Adhyaya 14

Verse 1

श्रीप्रह्राद उवाच । संत्यनेकानि तीर्थानि बह्वाश्चर्यकराणि च । प्राप्ते कलियुगे घोरे तानि पुप्लुविरेर्णवे

Śrī Prahlāda berkata: Ada banyak tīrtha, banyak pula yang menampakkan keajaiban. Namun ketika Kali-yuga yang mengerikan tiba, semuanya tenggelam ke dalam samudra.

Verse 2

उद्देशतो मया विप्राः कीर्त्यमाना निबोधत । संक्षेपतो विप्रवरा यथा तेषां च याः क्रियाः

Wahai para vipra, pahamilah ketika aku menyebutnya secara isyarat. Wahai brāhmaṇa terbaik, akan kukatakan secara ringkas bagaimana adanya dan upacara apa yang dilakukan bagi mereka.

Verse 3

संहृत्य च भुवो भारं साधू न्संस्थाप्य सत्पथे । द्वारवत्यामगात्कृष्णो वृष्णिसंघैः समावृतः

Setelah melenyapkan beban bumi dan menegakkan para sādhū pada jalan yang benar, Kṛṣṇa pergi ke Dvāravatī, dikelilingi oleh rombongan kaum Vṛṣṇi.

Verse 4

दर्शनार्थं तदा ब्रह्मा दैवतैः परिवारितः । वरुणो यमवित्तेशौ सूर्य्याचन्द्रमसौ तथा

Kemudian, demi memandang-Nya, Brahmā datang dikelilingi para dewa; bersama Varuṇa, Yama, Kubera sang penguasa kekayaan, serta Surya dan Candra (Matahari dan Bulan).

Verse 5

आगत्य सह कृष्णेन कार्यं संसाध्य चात्मनः । वेधाश्चक्रे तदा तीर्थं स्वनाम्ना कीर्तितं भुवि

Setelah tiba bersama Kṛṣṇa dan menuntaskan maksudnya sendiri, Vedhā (Brahmā) pun mendirikan sebuah tīrtha, yang termasyhur di bumi dengan namanya sendiri.

Verse 6

ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं सर्वपापहरं शुभम् । तत्तीरे स्थापयामास सहस्रकिरणं प्रभुम्

Tīrtha itu termasyhur sebagai ‘Brahmakuṇḍa’—mulia dan penghapus segala dosa. Di tepinya ia menegakkan Sang Penguasa seribu sinar, Surya-dewa.

Verse 7

मूलं सुराणां हि किल ब्रह्मा लोकपितामहः । तेन संस्थापितं यस्मान्मूल स्थानमिति स्मृतम्

Sungguh, Brahmā—Pitāmaha, Kakek agung para loka—disebut sebagai akar para dewa. Dan karena tempat ini didirikan olehnya, ia dikenang sebagai ‘Mūlasthāna’, kediaman asal-mula.

Verse 8

ब्रह्मतीर्थं तु तद्दृष्ट्वा चन्द्रश्चक्रे ततः सरः । तडागं चन्द्रनाम्ना वै सर्वपापप्रणाशनम्

Melihat Brahma-tīrtha itu, Candra (Bulan) kemudian membuat sebuah danau; sebuah telaga yang dinamai menurut namanya sendiri, penghancur segala dosa.

Verse 9

तं दृष्ट्वा तेजसा युक्तं संहृष्टाः सुरसत्तमाः । ऊचुस्ते लोकस्रष्टारं शृणुष्व वचनं हि नः

Melihat Dia bersemayam dalam cahaya kemuliaan, para dewa termulia pun bersukacita. Mereka berkata kepada Pencipta alam: “Dengarkanlah sabda kami.”

Verse 10

योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄन्संतर्पयिष्यति । पूजयिष्यति देवेशं मूलस्थानं सुरर्षभ

Wahai banteng di antara para dewa! Siapa pun yang mandi suci di sini akan memuaskan para leluhur, dan akan memuja Tuhan para dewa di Mūlasthāna.

Verse 11

सर्वपापविनिर्मुक्तो धनधान्यसमन्वितः । सप्तम्यां माघमासस्य शुक्लपक्षे द्विजर्षभाः । योऽत्र स्नानं प्रकुरुते मानवो भक्तिसंयुतः

Wahai yang terbaik di antara para dwija! Seseorang yang dengan bhakti mandi suci di sini pada hari ketujuh paruh terang bulan Māgha, terbebas dari segala dosa serta dianugerahi harta dan hasil panen.

Verse 12

मूलस्थानं च देवेश संस्नाप्य प्रविलेपयेत् । पूजयिष्यति वस्त्राद्यैः स्वशक्त्या भूषणैस्तथा

Wahai Tuhan para dewa! Setelah memandikan (arca) di Mūlasthāna, hendaklah ia mengurapinya; lalu memuja dengan kain persembahan dan lainnya, serta perhiasan menurut kemampuannya.

Verse 13

पुष्पधूपादिभिश्चैव नैवेद्येन च मानवः । सर्वान्कामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं स गच्छति

Dengan bunga, dupa, dan persembahan lainnya, serta naivedya berupa sajian suci, seseorang meraih segala keinginan; dan ia pun menuju Brahmaloka.

Verse 14

सावित्रीं च ततो दृष्ट्वा ब्रह्मणा स्थापितां च वै । कृत्वा चायतनं दिव्यं स्वां मूर्तिं सन्निवेश्य च । नाम चक्रे तदा देव्याः स्वयं तस्याः पितामहः

Kemudian ia melihat pula Dewi Sāvitrī—yang sungguh telah ditegakkan oleh Brahmā. Ia mendirikan sebuah tempat suci yang ilahi, menegakkan arca dirinya, dan saat itu Sang Pitāmaha (Brahmā) sendiri menganugerahkan nama bagi Sang Dewi.

Verse 15

यः पश्यति स्वयं भक्त्या कृष्णं दृष्ट्वा जगत्पतिम् । सावित्रीं स सुखी भूत्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात्

Barang siapa dengan bhakti yang tulus memandang Kṛṣṇa, Tuhan semesta, dan juga memandang Dewi Sāvitrī, ia menjadi berbahagia serta memperoleh segala keinginan yang didambakan.

Verse 16

आयुरारोग्यमैश्वर्य्यं पुत्रसन्तानमेव च । न दौर्भाग्यं भवेत्तस्य न दारिद्यं न मूर्खता । न च व्याधिभयं तस्य यः पश्यति विधिं नरः

Panjang umur, kesehatan, kemakmuran, serta berkah putra dan keturunan pun muncul. Tiada kemalangan menimpanya—tiada kemiskinan, tiada kebodohan; dan tiada pula takut akan penyakit bagi insan yang memandang Vidhi (Brahmā).

Verse 17

गत्वा संस्नापयेद्देवीं कुंकुमेन कुसुंभकैः । संछाद्य वस्त्रैः संपूज्य पुष्पैर्नानाविधै स्तथा

Setibanya di sana, hendaknya memandikan Sang Dewi dengan kumkuma dan kusumbha (safflower); lalu menyelubunginya dengan kain, dan memujanya dengan aneka bunga.

Verse 18

नैवेद्यफलतांबूलग्रीवासूत्रकदीपकैः । संपूज्य परया भक्त्या यात्रां च सफला लभेत्

Dengan mempersembahkan naivedya, buah-buahan, tambula (sirih), kalung/untaian bunga, yajñopavīta (benang suci), serta pelita—dan memuja dengan bhakti tertinggi—ziarah itu sungguh menjadi berbuah sempurna.

Verse 19

न वैधव्यं न दौर्भाग्यं न वंध्या न मृतप्रजा । विधिर्दृष्टो नरैर्यैस्तु कुले तेषां प्रजायते

Dalam keluarga orang-orang yang telah memandang Vidhi (Brahmā), tidak ada kejandaan, tidak ada kemalangan, tidak ada kemandulan, dan tidak ada kehilangan keturunan.

Verse 20

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विधिं पश्येत्सुभावतः । परितुष्टो भवेत्कृष्णो यात्रा च सफला भवेत्

Karena itu, dengan segenap upaya dan hati yang suci, hendaknya seseorang memandang Vidhi (Brahmā); Kṛṣṇa pun sepenuhnya berkenan, dan ziarah menjadi berhasil.

Verse 21

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मणा स्थापितं दृष्ट्वा सरः परमशोभनम् । इन्द्रश्चक्रे महाभागः सरः परमशोभनम्

Prahlāda berkata: Melihat telaga suci yang amat indah yang didirikan oleh Brahmā, Indra yang mulia pun membangun sebuah telaga yang amat indah di sana.

Verse 22

स्थापयामास देवेशो लिंगमप्रतिमौजसम् । तस्मिन्स्नात्वा च लभते यस्मादिन्द्रपदं नरः

Penguasa para dewa menegakkan sebuah liṅga yang tiada banding daya dan wibawanya; dengan mandi suci di sana, seseorang meraih kedudukan Indra.

Verse 23

तस्मादिन्द्रपदं नाम सुप्रसिद्धं धरातले । इन्द्रेण स्थापितं लिंगं यस्माद्भावनया सह । प्रसिद्धमिंद्रनाम्ना वा इन्द्रेश्वरमिति स्मृतम्

Karena itu nama “Indrapada” termasyhur di muka bumi. Sebab liṅga itu ditegakkan oleh Indra dengan niat bhakti, ia pun dikenal dengan nama Indra dan diingat sebagai “Indreśvara”.

Verse 24

यस्य प्रसिद्धिरतुला वृद्धिलिंगमिति द्विजाः । यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

Wahai para dwija, kemasyhurannya tiada banding sebagai ‘Vṛddhiliṅga’; dengan sekadar memandangnya saja, seseorang terbebas dari segala dosa.

Verse 25

पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते द्विजसत्तमाः । अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां स्नात्वा चेन्द्रपदे नरः

Wahai yang utama di antara para dwija, dengan mandi suci di tempat ini pada tithi kedelapan dan keempat belas, seseorang memberi kepuasan tak berkesudahan kepada para Pitṛ (leluhur) dan meraih kedudukan Indra.

Verse 26

इन्द्रेश्वरं च संपूज्य याति मुक्तिपदं नरः । विशेषतस्तु संपूज्यो मकरस्थे दिवाकरे

Dengan memuja Indreśvara menurut tata-vidhi, seseorang mencapai padamukti (kedudukan pembebasan). Terutama, Indreśvara patut dipuja dengan lebih khusyuk ketika Matahari berada di Makara (Capricorn).

Verse 27

उत्तरायणसंक्रांतौ लिंगपूरणकेन हि । शिवरात्रौ विशेषेण संपूज्य उमया सह । रात्रौ जागरणं कृत्वा परमं लोकमाप्नुयात्

Pada Uttarāyaṇa Saṅkrānti, dengan menjalankan ritus liṅga-pūraṇa (melengkapi liṅga), dan terutama pada Śivarātri dengan memuja Śiva bersama Umā, serta berjaga sepanjang malam, seseorang mencapai loka yang tertinggi.

Verse 28

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मतीर्थं च तद्दृष्ट्वा तथा शक्रसरोभवम् । दर्शयन्विष्णुना सार्द्धमेकरूपत्वमाप्नुयात्

Prahlāda berkata: “Setelah memandang Brahma-tīrtha dan juga telaga yang lahir dari Śakra (Indra), serta memperlihatkannya bersama Viṣṇu, seseorang mencapai ekarūpatva—kesatuan dalam rupa ilahi.”

Verse 29

सरश्चकार देवेशो भगवान्पार्वतीपतिः । सुमृष्टनिर्मलजलं नलिनीदलशोभितम्

Dewa-di-atas-para-dewa, Bhagavān, Sang suami Pārvatī, menciptakan sebuah telaga; airnya bening, tersucikan dengan sempurna, dan elok dihiasi daun-daun teratai.

Verse 30

उत्पलैः सर्वतश्छन्नं सरः सारसशोभितम् । तदगाधजलं दृष्ट्वा स्वयमेव पिनाकधृक् । सब्रह्मविष्णुना सार्द्धं स्नातस्तत्र वृषध्वजः

Telaga itu tertutup di segala sisi oleh teratai biru dan dihiasi angsa-angsa. Melihat airnya yang dalam, Śiva sang pemegang Pināka—berpanji Lembu—sendiri mandi di sana bersama Brahmā dan Viṣṇu.

Verse 31

ते देवास्तत्सरो दृष्ट्वा ब्रह्मविष्णुसुराऽसुराः । ऊचुः सर्वे सुसंहृष्टा वीक्षंतः पार्वतीपतिम्

Melihat telaga itu, Brahmā dan Viṣṇu, para dewa bahkan para asura pun, semuanya bersukacita. Sambil memandang Pārvatīpati, mereka semua berkata dengan gembira.

Verse 32

यस्मात्कृतमिदं देवा ईश्वरेण महत्सरः । महादेव सरोनाम सुप्रसिद्धं भविष्यति

“Wahai para dewa! Karena telaga agung ini dibuat oleh Īśvara, maka ia akan termasyhur dengan nama ‘Mahādeva-saras’.”

Verse 33

योऽत्र स्नानं प्रकुरुते पितॄणां तर्पणं तथा । श्राद्धं पितॄणां भक्त्या च स गच्छेत्परमां गतिम्

Barangsiapa mandi di sini, lalu mempersembahkan tarpaṇa bagi para Pitṛ, serta melaksanakan śrāddha untuk leluhur dengan bhakti—ia akan mencapai tujuan tertinggi.

Verse 34

सुप्रसन्ना भविष्यन्ति सर्वे देवा न संशयः । दर्शनात्पापनिर्मुक्तो महादेवसरस्य च

Tanpa ragu semua dewa akan sangat berkenan. Dengan memandang Mahādeva-saras saja, seseorang terbebas dari dosa.

Verse 35

महेशस्य च तद्दृष्ट्वा सरः परमशोभनम् । चकार पार्वती तत्र सरश्चाप्रतिमं तथा

Melihat danau Maheśa (Śiva) yang amat indah itu, Pārvatī pun menciptakan di sana sebuah danau suci lain yang tiada banding.

Verse 36

गौरीसर इति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् । तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या न दुर्गतिमवाप्नुयात्

Danau itu termasyhur sebagai Gaurī-saras, pemusnah segala dosa. Siapa yang mandi di sana dengan bhakti tidak akan jatuh ke nasib yang buruk.

Verse 37

न दौर्भाग्यं स्त्रियश्चैव न वैधव्यं कदाचन । स्नात्वा गौरीतीर्थवरे सर्वान्कामानवाप्नुयात्

Bagi para wanita tiada kemalangan, dan tiada pula janda pada bila-bila masa. Dengan mandi di Gaurī-tīrtha yang utama, seseorang meraih segala hajat yang diinginkan.

Verse 38

वरुणश्च ततो दृष्ट्वा पुण्यान्यायतनानि च । चकार च सरो दिव्यं विष्णुभक्तिसमन्वितः

Kemudian Varuṇa, setelah melihat tempat-tempat suci itu, juga menciptakan sebuah danau ilahi yang dipenuhi bhakti kepada Viṣṇu.

Verse 39

नाम्ना वरुणपदं तच्च पापक्षयकरं भुवि । नभस्ये पौर्णमास्यां च संतर्प्य पितृदेवताः

Tīrtha ini bernama Varuṇapada; di bumi ia melenyapkan dosa. Pada hari purnama bulan Nabhas, setelah menenteramkan para dewa Pitṛ dengan tarpaṇa (persembahan air)…

Verse 40

श्राद्धं कृत्वा विधानेन पितॄणां श्रद्धयान्वितः । उत्तमं लोकमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

Dengan melaksanakan Śrāddha bagi para leluhur menurut tata-aturan, disertai śraddhā (iman suci), seseorang mencapai loka tertinggi; setelah tiba di sana, ia tak lagi berduka.

Verse 41

प्रदद्यादुदकुम्भांश्च दध्योदनसमन्वितान् । गाश्च वासांसि रत्नानि विष्णुर्मे प्रीयतामिति

Hendaknya ia mendermakan kendi-kendi air yang disertai dadhi-odana (nasi dengan dadih); juga sapi, pakaian, dan permata, seraya berdoa: “Semoga Viṣṇu berkenan kepadaku.”

Verse 42

सरो दृष्ट्वा जलेशस्य सरश्चक्रे धनेश्वरः । यक्षाधिपसरोनाम सुप्रसिद्धं धरातले

Melihat danau milik Penguasa air (Varuṇa), Dhaneśvara (Kubera) membuat sebuah danau lain, yang di bumi termasyhur dengan nama “Yakṣādhipa-saras”.

Verse 43

तथा तत्र नरो भक्त्या संपूज्य पितृदेवताः । सर्वान्कामानवाप्नोति दद्याद्वस्त्रद्विजातये

Demikian pula, di sana seseorang yang dengan bhakti memuja para dewa Pitṛ akan memperoleh segala keinginan; dan hendaknya ia bersedekah pakaian kepada seorang dvija (brāhmaṇa).

Verse 44

प्रह्लाद उवाच । विष्णुं वरप्रदं श्रुत्वा भ्रातॄणां ब्रह्मनंदनाः । मंदाकिनी वसिष्ठेन समानीता धरातले

Prahlāda berkata: Setelah mendengar bahwa Viṣṇu adalah penganugeraha anugerah, putra-putra Brahmā demi saudara-saudara mereka membuat Mandākinī diturunkan ke bumi oleh resi Vasiṣṭha.

Verse 45

अम्बरीषादयः सर्व आजग्मुः कृष्णपालिताम् । द्वारवत्यां च ते दृष्ट्वा गोमतीं सागरंगमाम्

Semua yang dipimpin oleh Raja Ambarīṣa datang ke Dvāravatī, kota yang dilindungi Kṛṣṇa; di sana mereka menyaksikan sungai Gomatī mengalir maju menuju samudra.

Verse 46

तीर्थानि देवतानां च पुण्यान्यायतनानि च । तीर्थं पंचनदं चक्रुः प्रजानां पतयस्तथा

Mereka mendirikan tīrtha-tīrtha dan tempat suci para dewa yang penuh pahala; dan para pemimpin rakyat itu pun menegakkan tīrtha bernama Pañcanada demi kesejahteraan semua makhluk.

Verse 47

पंच नद्यः समाहूतास्तत्राऽजग्मुः सुरान्विताः । मरीचये गोमती च लक्ष्मणा चात्रये तथा

Dipanggil ke sana, lima sungai pun datang disertai para dewa: Gomatī datang bagi Marīci, dan Lakṣmaṇā pun datang bagi Atri.

Verse 48

चंद्रभागा चांगिरसे पुलहाय कुशावती । पावनार्थं जांबवती जगाम क्रतवे तथा

Candrabhāgā datang bagi Aṅgiras, dan Kuśāvatī bagi Pulaha; dan demi tujuan penyucian, Jāmbavatī pun pergi bagi Kratu.

Verse 49

तासु स्नात्वा महाभागा ब्रह्मपुत्रा यशस्विनः । नाम तस्य तदा चक्रुः पंचनद्यश्च तापसाः

Setelah mandi suci di sungai-sungai itu, para putra Brahmā yang mulia dan termasyhur—para pertapa—lalu menamai tempat itu ‘Pañcanadī’.

Verse 50

तस्मात्पंचनदं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् । स्नातव्यं तत्र मनुजैः स्वर्गमोक्षार्थिभिस्तदा

Karena itu, tīrtha Pañcanada melenyapkan segala dosa; manusia yang mendambakan surga dan mokṣa hendaknya mandi suci di sana.

Verse 51

तत्र गत्वा सुनियतो गृहीत्वार्घ्यं फलेन हि । मंत्रेणानेन वै विप्रा दद्यादर्घ्यं विधानतः

Setibanya di sana dengan tata laku yang terkendali, sambil membawa arghya beserta buah, wahai para brāhmaṇa, hendaknya arghya itu dipersembahkan dengan benar memakai mantra ini.

Verse 52

ब्रह्मपुत्रैः समानीताः पंचैताः सरितां वराः । गृह्णंत्वर्घ्यमिमं देव्यः सर्वपापप्रशांतये

“Dihadirkan ke sini oleh putra-putra Brahmā, inilah lima sungai terbaik; wahai para Dewi, terimalah arghya ini demi padamnya seluruh dosa.”

Verse 53

इत्यर्घ्यमन्त्रः । स्नानं कृत्वा विधानेन पितॄन्संतर्प्पयेन्नरः । श्राद्धं कुर्य्याद्विधानेन श्रद्भया परया युतः

Demikianlah arghya-mantra. Setelah mandi sesuai aturan, seseorang hendaknya menenteramkan para Pitṛ dengan tarpaṇa; dan melaksanakan śrāddha menurut tata cara, dengan śraddhā yang luhur.

Verse 54

पंचरत्नं ततो देयं सप्तधान्यं द्विजातये । दीनांधकृपणानां च दानं दद्यात्स्वशक्तितः

Kemudian hendaknya dipersembahkan ‘lima ratna’ dan ‘tujuh biji-bijian’ kepada seorang dvija; dan sesuai kemampuan, berdermalah pula kepada kaum papa, yang buta, dan yang melarat.

Verse 55

सर्वान्कामानवाप्नोति विष्णुलोकं स गच्छति । पुत्रपौत्रसमायुक्तः परं सुखमवाप्नुयात्

Ia memperoleh segala tujuan yang diinginkan dan pergi ke alam Viṣṇu; dikaruniai putra dan cucu, ia meraih kebahagiaan tertinggi.

Verse 56

प्रेतयोनिं गता ये च ये च कीटत्वमागताः । सर्वे ते मुक्तिमायांति पितरस्त्रिकुलोद्भवाः

Bahkan para leluhur yang jatuh ke kelahiran sebagai preta, dan yang menjadi ulat atau cacing—semua pitṛ dari tiga garis keluarga itu mencapai mokṣa.

Verse 57

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं शिवलोके च मोदते । सर्वपाप विनिर्मुक्तः स याति परमं पदम्

Setelah mendengar bab suci ini, ia bersukacita di alam Śiva; terbebas dari segala dosa, ia menuju kediaman tertinggi.