Adhyaya 24

Verse 1

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्च‍ितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥

至上主シュリー・クリシュナは言われた。「今、古の権威によって確立されたサーンキヤの学を汝に説こう。これを悟れば、人は直ちに物質的二元の迷いを捨て去る。」

Verse 2

आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥

はじめ、霊的分別に長けた者ばかりであったクリタ・ユガにおいて、またそれ以前の滅尽の時においても、知と所知はただ一つで、分別はなかった。見る者は独り在り、見られるものと不二であった。

Verse 3

तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्‍मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥

その唯一の絶対真理は、マーヤーの果として現れつつも二元を離れ、言葉と思惟の及ばぬ大いなるもの。かくして二つに顕れた――プラクリティと、その顕現を享受しようとするジーヴァたち。

Verse 4

तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥

この二つの顕現のうち、一つはプラクリティであり、物質の微細な原因と顕れた産物の双方を宿す。もう一つは知覚あるプルシャ（ジーヴァ）で、享受者と呼ばれる。

Verse 5

तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥

わたしの一瞥によってプラクリティが揺り動かされ、さらにプルシャ（ジーヴァ）の同意も加わると、三つのグナ――サットヴァ、ラジャス、タマス――が顕れ、束縛された魂の残る欲求を満たした。

Verse 6

तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥

それらのグナからスートラ（プラダーナ）が生じ、そこにマハット・タットヴァが結び付いた。さらにマハット・タットヴァの変化からアハンカーラ（我執）が生まれ、ジーヴァを迷わせる原因となった。

Verse 7

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥

アハンカーラ（我執）はタンマートラ・諸感官・心（マナス）の原因であり、霊性と物質の双方を含み、三種に現れる――ヴァイカーリカ（サットヴァ）、タイジャサ（ラジャス）、ターマサ（タマス）。

Verse 8

अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥

無知（タマス）の様相にある偽我からタンマートラ（微細な知覚）が生じ、そこから粗大元素が生まれた。激情（ラジャス）の偽我から諸感覚が現れ、善性（サットヴァ、ヴァイクṛタ）の偽我からは十一の神々が顕現した。

Verse 9

मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥

わたしに促されて、これらすべての要素は秩序正しく結合して働き、共に宇宙の卵を生み出した。それはわたしの最上の住処である。

Verse 10

तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥

因の水に浮かぶその卵の中に、わたし自身が現れた。わたしの臍から宇宙の蓮華が生じ、そこに自生のブラフマーが誕生した。

Verse 11

सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥

宇宙の魂であるブラフマーは、わたしの慈恩によりラジャスを帯びて大いなる苦行を行い、ブール・ブヴァル・スヴァルの三界を、それぞれの主宰神々とともに創造した。

Verse 12

देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥

スヴァルローカは神々の住処として定められ、ブヴァルローカは幽霊的存在の領域となり、ブールローカは人間および他の死すべき生類の住まいとなった。解脱を求める成就者たちは、この三界を超えて昇進する。

Verse 13

अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥

主ブラフマーは地の下に、アスラとナーガの蛇たちのための界を創造された。かくして三界の行き先は、自然の三グナにおける業の反応に応じて定められた。

Verse 14

योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥

神秘ヨーガ、厳しい苦行、そして出離（サンニャーサ）によって、マハルローカ、ジャノローカ、タポローカ、サティヤローカという清浄な到達地が得られる。だがバクティ・ヨーガによって、わたしの超越の住処に至る。

Verse 15

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥

時の力として働く至上の創造者であるわたしが、この世界における業の結果をすべて配している。ゆえにグナの大いなる流れの中で、あるときは浮上し、あるときは再び沈む。

Verse 16

अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥

この世界に目に見えて存在するいかなる相—小であれ大であれ、細であれ太であれ—も、必ず物質自然（プラクリティ）とその享受者である霊魂（プルシャ）の両方を含んでいる。

Verse 17

यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥

あるものの始めと終わりである原因素材は、その中間にも同じく在る。変化とは、便宜のために与えられた名と形にすぎない。金から腕輪や耳飾りが作られ、土から壺や小皿が作られるが、始めにも終わりにも金と土が残るゆえ、現れの期間にもそれらが基盤として存在し、形の現実性を支えている。

Verse 18

यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥

あるものが先の素材を取って別のものへと変化し、その始まりと終わりが同一の本性に帰するなら、それは「真実（サティヤ）」と呼ばれる。

Verse 19

प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्‍त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥

物質宇宙は実在と呼ばれる。素材はプラクリティ、依処はマハー・ヴィシュヌ、そして時（カーラ）がそれを顕現させる。ゆえにプラクリティ、ヴィシュヌ、時の三つは、至上の絶対真理たる我と異ならない。

Verse 20

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥

至上人格神がプラクリティに御目を注ぎ続けるかぎり、物質世界は存続し、生成の連鎖によって常に顕現しつつ、グナによる壮大で多彩な宇宙創造の流れを展開する。

Verse 21

विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥

我は宇宙形相（ヴィラート・ルーパ）の基盤である。それは諸惑星系の反復する創造・維持・破壊によって尽きぬ多様性を示す。五大の協調した結合を配して、諸世界とともに創造存在の種々を顕現する。

Verse 22

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

滅尽の時、生命の死すべき身体は食へと融け、食は穀粒へ、穀粒は地へ、地は微細な感覚である香へと帰する。香は水へ、水は味へ、味は火へ、火は色（形）へ；色は触へ、触は風へ、風は空へ、空は音のタンマートラへと融ける。諸根はそれぞれの根源たる主宰神へ、主宰神は心へ、心はサットヴァの我執へ；音はタマスの我執へ、さらにマハット・タットヴァへ。マハットはグナへ、グナは未顕（アヴィヤクタ）へ、未顕は時へ；時はマハー・プルシャへ、そして生命の根源は、不生の至上アートマンたる我へと融け入る。我のみが自己に安住して独り残り、創造と滅尽は我より顕れる。

Verse 23

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

香りは水に融合し、水はその性質である味に融合する。味は火に融合し、火は形態に融合する。

Verse 24

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

形態は風に融合し、風は触覚に融合する。触覚は虚空に融合し、虚空は音に融合する。感覚器官はそれぞれの根源に融合する。

Verse 25

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

優しきウッダヴァよ、感覚の根源は心（サットヴァの自我）に融合する。音はタマスの自我に融合し、その自我はマハット・タットヴァ（大いなる原理）に融合する。

Verse 26

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

そのマハット・タットヴァは自然の構成要素（グナ）に融合する。それらの構成要素は未顕現（アヴィヤクタ）に融合し、未顕現は永遠なる時（カーラ）に融合する。

Verse 27

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

時は支配者（マハー・プルシャ）に融合し、その支配者は不生なる私（至高の魂）に融合する。最後にはアートマン（真我）のみが独り、自身の中に確立して残る。

Verse 28

एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥

天空の闇が日の出によって消え去るように、この宇宙的滅尽（プララヤ）の智は、真摯な学徒の心から二元の迷妄を払い去る。たとえマーヤーが胸奥に入り込んでも、そこに留まることはできない。

Verse 29

एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरद‍ृशा मया ॥ २९ ॥

これが、物質と霊性のすべてを見通す完全なる見者である我が、創造と滅尽を順観・逆観して分析し説いたサーンキヤの法である。これは疑いの結び目を断ち、迷妄を滅する。