Adhyaya 25

Verse 1

श्रीभगवानुवाच गुणानामसम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसत: ॥ १ ॥

至上主は仰せになった。「人の中の最勝者よ、よく聞け。生命体がそれぞれの物質的グナ（性質）と交わることによって、いかに特定の性向を得るのかを、我が汝に説き示そう。」

Verse 2

शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो श‍ृणु ॥ ५ ॥

心と感官の制御、忍耐、分別、苦行、真実、慈悲、記憶、満足、施し、放棄、無欲、霊的師への信、非行への羞恥、布施、素朴、謙虚、そして内なる安らぎ——これらは善性（サットヴァ）の徳である。欲望、大いなる努力、無遠慮、得ても満たされぬ不満、虚栄、世俗的向上を願う祈り、自分を他より優れると見る心、感官の快楽、戦いへの性急、称賛を好むこと、他者を嘲る傾向、自らの武勇を誇示し力で行いを正当化すること——これらは激情（ラジャス）の徳である。耐え難い怒り、貪欲、シャーストラの権威なき言葉、暴力、寄生的生活、偽善、慢性的疲労、争い、嘆き、迷妄、憂い、沈鬱、過度の睡眠、虚しい期待、恐れ、怠惰——これらは無明（タマス）の主要な徳である。今、三徳の混合について聞け。

Verse 3

शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो श‍ृणु ॥ ५ ॥

心と感官の制御、忍耐、分別、苦行、真実、慈悲、記憶、満足、施し、放棄、無欲、霊的師への信、非行への羞恥、布施、素朴、謙虚、そして内なる安らぎ——これらはサットヴァの徳である。欲望、大いなる努力、無遠慮、得ても満たされぬ不満、虚栄、世俗的向上を願う祈り、自分を他より優れると見る心、感官の快楽、戦いへの性急、称賛を好むこと、他者を嘲る傾向、自らの武勇を誇示し力で行いを正当化すること——これらはラジャスの徳である。耐え難い怒り、貪欲、シャーストラの権威なき言葉、暴力、寄生的生活、偽善、慢性的疲労、争い、嘆き、迷妄、憂い、沈鬱、過度の睡眠、虚しい期待、恐れ、怠惰——これらはタマスの主要な徳である。今、三徳の混合について聞け。

Verse 4

शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो श‍ृणु ॥ ५ ॥

心と感官の制御、忍耐、識別、定められた義務（ダルマ）への堅住、真実、慈悲、聖なる記憶、満足、施し、感覚的享楽の放棄、霊的師（グル）への信、非行への羞恥、布施、素朴さ、謙虚さ、そして内なる充足—これらは善性（サットヴァ）の徳である。物質的欲望、大いなる努力、厚かましさ、得ても満たされぬ不満、偽りの慢心、世俗的向上を願う祈り、自分を他より優れると見る心、感官の快楽、戦いへの性急さ、称賛を聞きたがる嗜好、他者を嘲る癖、自らの武勇を誇示し力で行いを正当化すること—これらは激情（ラジャス）の徳である。耐え難い怒り、吝嗇、聖典に拠らぬ言葉、暴力的憎悪、寄生的生活、偽善、慢性的疲労、争い、嘆き、迷妄、不幸、憂鬱、過度の睡眠、虚しい期待、恐れ、怠惰—これらは無明（タマス）の徳である。今、三つのグナの混合について聞け。

Verse 5

शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो श‍ृणु ॥ ५ ॥

心と感官の制御、忍耐、識別、定められた義務（ダルマ）への堅住、真実、慈悲、聖なる記憶、満足、施し、感覚的享楽の放棄、霊的師（グル）への信、非行への羞恥、布施、素朴さ、謙虚さ、そして内なる充足—これらは善性（サットヴァ）の徳である。物質的欲望、大いなる努力、厚かましさ、得ても満たされぬ不満、偽りの慢心、世俗的向上を願う祈り、自分を他より優れると見る心、感官の快楽、戦いへの性急さ、称賛を聞きたがる嗜好、他者を嘲る癖、自らの武勇を誇示し力で行いを正当化すること—これらは激情（ラジャス）の徳である。耐え難い怒り、吝嗇、聖典に拠らぬ言葉、暴力的憎悪、寄生的生活、偽善、慢性的疲労、争い、嘆き、迷妄、不幸、憂鬱、過度の睡眠、虚しい期待、恐れ、怠惰—これらは無明（タマス）の徳である。今、三つのグナの混合について聞け。

Verse 6

सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मति: । व्यवहार: सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभि: ॥ ६ ॥

愛するウッダヴァよ、「私」「私のもの」という心には三つのグナの混合が宿る。心、認識対象、感官、そして身体の生命気（プラーナ）を通して営まれる世の取引もまた、この混合に基づいている。

Verse 7

धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठित: । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावह: ॥ ७ ॥

人がダルマ（法）、アルタ（利）、カーマ（欲）に身を捧げるとき、その努力によって得られる信、富、そして感官の享楽は、自然の三つのグナの相互作用を示す。

Verse 8

प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥

人が感官の享楽を望み、プラヴリッティ（外向きの行為）を特徴とする家住期（グリハスタ）に執着し、その結果として自らのスヴァダルマを実践することに定まるとき、自然のグナの結合が現れる。

Verse 9

पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभि: । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ९ ॥

自制などの徳が現れる者はサットヴァ（善性）が優勢と知られる。欲望などによりラジャス（激情）が、怒りなどによりタマス（無明）が識別される。

Verse 10

यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्ष: स्वकर्मभि: । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्‍त्रियमेव वा ॥ १० ॥

男であれ女であれ、執着なく自らの定められた務めを我に捧げ、愛のバクティによって我を礼拝する者は、サットヴァ（善性）に住すると知るべきである。

Verse 11

यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभि: । तं रज:प्रकृतिं विद्यात् हिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११ ॥

物質的利益を願って定められた務めにより我を礼拝するなら、その性質はラジャス（激情）と知るべきである。他者に害を加えたい欲で礼拝する者はタマス（無明）である。

Verse 12

सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥

サットヴァ・ラジャス・タマスという三つのグナは生類に作用するが、我には属さない。心に生じて、身体や造られた対象への執着を起こさせ、かくして生類は縛られる。

Verse 13

यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभि: पुमान् ॥ १३ ॥

光り輝き、清らかで吉祥なるサットヴァがラジャスとタマスに勝って優勢となるとき、人は安楽とダルマ、知恵などの善き徳を容易に備える。

Verse 14

यदा जयेत्तम: सत्त्वं रज: सङ्गं भिदा चलम् । तदा दु:खेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥

執着と分離感と激しい活動を生む激情のグナ（ラジャス）が無知と善性を制するとき、人は名声と富を得ようとして懸命に働く。ラジャスにおいて彼は不安と闘争を味わう。

Verse 15

यदा जयेद् रज: सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रयाहिंसयाशया ॥ १५ ॥

無知のグナ（タマス）が激情と善性を制するとき、それは意識を覆い、人を愚鈍で鈍重にする。嘆きと迷妄に落ち、過度に眠り、虚しい望みにすがり、他者に暴力を示す。

Verse 16

यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृति: । देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६ ॥

意識が澄みわたり、感覚が物質から離れて安らぐとき、身体にありながら無畏が生じ、物質的な心への執着が消える。これを善性のグナ（サットヴァ）の優勢と知れ。そこにおいて我を悟る機会が開かれる。

Verse 17

विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥

激情のグナ（ラジャス）は次の徴によって見分けよ。過度の活動による知性の歪み、感覚が世俗の対象から離れられないこと、働く器官の不調、そして心の不安定な混乱である。

Verse 18

सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥

より高い覚知が衰え、ついには消え去って注意を集中できなくなると、心は崩れ、無知と沈鬱が現れる。これを無知のグナ（タマス）の優勢と知れ。

Verse 19

एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥

徳の様式（サットヴァ）が増大すると、神々の力も同様に増大する。激情の様式（ラジャス）が増大すると、阿修羅が強くなる。そして、無知の様式（タマス）が興ると、おおウッダヴァよ、羅刹（悪鬼）の力が増大する。

Verse 20

सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥

覚醒状態は徳の様式（サットヴァ）から、夢を見る睡眠は激情の様式（ラジャス）から、そして夢を見ない深い睡眠は無知の様式（タマス）から生じると理解すべきである。意識の第四の状態（トゥーリヤ）はこれら三つに遍在し、超越的である。

Verse 21

उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥

ヴェーダ文化に献身する学識ある人々は、徳の様式（サットヴァ）によってより高い地位へと引き上げられる。一方、無知の様式（タマス）は、人をより低い生まれへと真っ逆さまに落とす。そして激情の様式（ラジャス）によって、人は人間の身体を通して輪廻転生を続ける。

Verse 22

सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥

徳の様式（サットヴァ）においてこの世を去る者は天界へ行き、激情の様式（ラジャス）において死ぬ者は人間の世界に留まり、無知の様式（タマス）において死ぬ者は地獄へ行かねばならない。しかし、自然のすべての様式の影響から自由な者は、私のもとへ来る。

Verse 23

मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥

結果を顧みず、私への捧げ物として行われる行為は、徳の様式（サットヴァ）にあるとされる。結果を楽しむという欲望を持って行われる行為は、激情の様式（ラジャス）にある。そして、暴力や妬みに駆り立てられた行為は、無知の様式（タマス）にある。

Verse 24

कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥

カイヴァリヤへ導く知はサットヴァ的であり、二元の分別に基づく知はラジャス的、愚かな物質的知はタマス的である。だが、わたしに拠り所を置く知はニルグナ、すなわち三グナを超えると説かれる。

Verse 25

वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५ ॥

森に住むことはサットヴァ的、村や町に住むことはラジャス的、賭博場に住むことはタマス的である。だが、わたしの住まう所に住むことはニルグナ、三グナを超える。

Verse 26

सात्त्विक: कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजस: स्मृत: । तामस: स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रय: ॥ २६ ॥

執着なく働く者はサットヴァ的、私欲に盲いた者はラジャス的、記憶が乱れて善悪の分別を失った者はタマス的である。だが、わたしに帰依する働き手はニルグナ、三グナを超える。

Verse 27

सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥

霊的生活へ向かう信はサットヴァ的、果報を求める行為に根ざす信はラジャス的、不法に宿る信はタマス的である。だが、わたしへの奉仕愛（バクティ・セーヴァー）における信はニルグナ、純粋に超越的である。

Verse 28

पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥

身体に適い、清らかで、苦労なく得られる食はサットヴァ的である。感官にただちに快楽を与える食はラジャス的であり、不浄で苦しみをもたらす食はタマス的である。

Verse 29

सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥

アートマンより生ずる幸福はサットヴァ（善性）であり、感官の享楽に基づく幸福はラジャス（激情）であり、迷妄と堕落から生ずる幸福はタマス（無明）である。だが、わたしに依りて得られる幸福はニルグナ、三グナを超えた超越の歓喜である。

Verse 30

द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥

物質、場所、行為の果、時、知識、行為、行為者、信（シュラッダー）、意識の状態、生類の形態、そして死後の行き先——これらはすべて物質自然の三グナに基づいている。

Verse 31

सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । द‍ृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥

人中の雄よ、物質的存在のあらゆる状態は、享受する魂（プルシャ）と未顕現の自然（アヴィヤクタ）との相互作用に関わる。見られたもの、聞かれたもの、あるいは बुद्धि により思惟されたものも、例外なくグナから成る。

Verse 32

एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भ‍ावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥

柔和なるウッダヴァよ、束縛された生のこれら諸段階は、グナから生じた業の結び目によって起こる。心より顕れたこれらのグナを征服する者は、バクティ・ヨーガによってわたしに専心し、わたしへの清らかな愛に到達する。

Verse 33

तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥

ゆえに、知と悟りを生み出し得るこの人身を得たなら、賢き者はグナとの交わりを払い落とし、ただわたしへの愛の奉仕に専念すべきである。

Verse 34

नि:सङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय: । रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनि: ॥ ३४ ॥

執着なく、迷わず、感官を制した賢者の聖仙は、わたしを礼拝すべきである。サットヴァに親しむことで、ラジャスとタマスを征服する。

Verse 35

सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधी: । सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५ ॥

次に、献身に定まり心静かな聖者は、グナへの無執着によってサットヴァさえも超克すべきである。こうしてグナから解放された魂は束縛の原因を捨て、わたしに到達する。

Verse 36

जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवै: । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ३६ ॥

心の微細な条件づけと物質意識から生じたグナから解放されたとき、生きとし生けるものは、わたしの超越的な姿を体験して完全に満たされる。もはや外界に享楽を求めず、内にもそれを思い起こさない。