆる感覚は歓喜で満ちあふれた。その高まりきった喜悦のため、彼は何も語れず、ただ地に平伏したまま動かなかった。

Verse 42

तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञ: सर्वभूतानामिदमाह जनार्दन: ॥ ४२ ॥

プラジャーパティ・ダクシャは何も語れなかったが、すべての衆生の心を知る主ジャナールダナは、子孫繁栄を願ってそのように平伏する御自身の信徒を見て、次のように語られた。

Verse 43

श्रीभगवानुवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गत: ॥ ४३ ॥

至上主は言われた。「幸い多きプラーチェタサよ、汝は苦行によって成就した。わたしへの至高のシュラッダーと、わたしにのみ向けられたバクティによって、汝はわたしに対する最上のバーヴァに到達した。ゆえに汝の生は成就し、完全なシッディを得たのである。」

Verse 44

प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तप: । ममैष कामो भूतानां यद्भ‍ूयासुर्विभूतय: ॥ ४४ ॥

プラジャーパティ・ダクシャよ、汝は世界の福祉と繁栄のために苛烈な苦行を成し遂げた。ゆえに我は大いに満足する。我の願いもまた、この世の一切の生きとし生けるものが安楽であることだ。ゆえに、全世界の利益のために我が意を成就せんと努める汝を、我は深く喜ぶ。

Verse 45

ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वरा: । विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतव: ॥ ४५ ॥

ブラフマー、バヴァ（シヴァ）、諸マヌ、上界のデーヴァたちの主、そして汝らプラジャーパティは、皆わがヴィブーティ（威徳の顕現）であり、衆生の繁栄の因となって、万有の利益のために働く。

Verse 46

तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृति: । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासव: सुरा: ॥ ४६ ॥

ブラーフマナよ、瞑想としての苦行は我が心臓であり、讃歌と真言としてのヴェーダ智は我が身体であり、霊的行為と法悦の情は我が真の姿である。正しく執り行われる祭式と供犠は我が肢体、ダルマと功徳より生ずる目に見えぬ福運は我が心、そして諸部門で我が命を遂行するデーヴァたちは我が生命の息吹と魂である。

Verse 47

अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहि: । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वत: ॥ ४७ ॥

この宇宙の顕現が創られる以前、存在していたのはただ我のみであり、内にも外にも他なるものはなかった。その時、意識は未顕現で、眠りの時に意識が現れぬように、遍く潜んでいた。

Verse 48

मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रह: । यदासीत्तत एवाद्य: स्वयम्भू: समभूदज: ॥ ४८ ॥

我は無量の力徳を蔵するゆえ、無限にして遍在する者と呼ばれる。我が物質エネルギー（マーヤー）より、この宇宙の顕現は我が内に現れ、そしてその宇宙の中に、汝の源である主ブラフマー—自生にして不生（スヴァヤンブー、アジャ）—が現れた。彼は物質の母より生まれたのではない。

Verse 49

स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥

宇宙の主であるブラフマー神は、私のエネルギーに触発されて創造を試みようとしたとき、自分にはその能力がないと考えました。

Verse 50

स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥

それゆえ、私は彼に助言を与え、私の指示に従って彼は極めて困難な苦行を行いました。これらの苦行のおかげで、偉大なるブラフマー神は、創造の機能を助けるために、あなたを含む9人の人格を創造することができました。

Verse 51

एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥

私の愛する息子ダクシャよ、プラジャーパティ・パンチャジャナにはアシクニーという名の娘がいる。あなたが彼女を妻として迎え入れるよう、私は彼女をあなたに捧げる。

Verse 52

मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥

さあ、男と女として性的な営みにおいて結ばれなさい。そうすれば、性交を通じて、この娘の胎内に何百もの子供をもうけ、人口を増やすことができるだろう。

Verse 53

त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥

あなたが何百、何千もの子供を産んだ後、彼らもまた私の幻影のエネルギー（マーヤー）に魅了され、あなたと同じように性的な営みに従事するだろう。しかし、あなたと彼らに対する私の慈悲のおかげで、彼らもまた献身的に私に捧げ物をすることができるようになるだろう。

Verse 54

श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावन: । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ५४ ॥

シュカデーヴァは語った――このようにダクシャの前で告げ終えると、宇宙を支える至上主ハリは、夢で見たもののように、その場でただちに姿を消された。