Adhyaya 17

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । कृत्वाऽभिषेकं तीर्थेषु यथावद्दत्त दक्षिणः । पूजयेच्च ततो देवं कृष्णाख्यं पुरुषं परम्

Prahlāda berkata: “Setelah melakukan abhiṣeka (mandi suci) di tīrtha-tīrtha menurut tata-vidhi dan memberikan dakṣiṇā yang semestinya, hendaknya kemudian memuja Sang Dewa—Puruṣa Tertinggi yang bernama Kṛṣṇa.”

Verse 2

ऋषय ऊचुः । पूजाविधिं तु कृष्णस्य श्रोतुकामाः समासतः । कथयाऽचरणोपेतं यथावद्दैत्यसत्तम

Para resi berkata: “Kami ingin mendengar secara ringkas tata cara pemujaan kepada Śrī Kṛṣṇa. Wahai yang terbaik di antara para Daitya, jelaskan kepada kami dengan benar, lengkap dengan langkah-langkah laku-ibadahnya.”

Verse 3

द्वारपालाश्च के तत्र कः पूर्वं कश्च पृष्ठतः । पुरीयं सर्वतो दैत्य तिष्ठते केन पालिता

“Siapakah para penjaga gerbang di sana? Siapa yang berdiri di depan dan siapa di belakang? Wahai Daitya, oleh siapakah kota ini dijaga dari segala penjuru?”

Verse 4

आनुपूर्व्यात्समासेन पूजनीया यथाविधि । कथयस्व विधिज्ञोऽसि कृष्णैकचरणप्रियः

“Jelaskanlah secara berurutan dan singkat bagaimana mereka harus dipuja menurut aturan yang benar. Berbicaralah—engkau mengetahui tata-ritus dan hanya mencintai kaki-padma Kṛṣṇa.”

Verse 5

श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रूयतां पूजनं विप्राः श्रुतपूर्वं विधानतः । कलौ कृष्णस्य विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः

Śrī Prahlāda berkata: “Dengarkanlah, wahai para brāhmaṇa; akan kuuraikan pemujaan sebagaimana diwariskan dalam śruti dan menurut ketetapan. Wahai yang utama di antara brāhmaṇa, inilah pemujaan Kṛṣṇa pada zaman Kali, setahap demi setahap.”

Verse 6

पूर्वद्वारस्थितान्देवाञ्छुणुध्वं सुसमाहिताः । जयंतः प्रथमं पूज्यः सर्वपापहरः शुभः

“Dengarkan dengan pikiran terpusat tentang para dewa yang berjaga di gerbang timur. Jayanta harus dipuja terlebih dahulu—ia suci-berkah dan penghapus segala dosa.”

Verse 7

स्थापितो देवराजेन पूजार्थं केशवस्य हि । तस्यैवानुचरान्वक्ष्ये तान्निबोधत सत्तमाः

Ia ditetapkan oleh Raja para dewa demi pemujaan kepada Keśava. Kini akan kukatakan para pengiringnya—pahamilah baik-baik, wahai yang utama.

Verse 8

वज्रनाभः सुनाभश्च वज्रबाहुर्महा हनुः । वज्रदंष्ट्रो वज्रधारी वज्रहा वज्रलोचनः

(Mereka ialah:) Vajranābha, Sunābha, Vajrabāhu, Mahāhanu, Vajradaṁṣṭra, Vajradhārī, Vajrahā, dan Vajralocana.

Verse 9

श्वेतमूर्धा श्वेतमाली जयन्तानुचराश्च ते । एते शस्त्रोद्यतकरा रक्षन्ते तमहर्निशम्

Śvetamūrdhā dan Śvetamālī pun adalah pengiring Jayanta. Mereka ini, dengan senjata terangkat di tangan, menjaga (kota) itu siang dan malam.

Verse 10

पूर्वद्वारे सुसंनद्धा जयन्तोद्देशकारिणः । पूर्वद्वारे च रक्षार्थं नरनाथो विनायकः

Di gerbang timur, dengan perlengkapan lengkap, berdiri mereka yang bertindak menurut titah Jayanta. Dan untuk menjaga gerbang timur ada pula Vināyaka, sang penguasa manusia.

Verse 11

तरुणार्कश्च वै सूर्यो देव्यो वै सहमातरः । ईश्वरश्चापि दुर्वासा नागराजस्तु तक्षकः

(Ada pula) Taruṇārka dan Sūrya; para Dewi bersama para Ibu (Mātṛkā); Īśvara; Durvāsā; serta Takṣaka, raja para nāga.

Verse 12

सेनानीः कार्तिकेयश्च राक्षसश्च महाहनुः । तत्र दीर्घनखोनाम दानवः सुप्रतिष्ठितः

Di sana ada panglima Kārtikeya; dan rākṣasa Mahāhanu. Di sana pula berdiri teguh seorang dānava bernama Dīrghanakha.

Verse 13

विश्वावसुश्च गन्धर्वो मेनका च वराप्सराः । सनत्कुमारसहितो वसिष्ठो भगवानृषिः

Viśvāvasu sang Gandharva, Menakā sang Apsarā yang utama, serta Bhagavān Ṛṣi Vasiṣṭha bersama Sanatkumāra—semua makhluk mulia ini hadir sebagai penjaga suci.

Verse 14

एते पूज्याः पूर्वतस्तु न्यग्रोधश्च महाद्रुमः । पूर्वद्वारस्थिता ह्येत आग्नेयाञ्छृणुताथ मे

Mereka ini patut dipuja di sisi timur; dan di sana berdiri pohon nyagrodha (beringin) yang agung. Mereka berjaga di gerbang timur; kini dengarkan dariku tentang yang berada di arah tenggara (Āgneya).

Verse 15

ज्वालामुखोऽथ रक्ताक्षः स्मशाननिलयः क्रथः । मांसादो रुधिराहारः कृष्णः कृष्णजटाधरः

Jvālāmukha; lalu Raktākṣa; Kratha yang berdiam di tanah kremasi; Māṃsāda pemakan daging; Rudhirāhāra peminum darah; dan Kṛṣṇa yang berambut gimbal gelap—mereka adalah penjaga garang bagi penjuru itu.

Verse 16

त्रासनो भञ्जनश्चैव ह्याग्न्येय्यां दिशि संस्थिताः । दिशं रक्षंति संनद्धा दक्षिणां शृणुताथ मे

Trāsana dan Bhañjana berada di arah tenggara (Āgneya). Dengan bersenjata dan siap siaga mereka melindungi penjuru itu; kini dengarkan dariku tentang arah selatan.

Verse 17

दण्डपाणिर्महानादः पाशहस्तः सुलोचनः । अनिवर्त्यक्रमश्चैव तथा दुंदुभिनिस्वनः

Daṇḍapāṇi, Mahānāda, Pāśahasta, Sulocana, Anivartyakrama, dan Duṃdubhinisvana—itulah nama-nama suci para penjaga pada penjuru itu.

Verse 18

खरस्वनो घर्घरवाक्तथा मौनप्रियः सदा । मल्लिकाक्षश्च एतेषां प्रणतो द्वारपालकः

Kharasvana, Ghargharavāk, dan Maunapriya yang senantiasa mencintai keheningan; serta Mallikākṣa—dengan tunduk penuh bhakti—melayani sebagai penjaga pintu atas mereka semua.

Verse 19

दक्षिणद्वाररक्षार्थं दुन्दुभिश्च विनायकः । महिषार्कश्च वै सूर्यो भूषणश्च तथेश्वरः

Untuk menjaga gerbang selatan ditetapkan Dundubhi dan Vināyaka; juga Mahiṣārka, Sūrya, Bhūṣaṇa, serta Īśvara sebagai para pelindungnya.

Verse 20

चण्डिका च तथा देवी ह्यूर्द्ध्वबाहुश्च राक्षसः । पद्माक्षः क्षेत्रपालश्च नागश्चाश्वतरस्तथा

Juga Dewi Caṇḍikā; dan rākṣasa Ūrddhvabāhu; Padmākṣa serta Kṣetrapāla; juga Nāga dan Aśvatara—mereka pun berdiri sebagai para penjaga.

Verse 21

चित्रांगदश्च गन्धर्व उर्वशी च वराप्सराः । यो राजा सर्ववृक्षाणां शालश्चापि महाद्रुमः

Citrāṃgada sang Gandharva, dan Urvaśī sang Apsarā utama; serta pohon Śāla yang agung—disebut raja segala pepohonan—juga ditegakkan di sana.

Verse 22

सनातन ऋषिश्रेष्ठो ह्यगस्त्यश्च महातपाः । एते याम्यदिशि द्वारं रक्षन्ति सुसमाहिताः

Sanātana, yang utama di antara para resi, dan Agastya yang bertapa agung—keduanya dengan batin teguh dan waspada menjaga gerbang di arah selatan (Yāmya).

Verse 23

गीतकृन्नर्तको नग्नः कंबली दहनप्रियः । हसनो नेत्रभंगश्च भ्रूविकारो विजृंभकः

“Gītakṛt, Nartaka, Nagna, Kaṃbalī, dan Dahanapriya; Hasana, Netrabhaṅga, Bhrūvikāra, serta Vijṛmbhaka—mereka inilah yang disebut sebagai bagian dari bala pelindung ilahi.”

Verse 24

मुशली प्रभुरेतेषां संनद्धो वर्तते द्विजाः । रक्षन्ति नैरृतीमाशां पश्चिमां शृणुतापरान्

“Wahai para dvija, Muśalī berdiri sebagai tuan mereka, berzirah dan siap siaga. Mereka menjaga penjuru barat daya (Nairṛtī); kini dengarkan pula mereka yang berada di arah barat.”

Verse 25

स्वस्तिकः शंखमूर्द्धा च नीलवासाः शुभाननः । पाशहस्तः शूलहस्त एकपादैकलोचनः

“(Mereka ialah) Svastika; Śaṅkhamūrdhā; Nīlavāsā; Śubhānana; Pāśahasta; Śūlahasta; serta Ekapāda-Ekalocana—demikianlah nama para penjaga itu.”

Verse 26

पश्चिमायां दिशि तथा पुष्पदन्तो विनायकः । उद्धवार्कश्च वै सूर्यः शिवः सत्राजितेश्वरः

“Dan di arah barat ada: Puṣpadanta Vināyaka; Uddhavārka; sungguh Sūrya; serta Śiva yang dikenal sebagai Satrājiteśvara.”

Verse 27

तुंबरुर्नामगन्धर्वो घृताची च वराप्सराः । महोदरश्च नागेन्द्रो राक्षसश्च घटोत्कचः

Di sana ada Gandharwa bernama Tuṃbaru; dan Ghṛtācī, Apsaras yang mulia; Mahodara, raja para Nāga; serta Rākṣasa Ghaṭotkaca.

Verse 28

दैत्यः पञ्चजनोनाम ऋषिः कश्यप एव च । देवी कपालिनीनाम अश्वत्थस्तु महाद्रुमः

Di sana ada Daitya bernama Pañcajana; dan Ṛṣi Kaśyapa; Dewi bernama Kapālinī; serta Aśvattha, pohon suci yang agung.

Verse 29

कपिलः क्षेत्रपालश्च प्रतीचीं पाति वै दिशम् । नमस्कार्यास्तथा पूज्या वायव्यो शृणुतापरान्

Kapila dan Kṣetrapāla sungguh menjaga penjuru barat. Mereka patut disembah dengan namaskāra dan pūjā. Kini dengarkan para penjaga arah barat-laut (Vāyavya).

Verse 30

भंजनो भैरवश्चैव कालिकोऽथ घटोदरः । झंझकामर्दनः पिंगो रुरुः सर्वभुजोव्रणी

Mereka ialah: Bhaṃjana, dan Bhairava pula; kemudian Kālika dan Ghaṭodara; Jhaṃjhakāmardana, Piṅga, Ruru, serta Sarvabhujovraṇī.

Verse 31

सुपार्श्वः प्रभुरेतेषां संनद्धः पालयन्दिशम् । उदीच्यां दिशि विप्रेन्द्राः श्यामलश्च गणाधिपः

Supārśva adalah penguasa mereka; berzirah, ia menjaga penjuru itu. Wahai para brāhmaṇa utama, di arah utara ada Śyāmala, seorang pemimpin di antara para Gaṇa.

Verse 32

मन्वन्तको विरूपाक्षो गोलकः श्वेत संप्लुतः । उन्मत्तः प्रभुरेतेषामुदीच्यां पालयन्दिशम्

Manvantaka, Virūpākṣa, Golaka, Śveta, dan Saṃpluta—tuan atas mereka ialah Unmatta, yang menjaga penjuru utara.

Verse 33

मूलस्थानश्च वै सूर्य्य इन्द्रेशश्च महेश्वरः । देवी कण्ठेश्वरीनाम क्षेत्रपालश्च खञ्जनः

Di Mūlasthāna bersemayam Dewa Sūrya; dan Indreśa adalah Maheśvara. Di sana hadir Dewi bernama Kaṇṭheśvarī, dan kṣetrapāla (penjaga kawasan suci) ialah Khañjana.

Verse 34

वासुकिर्नागराजश्च कूर्मपृष्ठश्च दानवः । सनकश्च ऋषिश्रेष्ठो गोलको राक्षसस्तथा

Vāsuki, raja para nāga; Kūrmapṛṣṭha, sang Dānava; Sanaka, terbaik di antara para ṛṣi; dan demikian pula Golaka, sang rākṣasa—semua ini pun ditempatkan sebagai kehadiran yang dimuliakan.

Verse 35

नारदोनाम गन्धर्वो रंभा चैव वराप्सराः । एते पूज्याः प्रयत्नेन प्लक्षोनाम महाद्रुमः

Seorang Gandharva bernama Nārada, dan Rambhā, Apsarā yang utama—mereka hendaknya dipuja dengan sungguh-sungguh; demikian pula pohon agung bernama Plakṣa.

Verse 36

यक्षेशः सवितानाम श्यामः पूज्यः प्रयत्नतः । ऐशान्यां दिशि विप्रेन्द्राः स्थिता ये तान्वदाम्यहम्

Yakṣeśa yang bernama Savitā, dan Śyāma—hendaknya dipuja dengan ketekunan. Wahai yang terbaik di antara para brāhmaṇa, kini akan kukatakan mereka yang bersemayam di arah timur laut.

Verse 37

दुर्धरो भैरवारावः किंकिणीको महाबलः । करालो विकटो मूलो बलिभुक्तो बलिप्रियः

Durdhara, Bhairavārāva, Kiṃkiṇīka yang maha-kuat; Karāla, Vikaṭa, Mūla—Balibhukta dan Balipriya: inilah nama para penjaga yang dahsyat di kawasan suci itu.

Verse 38

एतेषां क्षेत्रपालानां सस्त्रीणां च द्विजोत्तमाः । नेता प्रभु श्च स्वामी च जयन्तः पालकस्तथा

Wahai para dvija yang utama, bagi para kṣetrapāla ini—beserta para permaisuri mereka—Jayanta adalah pemimpin, tuan, penguasa, dan juga pelindung pengawasnya.

Verse 39

निगृह्णात्यनुगृह्णाति रक्षिता पुरवासिनाम् । जयन्तादेशमादाय ते दुष्टान्घातयन्ति च

Mereka mengekang dan juga menganugerahi, sebagai pelindung para penghuni kota. Dengan membawa titah Jayanta, mereka pun menumpas orang-orang durjana.

Verse 40

नागस्थलस्थितः स्वामी जयन्तः पालकः सदा । नागराजैः परिवृतः पूजनीयः प्रयत्नतः

Sang Tuan Jayanta, pelindung yang senantiasa, bersemayam di Nāgasthala. Dikelilingi para raja nāga, beliau patut dipuja dengan sungguh-sungguh.

Verse 41

मांसप्रियमुखाश्चैत ऐशानीं पांति वै दिशम् । सहस्रशीर्षको देवः शेषो नागस्थलस्थितः । अनन्तो वासुकिश्चैव तक्षकः पद्म एव च

Para penjaga ini—berwajah garang dan menyukai daging—sungguh melindungi penjuru Īśānī (timur laut). Dewa Śeṣa yang berseribu kepala bersemayam di Nāgasthala; serta Ananta, Vāsuki, Takṣaka, dan Padma.

Verse 42

शंखः कंबलकश्चैव नागश्चाश्वतरस्तथा । मुक्तकः कालियश्चैव जनकोऽथापराजितः

Śaṅkha dan Kaṃbalaka; Nāga dan Aśvatara pula; Muktaka dan Kāliya; lalu Janaka dan Aparājita—mereka pun termasuk rombongan para Nāga di kawasan suci itu.

Verse 43

कर्कोटकमुखा नागास्ते च सन्ति सहस्रशः । ते पूज्या गंधपुष्पैश्च बलिभिर्धूपदीपकैः

Ada para Nāga yang dipimpin Karkoṭaka, jumlahnya ribuan. Mereka patut dipuja dengan wewangian dan bunga, dengan persembahan bali, serta dengan dupa dan pelita.

Verse 44

पायसेन च मांसेन ह्यन्नाद्यैः सुरया तथा । ततः संपूज्य देवशं जयंतं रक्षिणां वरम्

Dengan payasa (nasi susu manis), dengan daging, dengan aneka santapan, dan juga dengan surā; kemudian, setelah memuja Jayanta dengan sempurna—pemimpin ilahi dan yang utama di antara para pelindung—(hendaklah melanjutkan).

Verse 45

गंध पुष्पोपहारैश्च धूपवस्त्रादिभूषणैः । ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठाः कृष्णं देवकिनन्दनम् । संपूज्यः प्रथमं तत्र गणेशो रुक्मिसंज्ञकः

Dengan persembahan wewangian dan bunga, dengan dupa, busana, dan perhiasan lainnya; kemudian, wahai yang terbaik di antara para dvija, pergilah kepada Kṛṣṇa putra Devakī. Di sana, pertama-tama Gaṇeśa yang bernama “Rukmi” hendaklah dipuja dengan semestinya.

Verse 46

ऋषय ऊचुः । कथं स रुक्मिदैत्येन्द्रो यो दुष्टो गणतां गतः । साक्षाद्भगवतो द्वारि प्रत्यहं पूज्यते नरः

Para ṛṣi berkata: Bagaimana mungkin Rukmi, penguasa di antara para daitya—meski jahat—mencapai kedudukan sebagai Gaṇa, dan dipuja setiap hari tepat di gerbang Bhagavān sendiri?

Verse 47

श्रीप्रह्लाद उवाच । कृष्णाय रुक्मिणीं दातुं यदा भीष्मक उद्यतः । तद्द्वेषात्क्रोधसंयुक्तो रुक्मी चैद्यममन्यत

Śrī Prahlāda bersabda: Ketika Bhīṣmaka bersiap menyerahkan Rukmiṇī kepada Śrī Kṛṣṇa, maka Rukmī—diliputi amarah karena kebencian itu—menganggap (Kṛṣṇa) sebagai musuh.

Verse 48

यदा जहार भगवान्रुक्मिणीमंबिकालयात् । सर्वान्विद्राव्य वै भूपाञ्जरासन्धमुखान्रणे

Ketika Bhagavān membawa pergi Rukmiṇī dari kuil Ambikā, setelah memukul mundur semua raja—dipimpin Jarāsandha—dalam pertempuran,

Verse 49

तदा रुक्मी महाबाहुर्भीष्मकस्य सुतो बली । नाहत्वा विनिवर्तिष्ये तमहं यादवं रणे

Maka Rukmī, putra Bhīṣmaka yang perkasa dan berlengan kuat, berseru: “Sebelum aku menumbangkan Yādava itu dalam perang, aku tidak akan kembali.”

Verse 50

प्रतिज्ञां सर्वभूपानां शृण्वतां कृतवान्द्विजाः । एवमुक्त्वा स सन्नद्धो युद्धाय परिधावितः

Wahai para brāhmaṇa, ia mengucapkan ikrar itu ketika semua raja mendengarnya. Setelah berkata demikian, ia pun bersenjata dan bergegas menuju perang.

Verse 51

अक्षौहिण्या दलेनैवायुद्ध्यत्कृष्णेन भो द्विजाः । स युध्यमानः कृष्णेन वध्यमानो हतौजसः

Wahai para brāhmaṇa, ia bertempur melawan Kṛṣṇa yang hanya disertai satu divisi dari sebuah akṣauhiṇī. Saat beradu dengan Kṛṣṇa, ia terus dipukul hingga daya-kekuatannya hancur.

Verse 52

बद्धो भगवता तत्र कृत्वा वैरूप्यमेव च । रामेण बंधनान्मुक्तो मरणाय मतिं दधौ

Di sana ia diikat oleh Bhagavān dan bahkan dibuat cacat rupanya. Setelah dibebaskan dari ikatan oleh Rāma, ia pun meneguhkan niatnya menuju kematian.

Verse 53

रुक्मिणी भ्रातरं दृष्ट्वा मरणे कृतनिश्चयम् । उवाच कृष्णं वैदर्भी भ्रातरं ह्यानयस्व मे

Melihat saudaranya telah berketetapan menuju kematian, Rukmiṇī, putri Vidarbha, berkata kepada Kṛṣṇa: “Bawalah saudaraku kemari kepadaku.”

Verse 54

ततस्तत्प्रियकामार्थमनुमान्य जनार्द्दनः । चकार पार्षदां मध्ये प्रवरं विघ्ननाशनम्

Kemudian Janārdana, menyetujui demi terpenuhinya kehendak yang dikasihi itu, menegakkan di tengah para pengiring-Nya sang penghapus rintangan yang utama.

Verse 55

एतस्मात्कारणाद्विप्राः प्रथमं पूज्यते सदा । गंधधूपाक्षतैर्वस्त्रैर्मोदकैस्तं प्रतर्पयेत्

Karena sebab inilah, wahai para brāhmaṇa, ia senantiasa dipuja terlebih dahulu. Hendaknya ia dipuaskan dengan wewangian, dupa, beras utuh (akṣata), kain, dan modaka.

Verse 56

तस्मिंस्तुष्टे जगन्नाथस्तुष्टो भवति नान्यथा

Bila ia berkenan, Jagannātha pun berkenan—tiada jalan lain selain itu.