Adhyaya 29

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । अथान्यच्च प्रवक्ष्यामि गुह्याद्गुह्यतरं महत् । द्वारकायाः परं पुण्यं माहात्म्यं ह्युत्तमोत्तमम्

Prahlāda berkata: Kini akan kukatakan hal lain—agung, dan lebih rahasia daripada rahasia itu sendiri: kemuliaan Dvārakā yang paling suci, paling luhur.

Verse 2

इतिहासं पुरावृत्तं वर्णयिष्ये मनोहरम् । तीर्थक्षेत्रादिदेवानामृषीणां संशयापहम्

Akan kuuraikan kisah purba yang menawan, yang melenyapkan keraguan para ṛṣi tentang tīrtha, kṣetra suci, dan para dewa pelindungnya.

Verse 3

सौभाम्यमतुलं दृष्ट्वा सिंहराशिगते गुरौ । गोदावर्य्यां द्विजश्रेष्ठा नारदो भगवत्प्रियः

Melihat keberuntungan yang tiada banding ketika Guru (Bṛhaspati/Jupiter) memasuki rasi Siṃha, Nārada—yang utama di antara para dvija, kekasih Bhagavān—tiba di tepi Godāvarī.

Verse 4

गौतमस्याऽभितो दृष्ट्वा त्रैलोक्यसंभवानि वै । तीर्थानि सरितः सर्वा विस्मयं परमं गतः

Melihat di sekeliling Gautama tīrtha-tīrtha dan semua sungai yang dikatakan berasal dari tiga loka, ia pun tertegun dalam keajaiban yang tertinggi.

Verse 5

तत्र काशी कुरुक्षेत्रमयोध्या मथुरापुरी । माया कांची ह्यवंती च अरण्यान्याश्रमैः सह

Di sana ada Kāśī, Kurukṣetra, Ayodhyā, dan Mathurā-purī; Māyā (Haridvāra), Kāñcī, serta Avantī (Ujjayinī) juga—beserta rimba dan pertapaan-pertapaannya.

Verse 6

हरिक्षेत्रं गया मिश्रक्षेत्रं च पुरुषोत्तमम् । प्रभासादीनि पुण्यानि मुक्तिक्षेत्राण्यशेषतः

Hari-kṣetra, Gayā, Miśra-kṣetra yang termasyhur, dan Puruṣottama; beserta Prabhāsa dan semua tirtha suci lainnya—semuanya tanpa kecuali adalah kṣetra suci pemberi mokṣa.

Verse 7

जाह्नवी यमुना रेवा तत्र पुण्या सरस्वती । सरयूर्गंडकी तापी पयोष्णी सरितां वरा

Jāhnavī (Gaṅgā), Yamunā, Revā (Narmadā), dan di sana Sarasvatī yang suci; Sarayū, Gaṇḍakī, Tāpī, dan Payoṣṇī—merekalah yang utama di antara sungai-sungai.

Verse 8

कृष्णा भीमरथी पुण्या कावेर्य्याद्याः सरिद्वराः । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले वर्त्तमानाः सतीर्थकाः

Kṛṣṇā, Bhīmarathī yang suci, serta sungai-sungai unggul mulai dari Kāverī—berhiaskan tirtha-tirtha suci—hadir di surga, di bumi fana, dan di alam bawah.

Verse 9

स्थिता गोदावरीतीरे सिंहराशिं गते गुरौ । तथा च पुष्करादीनि सप्तसिंधुसरांसि च

Ketika Guru (Bṛhaspati/Jupiter) memasuki rasi Siṁha (Leo), mereka berdiam di tepi Godāvarī; demikian pula mereka mendatangi Puṣkara dan danau-danau Sapta-sindhu.

Verse 10

मेर्वादिपर्वताः पुण्या दर्शनात्पापनाशनाः । तीर्थराज प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः

Gunung Meru dan puncak-puncak lainnya adalah suci; hanya dengan memandangnya dosa pun luluh. Dan Prayāga, raja segala tīrtha, dihiasi kehadiran semua tīrtha.

Verse 11

वेदोपवेदाः शास्त्राणि पुराणानि च सर्वशः । सिद्धा मुनिगणाः सर्वे देवर्षिपितृदेवताः

Weda dan Upaweda, śāstra-śāstra, serta Purāṇa dalam segala ragam; para Siddha, segenap himpunan muni, para dewa-ṛṣi, para Pitṛ, dan para dewa—semuanya hadir di sana.

Verse 12

चंद्रादित्यौ सुरगणाः सिंहस्थे च बृहस्पतौ । स्थिता गोदावरीतीरे वर्षमेकं प्रहर्षिताः

Ketika Bṛhaspati (Jupiter) bersemayam di rasi Siṃha (Leo), Bulan dan Matahari beserta rombongan para dewa tinggal di tepi Godāvarī selama setahun, penuh sukacita.

Verse 13

यानि कानि च पुण्यानि तीर्थक्षेत्राणि संति वै । त्रैलोक्ये तानि सर्वाणि गौतम्यां वीक्ष्य विस्मिताः

Segala tīrtha suci dan kṣetra penuh pahala yang ada di tiga dunia—melihat semuanya seakan berhimpun dalam Gautamī, mereka pun tercengang takjub.

Verse 14

देवर्षिर्नारदस्तत्र मुनिभिर्मुदितोऽवसत् । सिंहस्यांते च सर्वाणि स्वस्थानगमनाय वै

Di sana dewa-ṛṣi Nārada tinggal dengan hati bersukacita bersama para muni. Dan pada akhir masa Siṃha, semuanya bersiap berangkat menuju kediaman masing-masing.

Verse 15

आमन्त्र्य गौतमीं देवीं स्थितानि पुरतस्ततः । सर्वेषां शृण्वतां विप्रा गौतमी खिन्नमानसा । तप्ता दुर्जनसंसर्गान्नारदं दुःखिताऽब्रवीत्

Setelah berpamitan kepada Dewi Gautamī, mereka berdiri di hadapannya. Lalu, ketika semua brāhmaṇa mendengarkan, Gautamī yang hatinya gundah—terbakar oleh pergaulan dengan orang jahat—berkata sedih kepada Nārada.

Verse 16

गौतम्युवाच । पश्यैतानि सुतीर्थानि गंगाद्याः सरितोऽमलाः । सागरा गिरयः पुण्या गयात्रितयमेव च

Gautamī bersabda: “Pandanglah tīrtha-tīrtha yang paling utama ini—sungai-sungai suci nan murni, bermula dari Gaṅgā; lautan, gunung-gunung yang keramat, dan juga Gayā yang tiga serangkai—semuanya hadir di hadapanmu.”

Verse 17

क्षेत्राणि मोक्षदान्यंग त्रैलोक्यजानि नारद । देवाश्च पितरः सिद्धा ऋषयो मानवादयः

“Wahai kekasih, kṣetra-kṣetra suci ini adalah pemberi mokṣa—termashyur di tiga dunia, wahai Nārada. Di sini hadir para dewa, para pitṛ (leluhur), para Siddha, para Ṛṣi, serta manusia dan lainnya.”

Verse 18

तीर्थ राज प्रयागश्च सर्वतीर्थसमन्वितः । एतेषामेव सर्वेषां मत्संसर्गान्महामुने । विशुद्धानां प्रकाशेन राजते भुवनत्रयम्

“Dan Prayāga, raja segala tīrtha, yang memuat seluruh tīrtha. Wahai mahāmuni, melalui pertautan denganku, semua ini menjadi tersucikan; oleh sinar para yang suci, tiga dunia pun bersinar gemilang.”

Verse 19

प्रयांति तानि सर्वाणि स्वंस्वं स्थानं प्रति प्रभो । अधुनाऽहं परिश्रांता दह्यमाना त्वहर्निशम्

“Wahai Prabhu, semuanya sedang pergi, masing-masing menuju tempatnya sendiri. Dan kini aku amat letih, seakan terbakar siang dan malam.”

Verse 20

दुर्जनानां सुसंपर्काद्भृशं पापात्मना प्रभो । सौभण्यमधुना प्राप्तं सत्संसर्गेण नारद

Wahai Tuhan, karena pergaulan yang rapat dengan orang jahat aku menjadi sangat berdosa; namun kini, wahai Nārada, melalui pergaulan dengan orang saleh aku telah memperoleh kesejahteraan.

Verse 21

प्रयांत्येतानि सर्वाणि स्वस्थानं मुदितानि च

Semua ini berangkat menuju kediaman masing-masing, dan mereka pergi dengan hati bersukacita.

Verse 22

एतानि मत्प्रसादेन पुण्यानि कथितानि च । कथय श्रमशांत्यर्थं दुःखि ता किं करोम्यहम्

Dengan anugerahmu, perkara-perkara suci ini telah diucapkan. Kini, demi meredakan lelahku, katakanlah: aku yang diliputi duka ini harus berbuat apa?

Verse 23

प्रह्लाद उवाच । गोदावर्य्या वचः श्रुत्वा भगवान्नारदो द्विजाः । क्षणं ध्यात्वा तु दुःखार्त्तः प्राह संशयमानसः

Prahlāda berkata: Setelah mendengar ucapan Godāvarī, wahai para brāhmaṇa, Bhagavān Nārada merenung sejenak; lalu, dalam kesedihan, ia berbicara dengan hati yang dipenuhi keraguan.

Verse 24

नारद उवाच । अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्गौतम्या व्यसनं महत् । पश्यन्त्वसंशयं देवास्तीर्थक्षेत्रसरिद्वराः

Nārada berkata: “Ah, sungguh menakjubkanlah bencana besar yang menimpa Gautamī ini! Biarlah para dewa—yang utama di antara tīrtha, kṣetra suci, dan sungai-sungai—menyaksikannya tanpa keraguan.”

Verse 25

सत्पुण्यनिचयो यस्यां युष्माकं समभूद्ध्रुवम् । तस्याः पापाग्निशमनं कथं स्यादिति चिन्त्यताम्

Di dalam dirinya sungguh telah timbul timbunan kebajikan sejati milik kalian; maka renungkanlah: bagaimana api dosa di dalamnya dapat dipadamkan?

Verse 26

श्रीप्रह्लाद उवाच । तदा चिन्तयतां तेषां सर्वेषां भावितात्मनाम् । गौतमो भगवांस्तत्र समायातो मुनीश्वराः

Śrī Prahlāda berkata: Ketika semua jiwa yang telah disucikan itu sedang merenung demikian, datanglah ke sana Bhagavān Gautama, sang raja para resi.

Verse 27

दृष्ट्वा तमृषयो देवा यथोचितमपूजयन् । जाह्नवी यमुना पुण्या नर्मदा च सरस्वती

Melihat beliau, para resi dan para dewa menghormatinya sebagaimana patut; dan hadir pula Jāhnavī (Gaṅgā), Yamunā, Narmadā yang suci, serta Sarasvatī.

Verse 28

अन्याश्च सर्वाः सरितस्त्रैलोक्यमनुवर्तिताः । वाराणसी कुरुक्षेत्र प्रमुखान्याश्रमैः सह । युगपत्तानि सर्वाणि संपूज्य मुनिमबुवन्

Dan semua sungai lainnya pula—yang dihormati dan diikuti di tiga dunia—bersama tempat-tempat suci utama seperti Vārāṇasī dan Kurukṣetra beserta āśrama-āśramanya. Semuanya serentak memuja sang resi menurut tata cara, lalu berkata kepadanya.

Verse 29

त्वत्प्रसादेन वै त्राताः सम्यक्छुद्धा महामुने । यदानीता त्वया गंगा गौतमी भूतलं प्रति

Wahai mahāmuni, oleh anugerahmu kami terselamatkan dan disucikan sepenuhnya; sebab engkaulah yang membawa Gaṅgā turun ke bumi sebagai Gautamī.

Verse 30

कृतार्था मानवाः सर्वे सर्वपापविवर्जिताः । किंतु दुर्जनसंपर्कात्संतप्ता गौतमी भृशम्

Semua manusia menjadi berhasil dalam tujuan dan bebas dari segala dosa; namun karena pergaulan dengan orang jahat, Sungai Gautamī sangat menderita.

Verse 31

कथं पापैर्विनिर्मुक्ता परमानन्दसंप्लुता । सुप्रभा जायते देवी तद्गौतम विचिन्त्यताम्

Bagaimanakah Sang Dewi (sungai) dapat menjadi Suprabhā—terbebas dari dosa dan dilimpahi kebahagiaan tertinggi? Wahai Gautama, hendaklah hal ini direnungkan.

Verse 32

प्रह्लाद उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तैस्तु चिन्ताकुलितमानसः । नारदस्य मुखं वीक्ष्य प्रहसन्गौतमोऽब्रवीत्

Prahlāda berkata: Setelah demikian disapa oleh mereka, sang resi menjadi gelisah karena cemas. Memandang wajah Nārada, Gautama tersenyum lalu berkata.

Verse 33

गौतम उवाच । सर्वेषां क्षेत्रतीर्थानां महाशुभविनाशिनी । गौतमीयं महाभागा अस्यास्तापः क्व शाम्यति

Gautama berkata: Wahai yang amat beruntung, Gautamī ini adalah pemusnah besar segala noda tak-suci bagi semua kṣetra dan tīrtha. Maka di manakah mungkin deritanya akan reda?

Verse 34

नास्ति लोकत्रये तीर्थं स्नातुं सिंहगते गुरौ । यद्वै नायाति गौतम्यां क्षेत्रं चापि विशुद्धये । काशीप्रयागमुख्यानि राजंते यत्प्रसादतः

Di tiga alam, ketika Guru (Bṛhaspati) berada di rasi Siṁha, tiada satu pun tīrtha untuk mandi yang tidak datang menuju Gautamī; demikian pula tiada kṣetra suci yang tidak mendatanginya demi penyucian. Kāśī, Prayāga, dan tīrtha-tīrtha utama bersinar oleh anugerahnya.

Verse 35

वदंतु मुनयः सर्वे क्षेत्रतीर्थसमाश्रिताः । शुद्धं विचार्यं यत्कार्य्यं मयाऽस्मिञ्जातसंकटे

Biarlah semua resi yang bernaung di kṣetra-kṣetra suci dan tīrtha-tīrtha menyatakan nasihatnya. Dalam krisis yang timbul ini, apa yang harus kulakukan hendaklah dipertimbangkan dengan kejernihan yang suci.

Verse 36

प्रह्लाद उवाच । इत्युक्त्वा मुनयः सर्वे नोचुः किञ्चिद्विमोहिताः । तत्रोपायमविज्ञाय गौतमीं गौतमोऽब्रवीत्

Prahlāda berkata: Setelah berkata demikian, semua resi terdiam dalam kebingungan. Karena tidak mengetahui upāya (jalan pemecahan) pada saat itu, Gautama pun berbicara kepada Gautamī.

Verse 37

गौतम उवाच । आनीतासि मया देवि तपसाऽराध्य शंकरम् । वदिष्यति स चोपायमित्युक्त्वाऽचिन्तयत्तदा

Gautama berkata: “Wahai Dewi, aku membawamu ke sini setelah memuja Śaṅkara dengan tapa. Setelah berkata, ‘Beliau pasti akan menyatakan upāya,’ ia pun saat itu tenggelam dalam perenungan yang dalam.”

Verse 38

गौतमः श्रद्धया भक्त्या गंगामौलिमखंडधीः । तदाऽभून्महदाश्चर्यं शृण्वंतु ऋषयोऽमलाः

Gautama—berbudi teguh—dengan śraddhā dan bhakti memuliakan Tuhan yang bermahkota Gaṅgā. Saat itu terjadilah suatu keajaiban besar; “Wahai para ṛṣi yang suci, dengarkanlah.”

Verse 39

ध्यायमाने महादेवे गौतमेन महात्मना । अकस्मादभवद्वाणी हर्षयन्ती जगत्त्रयम्

Ketika Gautama yang berhati agung bermeditasi pada Mahādeva, tiba-tiba terdengarlah suara ilahi yang menggembirakan tiga dunia.

Verse 40

नादयन्ती दिशः सर्वा आब्रह्मभुवनं द्विजाः । अरूपलक्षणाकारा विषादशमनी शुभा

Wahai para dwija, gema itu bergema ke segala penjuru hingga ke alam Brahmā; suci dan mujur, penawar duka, tanpa rupa, tanda, maupun bentuk yang tampak.

Verse 41

दिव्यवाण्युवाच । अहो बत महाश्चर्य्यं सर्वेषां सुखदे शुभे । प्रसंगेऽत्र महाक्षेत्रे मग्ना दुःखार्णवे बुधाः

Suara ilahi bersabda: “Aduhai, sungguh keajaiban besar! Di mahākṣetra yang suci dan pemberi sukha bagi semua ini pun, karena keadaan, para bijak tenggelam dalam samudra duka.”

Verse 42

अहो हे गौतमाचार्य्य ऋषयो नारदादयः । शृण्वंतु तीर्थक्षेत्राणि कृपया संवदाम्यहम्

“Wahai Ācārya Gautama yang mulia, dan para ṛṣi mulai dari Nārada, dengarkanlah; karena welas asih aku akan menuturkan tentang tīrtha-tīrtha dan kawasan suci.”

Verse 43

पश्चिमस्य समुद्रस्य तीरमाश्रित्य वर्तते । अस्माच्च दिशि वायव्यां द्वारकाक्षेत्रमुत्तमम्

“Ia berada dengan bersandar pada pesisir samudra barat; dan dari sini, ke arah vāyavya—yakni barat laut—terdapat kṣetra Dvārakā yang paling utama.”

Verse 44

यत्राऽस्ते गोमती पुण्या सागरेण समन्विता । पश्चिमाभिमुखो यत्र महाविष्णुः सदा स्थितः

“Di sana mengalir sungai suci Gomati, bersatu dengan samudra; dan di sana Mahāviṣṇu bersemayam abadi, menghadap ke barat.”

Verse 45

अनेकपापराशीनामुग्राणामपि सर्वदा । दाहस्थान समाख्यातमिन्धनानां यथाऽनलः

Tempat itu termasyhur sebagai “tempat pembakaran” bahkan bagi tumpukan dosa yang dahsyat; sebagaimana api melalap habis kayu bakar.

Verse 46

देवविश्वद्रुहो यत्र दग्ध्वा पातकमद्भुतम् । लोकत्रयवधाज्जातं विराजतेऽर्कवत्सदा

Di sana, dosa yang menakjubkan—lahir dari permusuhan kepada para dewa dan kekerasan yang mencelakai tiga loka—terbakar lenyap; dan dhāma suci itu senantiasa bersinar laksana matahari.

Verse 47

तद्गम्यतां महाभागा गोमतीमघदाहकाम् । गोदावरीं पुरस्कृत्य क्षेत्रतीर्थसमन्विताम्

Maka, wahai yang sangat beruntung, dekati sungai Gomati, sang pembakar dosa; dan muliakan Godāvarī di hadapan, beserta kṣetra dan tīrtha sucinya.

Verse 48

प्राप्य द्वारवतीं पुण्यां मत्प्रसादाद्द्विजोत्तमाः । प्रभावाद्द्वारकायाश्च सत्यमाविर्भविष्यति

Setelah mencapai kota suci Dvāravatī, wahai yang terbaik di antara para dvija, berkat anugerahku—dan oleh daya Dvārakā—kebenaran akan tersingkap nyata.

Verse 49

प्रह्लाद उवाच । इत्युक्ते सति ते सर्वे हर्ष निर्भरमानसाः । श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं जगर्जुर्हरिनामभिः

Prahlāda berkata: Setelah itu diucapkan, mereka semua—hati meluap oleh sukacita—mendengar kṣetra suci yang tertinggi itu, lalu berseru menggelegar dengan nama-nama Hari.

Verse 50

जितं भो जितमस्भाभिर्धन्या धन्यतमा वयम् । दैवादपगतो मोहो ज्ञातं तीर्थोत्तमोत्तमम्

Kemenangan—ya, kemenangan milik kita! Kita diberkahi, sungguh paling diberkahi. Dengan ketetapan Ilahi lenyaplah delusi, dan kita mengenal tīrtha yang paling luhur di antara semua tīrtha.

Verse 51

तदा सर्वाणि तीर्थानि क्षेत्रारण्याश्रमैः सह । वाराणसीप्रयागादि सरांसि सिन्धवो नगाः

Saat itu semua tīrtha—bersama wilayah suci, rimba, dan āśrama—termasuk Vārāṇasī, Prayāga, dan lainnya; danau, sungai, serta gunung-gunung pun (tergerak menyahut).

Verse 52

गया च देवखातानि पितरो देवमानवाः । श्रुत्वा प्रमुदिता वाचं प्रोचुर्जयजयेति च

Gaya, kolam-kolam suci yang digali para dewa, para Pitṛ, serta para dewa dan manusia—mendengar kata-kata yang membahagiakan itu—berseru, “Jaya! Jaya!”

Verse 54

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा सर्वोत्तमं क्षेत्रं तीर्थं सर्वोत्तमोत्तमम् । देवोत्तमोत्तमं देवं श्रीकृष्णं क्लेशनाशनम्

Śrī Prahlāda berkata: Setelah mendengar tentang kṣetra yang paling utama, tīrtha yang paling luhur di antara semua tīrtha, dan tentang Tuhan yang terbaik di antara para dewa—Śrī Kṛṣṇa, pemusnah segala duka—

Verse 55

उत्कण्ठा ह्यभवत्तेषां तीर्थादीनां ह्यनुत्तमा । प्रोचुरन्योन्यतो वाचं सर्वाणि युगपत्तदा

Maka pada tīrtha-tīrtha itu dan yang lainnya timbul kerinduan yang tiada banding; dan semuanya serentak saling berkata-kata satu sama lain.

Verse 56

ऋषितीर्थदेवा ऊचुः । कदा द्रक्ष्यामहे पुण्यां द्वारकां कृष्णपालिताम् । श्रीकृष्णदेवमूर्तिं च कृष्णवक्त्रं सुशोभितम्

Para resi, tīrtha, dan para dewa berkata: Kapan kami akan memandang Dvārakā yang suci, yang dilindungi oleh Śrī Kṛṣṇa? Dan kapan kami akan menyaksikan wujud ilahi Śrī Kṛṣṇa, serta wajah-Nya yang elok dan bercahaya?

Verse 57

कदा नु गोमतीस्नानमस्माकं तु भविष्यति । चक्रतीर्थे कदा स्नात्वा कृष्णदेवस्य मंदिरम् । द्रक्ष्यामः सुमहापुण्यं मुक्तिद्वारमपावृतम्

Kapan, sungguh, kami akan memperoleh mandi suci di sungai Gomātī? Kapan, setelah mandi di Cakra-tīrtha, kami akan memandang mandir Tuhan Kṛṣṇa—amat luhur pahalanya, laksana gerbang mokṣa yang terbuka?

Verse 58

दुर्ल्लभो द्वारकावासो दुर्ल्लभं कृष्णदर्शनम् । दुर्ल्लभं गोमती स्नानं रुक्मिणीदर्शनं द्विजाः

Sukar diperoleh tinggal di Dvārakā; sukar pula memperoleh darśana Tuhan Kṛṣṇa. Sukar diperoleh mandi di Gomātī; dan wahai para dvija, sukar pula darśana Rukmiṇī.

Verse 93

अहो सर्वोत्तमं क्षेत्रं सर्वेषां नोऽघनाशनम् । राजानं तीर्थराजानं द्वारकां शिरसा नमः

Ah! Inilah kṣetra yang paling utama, pemusnah dosa-dosa kami semua. Kepada Dvārakā—raja, raja di antara segala tīrtha—kami bersujud dengan kepala tertunduk.