Adhyaya 10

Verse 1

श्रीभगवानुवाच मयोदितेष्ववहित: स्वधर्मेषु मदाश्रय: । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ १ ॥

至上主は言われた—わたしに全き帰依をなし、わたしが説いたスヴァダルマに注意深く心を据え、私欲なき者としてヴァルナーシュラマと家の正しい作法を実践すべきである。

Verse 2

अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् । गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ २ ॥

清らかな魂は観ずるべきである。感覚の享楽に執する有身の衆生は、感官の対象を真実と誤認したがゆえに、グナにおけるタットヴァの観想によって、彼らのあらゆる企ては転倒して失敗に帰する。

Verse 3

सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथ: । नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणै: ॥ ३ ॥

眠る者が夢に多くの享楽の対象を見るように、また観想する者の心願も多相ゆえに結局は空しい。同様に、霊的自己に対して眠るジーヴァは、グナによる差別の知によって無数の感官対象を見るが、それらは主の幻力（マーヤー・シャクティ）の一時的な造作にすぎない。感官に駆られてそれらを観ずる者は、知性をむなしく費やす。

Verse 4

निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥ ४ ॥

我を人生の目的として心に定めた者は、感覚の享楽に基づく活動を捨て、向上のために規律に導かれた行いをなすべきである。だが、アートマンの究極真理を探究することに全身全霊で没入しているときは、果報を求める行為を規定する聖典の勧令を受け入れるべきではない。

Verse 5

यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्पर: क्व‍‍चित् । मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥

我を至上の目的として受け入れた者は、罪を禁ずるヤマをたびたび厳守し、可能な限り清浄などのニヤマも行うべきである。だが究極には、我をありのままに知り、寂静で、霊的高みによって我と不二なる正しきサッド・グルに近づき、仕えるべきである。

Verse 6

अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममोद‍ृढसौहृद: । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ६ ॥

霊的師の奉仕者・弟子は、虚しい名誉心を離れ、妬みなく、敏活で怠らず、妻子・家・社会を含む感官の対象への所有感を捨てるべきである。師に対して堅固な愛と友誼を抱き、迷い逸れてはならない。常に霊的真義を求めて進み、誰をも羨まず、無益な言葉を避けよ。

Verse 7

जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु । उदासीन: समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मन: ॥ ७ ॥

妻子、子、家、土地、親族、友、財などに対し、平等の眼で真の自己利益を観じ、執着を離れて在るべきである。

Verse 8

विलक्षण: स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वद‍ृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्य: प्रकाशक: ॥ ८ ॥

粗大身と微細身とは異なり、内なる自己照明の見者たるアートマンがある。燃やし照らす火が、燃やされる薪と別であるように。

Verse 9

निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्त:प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् पर: ॥ ९ ॥

燃料の状態により火が潜在・顕現・微弱・輝烈などと見えるように、霊魂も物質の身に入り、その身の性質を帯びたかのように見える。

Verse 10

योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मन: ॥ १० ॥

物質のグナによって作られた微細身と粗大身こそが輪廻の縛りである。身の性質を自分の本性と誤認する迷いは、真智によって断たれる。

Verse 11

तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११ ॥

ゆえに、知の修習によって自己の内に住まう至上主に近づけ。主の清浄で超越した存在を悟り、世界を独立の実在と見る誤った見解を次第に捨てよ。

Verse 12

आचार्योऽरणिराद्य: स्यादन्तेवास्युत्तरारणि: । तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धि: सुखावह: ॥ १२ ॥

アーチャーリヤは下の火起こし木、弟子は上の火起こし木、そしてグルの教えはその間に置かれる第三の木に譬えられる。三者の触れ合いから超越の智慧の火が生じ、無明の闇を灰にして師弟に大いなる歓喜をもたらす。

Verse 13

वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् । गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्नि: ॥ १३ ॥

熟達した霊的師にへりくだって聴聞することで、優れた弟子はきわめて清浄な知を得て、三つのグナから生じるマーヤーの襲いを退ける。やがてその清浄な知はグナを焼き尽くし、燃料が尽きれば火が消えるように、自らも静まっていく。

Verse 14

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

愛するウッダヴァよ、ある哲学者たちはわたしの結論に異を唱える。彼らは生類の本性を果報的行為の行者とし、自らの業から生じる楽苦の享受者と見る。また世界・時間・啓示聖典・自己は多様で永遠であり、変転の流れとして常に存続すると言う。さらに、対象の形相が変わるゆえ知も生じては変化し、知は一でも永遠でもないと主張する。だがたとえその説を受け入れても、時の支配を受ける物質の身体を取る以上、生・死・老・病は繰り返し起こり続ける。

Verse 15

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

彼らはまた、万有の成立は自然発生のようなものだと考え、対象の形相の差異によって知性は生じ、分かれ、変化すると言う。ゆえに知は一でも永遠でもない、と主張する。

Verse 16

अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥

それでもなお、愛する者よ、すべての身体を持つ者は身体との結びつきと時の支配ゆえに、生をはじめとする諸相—生・死・老・病—を幾度も繰り返す。ゆえに輪廻の輪は止まらない。

Verse 17

तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्‍त्र्‍यं च लक्ष्यते । भोक्तुश्च दु:खसुखयो: को न्वर्थो विवशं भजेत् ॥ १७ ॥

そこにおいても、業をなす者の非自立が明らかである。苦楽を味わう者が上位の支配に常に従わされるなら、無力のまま行う業からいかなる尊い果報を望めようか。

Verse 18

न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । तथा च दु:खं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ १८ ॥

物質界では、賢者でさえ幸せでない時があり、また大愚者でさえ幸せな時がある。世俗の働きを巧みに行って幸福を得るという考えは、無益な偽我の誇示にすぎない。

Verse 19

यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदु:खयो: । तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥ १९ ॥

たとえ人々が楽を得て苦を避ける術を知っていても、死が力を及ぼせなくなるヨーガの道を彼らは知らない。

Verse 20

कोऽन्वर्थ: सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिद: ॥ २० ॥

死が間近にあるとき、欲望や享楽の対象がどうして人を喜ばせようか。処刑場へ引かれてゆく死刑囚が満足しないように、世俗の幸福も満たしはしない。

Verse 21

श्रुतं च द‍ृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययै: । बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥ २१ ॥

天界での享楽など、私たちが聞き及ぶ物質的幸福は、すでに味わった世俗の幸福と同じである。いずれも競争と嫉妬、衰滅と死に汚されている。ゆえに、病害・虫害・旱魃など多くの障りで農作が実らぬように、地上であれ天上であれ物質的幸福を求める企ては無数の障碍ゆえ常に空しい。

Verse 22

अन्तरायैरविहितो यदि धर्म: स्वनुष्ठित: । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२ ॥

もし障りも汚れもなく自らのダルマとヴェーダの祭式を正しく行えば、天界の境地を得る。だがその果報すら時の力に滅ぼされる。今それを聞け。

Verse 23

इष्ट्वेह देवता यज्ञै: स्वर्लोकं याति याज्ञिक: । भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥ २३ ॥

地上で供犠によって諸天を満足させる者は天界へ赴き、そこで天人のごとく、自ら得た天上の享楽を味わう。

Verse 24

स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ २४ ॥

天界に至ると、地上の功徳によって得た輝くヴィマーナに乗って遊行する。ガンダルヴァが歌で讃え、心奪う装いで天女たちの中にあって楽しむ。

Verse 25

स्त्रीभि: कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृत: ॥ २५ ॥

天女たちを伴い、鈴の網飾りを垂らした、望むままに飛ぶヴィマーナで戯れる。天の遊楽園に安らぎ酔いしれ、功徳が尽きてまもなく下界へ堕ちることを悟らない。

Verse 26

तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्य: पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालित: ॥ २६ ॥

功徳が尽きぬ間は天界で歓楽する。だが功徳が尽きると、望まぬとも、時の力に駆られて下方へ堕ちてゆく。

Verse 27

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

悪しき交わり、あるいは感官を制し得ぬゆえにアダルマに耽る人は、物質的欲望に満たされ、吝嗇で貪欲となり、女色に溺れ、衆生に暴虐となる。ヴェーダの規範を離れて快楽のために無辜の獣を屠り、プレータやブータを礼拝するなら、迷えるジーヴァは地獄に堕ち、最も濃いタマスに染まった身を受ける。その卑しき身でさらに不吉な業を重ねて苦を増し、また同様の身を幾度も受ける—死に終わる行いに励む者に、いかなる幸福があろうか。

Verse 28

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

ヴェーダの規範を踏み外し、正しき作法なく獣を屠り、プレータやブータを礼拝する者は、迷えるジーヴァとして地獄に堕ち、恐るべき闇に沈む。そこでタマスの濃い身を受ける。

Verse 29

यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥

その業の果により、ジーヴァはその身のまま苦を結ぶ行いを続け、幾度も同様の身を受ける。結局は死に帰する行いに励む者に、どうして幸福があろうか。

Verse 30

लोकानां लोकपालानां मद्भ‍यं कल्पजीविनाम् । ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुष: ॥ ३० ॥

天界から地獄界に至るあらゆる世界において、また一カルパを生きるローカパーラたちにおいても、時としての我が姿は畏れられる。二パラールダの寿命を持つブラフマーでさえ、我を恐れる。

Verse 31

गुणा: सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥

グナは行為を生み、グナはさらにグナを連ねてゆく。ジーヴァはグナと結びつくがゆえに業の果を味わう。サットヴァ・ラジャス・タマスに動かされる行いの結果を、彼は自ら受け取るのである。

Verse 32

यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मन: । नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्‍त्र्‍यं तदैव हि ॥ ३२ ॥

生類が物質自然のグナが別々に実在すると考えるかぎり、彼は多様な姿に生まれ、物質的存在のさまざまを味わわねばならない。ゆえに彼はグナのもとで業（カルマ）の果報に完全に依存する。

Verse 33

यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिता: ॥ ३३ ॥

束縛された魂が不自由なままでいるかぎり、業の果報を定める至上人格神である我を恐れ続ける。グナの多様性を現実とみなす物質的観念を受け入れ、享楽に身を捧げる者は、つねに嘆きと悲しみに沈む。

Verse 34

काल आत्मागमो लोक: स्वभावो धर्म एव च । इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥

グナが揺れ動き相互に交わるとき、衆生は我をさまざまに語る――全能の時（カーラ）、真我（アートマン）、ヴェーダの知、宇宙、自己の性質、ダルマの儀礼等々として。

Verse 35

श्रीउद्धव उवाच गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृत: । गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥

シュリー・ウッダヴァは言った。「大いなる主よ。身体から生じる快苦とともにグナに囲まれていながら、なぜ生類はグナに縛られないのでしょうか。あるいは生類が究竟的に永遠で超越的なら、どうしてプラクリティに縛られるのでしょうか。」

Verse 36

कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्न‍ं प्रश्न‍‌विदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥

彼はどのように住し、どのように遊行し、いかなる徴（しるし）によって見分けられるのでしょうか。何を食し、いかに排泄し、いかに横たわり、座し、歩むのでしょうか。アチュタよ、問答に通じた者の中で最勝なる御方よ、これをお説きください。同一の生類が「永遠に束縛された者」とも「永遠に解放された者」とも語られることが、私の迷いです。

Verse 37

कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्न‍ं प्रश्न‍‌विदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥

ああアチュタ（不落の主）よ。同じジーヴァが、ある時は永遠に束縛された者、またある時は永遠に解放された者と説かれますが、私はその真実の状態を理解できません。あなたはタットヴァの問いに答える者の中で最勝です。どうか、ニティヤ・ムクタとニティヤ・バッダを見分ける徴（しるし）をお説きください。彼らはどのように住し遊行し、何を享受し食し、何を排し、どのように横たわり、座し、歩むのでしょうか。