Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 48

Devanagari script

नरस्त्रीबालवृद्धेषु दह्यमानेषु सर्वतः । निर्दयं ज्वलते वह्निर्हाहाकारो महानभूत् । काचिच्च सुखसंसुप्ताप्रमत्तान्या नृपोत्तम

Transliteration

narastrībālavṛddheṣu dahyamāneṣu sarvataḥ | nirdayaṃ jvalate vahnirhāhākāro mahānabhūt | kācicca sukhasaṃsuptāpramattānyā nṛpottama

Translation

Ketika di segala penjuru laki-laki, perempuan, anak-anak, dan orang tua terbakar, api menyala tanpa belas kasihan, dan pekik besar “Aduhai!” pun bangkit. Namun, wahai raja termulia, ada yang tidur nyaman, ada pula yang tetap lalai.

Word by Word

• नरस्त्रीबालवृद्धेषु: among men, women, children, and the old
• नरस्त्रीबालवृद्धेषु: Adhikarana (Location/among)
• Type: Noun
• Root: nara (प्रातिपदिक) + strī (प्रातिपदिक) + bāla (प्रातिपदिक) + vṛddha (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सप्तमी बहुवचनम्; द्वन्द्व-समासः (नराः+स्त्रियः+बालाः+वृद्धाः) तेषु

• दह्यमानेषु: while (they were) being burnt
• दह्यमानेषु: Adhikarana (Locative absolute-like)
• Type: Adjective
• Root: √dah (धातु)
• Form: वर्तमानकाले कर्मणि शतृ-प्रत्यय; पुंलिङ्गे सप्तमी बहुवचनम् (नरस्त्री... इत्यस्य विशेषणम्)

• सर्वतः: everywhere, on all sides
• सर्वतः: Adhikarana (Extent)
• Type: Indeclinable
• Root: sarvatas (अव्यय)
• Form: अव्यय (परितः/सर्वदिक्-व्याप्ति)

• निर्दयम्: mercilessly
• निर्दयम्: Kriya-viseshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: nir-daya (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) — ‘निर्दयतया’

• ज्वलते: blazes
• ज्वलते: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: √jval (धातु)
• Form: लट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• वह्निः: fire
• वह्निः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: vahni (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्

• हाहाकारः: a cry of ‘hā hā’, wailing
• हाहाकारः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: hāhākāra (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्

• महान्: great, loud
• महान्: Karta (Qualifier of hāhākāraḥ)
• Type: Adjective
• Root: mahat (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (हाहाकारः इत्यस्य विशेषणम्)

• अभूत्: arose, happened
• अभूत्: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: √bhū (धातु)
• Form: लुङ् (अनद्यतनभूतकालः/Aorist), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

• काचित्: some (woman)
• काचित्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: kācid (सर्वनाम-प्रातिपदिक ‘किम्’ स्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; अनिश्चितवाचक सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय)

• सुखसंसुप्ता: sound asleep comfortably
• सुखसंसुप्ता: Karta (Qualifier of kācit)
• Type: Adjective
• Root: sukha (प्रातिपदिक) + saṃsupta (कृदन्त, सं-√svap ‘शयने’)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (काचित् इत्यस्य विशेषणम्); तृतीया-तत्पुरुषः ‘सुखेन संसुप्ता’ = सुखेन सुप्ता

• प्रमत्ता: careless, heedless
• प्रमत्ता: Karta (Qualifier of kācit)
• Type: Adjective
• Root: pramatta (कृदन्त/प्रातिपदिक, प्र-√mad ‘मादे’)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (काचित् इत्यस्य विशेषणम्)

• अन्या: another (woman)
• अन्या: Karta (Subject, new clause)
• Type: Noun
• Root: anya (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; ‘अन्या (स्त्री)’

• नृपोत्तम: O best of kings
• नृपोत्तम: Sambodhana (Vocative)
• Type: Noun
• Root: nṛpa (प्रातिपदिक) + uttama (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सम्बोधन एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘नृपाणाम् उत्तम’

Speaker

Narrator addressing the king (nṛpottama)

Skanda Dialogue

Listener: nṛpottama (best of kings)

Visual Art Cues

Scene: A panoramic inferno consuming all ages and genders; the sky filled with smoke; a wave of lamentation rises, while a few figures lie asleep or remain indifferent in sheltered interiors.

Characters & Entities

• Agni
• Tripura (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pramāda (spiritual negligence) blinds beings even when danger is near; wakefulness in dharma is urged before Kāla overwhelms.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is praised in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is admonitory through narrative imagery.