Adhyaya 6

Verse 1

अपर अपर हूँ... अपर-क पा - पाण्डवलोग शव बँधी हुई शाखाकी ओर अँगुलीसे संकेत करके कहते थे--“यह हमारी माता है।' वे अपने आयुधोंकी रक्षा करनेके कारण शमीको ही अपनी माता मानते थे और उसीकी ओर उनका वास्तविक संकेत था। शव- बन्धनके व्याजसे वे अस्त्र-संरक्षणको ही पूर्वजोंद्वारा आचरित कुलधर्म घोषित करते थे। षष्ठो5 ध्याय: युधिष्ठिरद्वारा दुगदिवीकी स्तुति और देवीका प्रत्यक्ष प्रकट होकर उन्हें वर देना वैशम्पायन उवाच विराटनगरं रम्यं गच्छमानो युधिष्ठिर: । अस्तुवन्मनसा देवी दुर्गा त्रिभुवनेश्वरीम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Raja, para Pāṇḍawa menunjuk dengan jari ke arah dahan yang diikatkan mayat, seraya berkata, ‘Inilah ibu kami.’ Demi menjaga senjata, mereka memandang pohon śamī itulah sebagai ibu; dan sesungguhnya isyarat mereka tertuju kepadanya. Dengan dalih pengikatan mayat, mereka menyatakan bahwa perlindungan senjata itulah dharma keluarga yang dijalankan para leluhur. Kemudian, dalam bab keenam—ketika Mahārāja Yudhiṣṭhira menuju kota Virāṭa yang elok, ia memuji dalam batin Dewi Durgā, penguasa tiga dunia.”

Verse 2

यशोदागर्भसम्भूतां नारायणवरप्रियाम्‌ । नन्दगोपकुले जातां मड़ल्यां कुलवर्धिनीम्‌

Aku merenungkan sang dewi yang lahir dari rahim Yaśodā, yang amat dikasihi Nārāyaṇa; yang menjelma dalam wangsa gembala Nanda, pembawa keberkahan dan penambah kemuliaan keluarga.

Verse 3

कंसविद्रावणकरीमसुराणां क्षयंकरीम्‌ | शिलातटबविनिक्षिप्तामाकाशं प्रति गामिनीम्‌

Aku merenungkan sang dewi yang membuat Kaṃsa gentar dan membinasakan para asura; yang, meski dihantamkan ke atas lempeng batu, tetap melesat menuju angkasa.

Verse 4

वासुदेवस्य भगिनीं दिव्यमाल्यविभूषिताम्‌ । दिव्याम्बरधरां देवीं खड़्गखेटकधारिणीम्‌

Aku merenungkan sang dewi, saudari Vāsudeva, berhias kalung-kalung surgawi; mengenakan busana ilahi, menggenggam pedang dan perisai.

Verse 5

इस प्रकार श्रीमह्या भारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वमें नगरप्रवेशके लिये अस्त्रस्थापनविषयक पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, pada Virāṭa Parva, di bagian Pāṇḍava-praveśa Parva, selesailah bab kelima tentang penempatan senjata demi memasuki kota. Wahai Dewi suci yang meringankan beban bumi, senantiasa membawa keberuntungan dan kesejahteraan! Mereka yang mengingatmu sungguh engkau selamatkan dari dosa dan dari derita yang lahir sebagai akibatnya—laksana seorang lelaki mengangkat keluar seekor sapi lemah yang terperosok dalam lumpur.

Verse 6

स्तोतुं प्रचक्रमे भूयो विविधै: स्तोत्रसम्भवै: । आमन्त्र्य दर्शनाकाड्क्षी राजा देवीं सहानुज:

Kemudian Raja Yudhiṣṭhira, merindukan darśana langsung Sang Dewi dan ditemani adik-adiknya, kembali memulai pujian—menyapa beliau dengan banyak nama dan gelar yang lahir dari himne-himne. Adegan ini menegaskan sikap dharmika yang penuh kerendahan hati: sebelum memasuki masa penyamaran dan bahaya, sang raja yang saleh tidak bersandar pada kekuatan, melainkan memohon perlindungan ilahi lewat pemanggilan yang khidmat dan bhakti.

Verse 7

नमोस्तु वरदे कृष्णे कुमारि ब्रह्मचारिणि । बालार्कसदृशाकारे पूर्णचन्द्रनिभानने

Salam hormat bagimu, wahai Kṛṣṇā, penganugerah anugerah—wahai gadis suci, wahai brahmacāriṇī. Wujudmu bersinar laksana matahari muda yang baru terbit, dan wajahmu menyejukkan bagaikan bulan purnama.

Verse 8

चतुर्भुजे चतुर्वक्त्रे पीनश्रोणिपयोधरे । मयूरपिच्छवलये केयूराजड़रदधारिणि । भासि देवि यथा पद्मा नारायणपरिग्रह:

Wahai Dewi, berlengan empat dan berwajah empat, berpinggul dan berdada penuh; berhias lingkaran bulu merak, mengenakan gelang lengan, serta memanggul rambut gimbal suci—engkau bersinar laksana teratai dalam pelukan Nārāyaṇa.

Verse 9

स्वरूपं ब्रह्मचर्य च विशदं गगनेश्वरी । कृष्णच्छविसमा कृष्णा संकर्षणसमानना

Wujudnya dan laku brahmacarya-nya sama-sama bening dan bercahaya; ia bersinar laksana penguasa langit. Gelap rupawan seperti Kṛṣṇa, Kṛṣṇā itu berwajah menyerupai Saṅkarṣaṇa.

Verse 10

“तुम चार भुजाओंसे सुशोभित विष्णुरूपा और चार मुखोंसे अलंकृत ब्रह्मस्वरूपा हो। तुम्हारे नितम्ब और उरोज पीन हैं। तुमने मोरपंखका कंगन धारण किया है तथा केयूर और अंगद पहन रखे हैं। देवि! भगवान्‌ नारायणकी धर्मपत्नी लक्ष्मीजीके समान तुम्हारी शोभा हो रही है। आकाशगमें विचरनेवाली देवि! तुम्हारा स्वरूप और ब्रह्मचर्य परम उज्ज्वल है। श्यामसुन्दर श्रीकृष्णकी छबिके समान तुम्हारी श्याम कान्ति है

Vaiśampāyana berkata— Sang Dewi mengangkat dua lengan yang amat besar, menjulang laksana panji Indra. Pada satu tangan ia memegang bejana, pada tangan lain teratai, dan pada tangan lain lagi sebuah lonceng. Di bumi, dialah perwujudan kemurnian perempuan.

Verse 11

पाशं धनुर्महाचक्रं विविधान्यायुधानि च । कुण्डलाभ्यां सुपूर्णाभ्यां कर्णाभ्यां च विभूषिता

Ia mengenakan jerat, busur, dan cakra agung—serta aneka senjata; dan sepasang telinganya yang berhias anting yang indah dan penuh menambah kemegahannya.

Verse 12

चन्द्रविस्पर्द्धिना देवि मुखेन त्वं विराजसे । मुकुटेन विचित्रेण केशबन्धेन शोभिना

Wahai Dewi, engkau bersinar dengan wajah yang menandingi rembulan. Mahkota yang menakjubkan dan tatanan rambut yang elok menambah kemuliaanmu.

Verse 13

भुजज्भाभोगवासेन श्रोणिसूत्रेण राजता । विभ्राजसे चाबद्धेन भोगेनेवेह मन्दर:

Dengan ikat pinggang laksana lilitan ular dan tali pinggul yang berkilau, engkau menyala dalam kemegahan—bagaikan Gunung Mandara di sini, dilingkari ular yang melilit longgar.

Verse 14

ध्वजेन शिखिपिच्छानामुच्छ़ितेन विराजसे । कौमारं व्रतमास्थाय त्रिदिवं पावितं त्वया

Engkau bersinar dengan panji tinggi bertanda bulu merak. Dengan menegakkan laku kaumarī—ikrar brahmacarya—engkau telah menyucikan Triloka.

Verse 15

तेन त्वं स्तूयसे देवि त्रिदशै: पूज्यसेडपि च । त्रैलोक्यरक्षणार्थाय महिषासुरनाशिनि । प्रसन्ना मे सुरश्रेष्ठे दयां कुर॒ु शिवा भव

Karena itu, wahai Dewi, para dewa sendiri memuji dan memuja-Mu. Wahai pembinasmi Mahiṣāsura demi perlindungan tiga dunia, wahai yang termulia di antara para ilahi—berkenanlah kepadaku; limpahkan belas kasih dan jadilah pembawa keberuntungan bagiku.

Verse 16

जया त्वं विजया चैव संग्रामे च जयप्रदा । ममापि विजयं देहि वरदा त्वं च साम्प्रतम्‌,“तुम जया और विजया हो। तुम्हीं संग्राममें विजय देनेवाली हो, अतः मुझे भी विजय दो। इस समय तुम मेरे लिये वरदायिनी हो जाओ

Engkau adalah Jaya dan Engkau pula Vijaya; dalam pertempuran, Engkaulah pemberi kemenangan. Anugerahkan kemenangan juga kepadaku; pada saat ini jadilah pemberi anugerah bagiku.

Verse 17

विन्ध्ये चैव नगश्रेष्ठे तव स्थान हि शाश्व॒तम्‌ | कालि कालि महाकालि खड्गखट्वाड्रधारिणि

Di Vindhya, yang termulia di antara gunung-gunung, tempat kediaman-Mu sungguh abadi. Wahai Kālī, wahai Kālī, wahai Mahākālī—pemangku pedang dan khaṭvāṅga!

Verse 18

कृतानुयात्रा भूतैस्त्वं वरदा कामचारिणि । भारावतारे ये च त्वां संस्मरिष्यन्ति मानवा:

Wahai Dewi yang bergerak bebas menurut kehendak, makhluk-makhluk yang mengiringi-Mu Engkau anugerahi karunia. Dan manusia yang, untuk menanggalkan beban kesusahan yang menimpa mereka, akan mengingat-Mu—

Verse 19

प्रणमन्ति च ये त्वां हि प्रभाते तु नरा भुवि । न तेषां दुर्लभ किंचित्‌ पुत्रतो धनतो5पि वा

Dan orang-orang di bumi yang bersujud kepadamu pada waktu fajar—bagi mereka tiada sesuatu pun yang sukar diperoleh: baik putra maupun harta.

Verse 20

दुर्गात्‌ तारयसे दुर्गे तत्‌ त्वं दुर्गा स्मृता जनै: । कान्तारेष्ववसन्नानां मग्नानां च महार्णवे

Waiśampāyana berkata: “Wahai Durgā, engkau menyelamatkan makhluk dari bahaya; karena itu orang-orang mengenangmu dengan nama ‘Durgā’. Engkaulah penolong mereka yang terjerumus dalam kesusahan di rimba tanpa jalan, dan mereka yang tenggelam di samudra raya.”

Verse 21

दस्युभिर्वा निरुद्धानां त्वं गति: परमा नृणाम्‌ | जलप्रतरणे चैव कान्तारेष्वटवीषु च

Waiśampāyana berkata: “Bagi manusia yang terkepung oleh para perampok, engkaulah perlindungan tertinggi. Demikian pula saat menyeberangi air, dan di belantara sunyi serta rimba-rimba, engkaulah sandaran yang pasti.”

Verse 22

ये स्मरन्ति महादेवि न च सीदन्ति ते नरा: । त्वं कीर्ति: श्रीर्धति: सिद्धिद्नोर्विद्या संततिर्मति:

Waiśampāyana berkata: “Wahai Mahādevī, mereka yang mengingatmu tidak tenggelam dalam keputusasaan. Engkaulah kemasyhuran dan kemakmuran mereka, keteguhan dan keberhasilan; engkaulah pengetahuan, kelangsungan keturunan, dan daya pertimbangan yang benar.”

Verse 23

संध्या रात्रि: प्रभा निद्रा ज्योत्स्ना कान्ति: क्षमा दया । नृणां च बन्धन मोहूं पुत्रनाशं धनक्षयम्‌

Waiśampāyana berkata: “Engkaulah senja, malam, cahaya fajar, dan tidur; engkaulah sinar rembulan, kilau cahaya, kesabaran, dan belas kasih. Dan pada manusia pun—belenggu dan delusi, kehilangan putra, serta susutnya harta—(semuanya berada dalam kuasamu).”

Verse 24

व्याधिं मृत्युं भयं चैव पूजिता नाशयिष्यसि । सो5हं राज्यात्‌ परिभ्रष्ट: शरणं त्वां प्रपन्नचान्‌

Waiśampāyana berkata: “Bila engkau dipuja sebagaimana mestinya, engkau akan melenyapkan penyakit, kematian, dan ketakutan. Aku—yang terusir dari kerajaanku—datang berlindung padamu, menyerahkan diriku ke dalam perlindunganmu.”

Verse 25

“दुर्गे! तुम दुःसह दुःखसे उद्धार करती हो

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Durgā! Karena engkau menyelamatkan makhluk dari derita yang tak tertanggungkan, orang-orang memanggilmu ‘Durgā’. Bagi mereka yang tersiksa di rimba yang tak tertembus, yang tenggelam di samudra raya, atau yang jatuh ke dalam kuasa para perampok—engkaulah satu-satunya perlindungan tertinggi; engkaulah yang mampu membebaskan mereka dari malapetaka. Wahai Mahādevī! Mereka yang mengingatmu ketika bergulat di air, menempuh jalan berbahaya, atau tersesat mengembara di hutan, tidak akan jatuh ke dalam sengsara. Engkaulah kemasyhuran, kemakmuran (Śrī), keteguhan, keberhasilan, kesantunan, pengetahuan, keturunan, kecerdasan, senja, malam, cahaya, tidur, sinar rembulan, keelokan, pengampunan, dan welas asih. Saat dipuja, engkau melenyapkan belenggu dan delusi manusia, bencana kehilangan anak dan harta, penyakit, kematian, dan segala ketakutan. Aku pun telah dirampas kerajaanku; sebab itu aku datang berlindung padamu. Dengan kepala tertunduk aku bersujud, wahai Dewi, penguasa para dewa, bermata laksana daun teratai—selamatkanlah aku. Wahai Kebenaran, jadilah benar bagi kami.”

Verse 26

“कमलदलके समान विशाल नेत्रोंवाली देवि! देवेश्वरि! मैं तुम्हारे चरणोंमें मस्तक रखकर प्रणाम करता हूँ। मेरी रक्षा करो। सत्ये! हमारे लिये वस्तुतः सत्यस्वरूपा बनो-- अपनी महिमाको सत्य कर दिखाओ ।।

“Wahai Dewi bermata lebar laksana kelopak teratai, wahai penguasa para dewa! Dengan kepala kutundukkan di kakimu, aku bersujud; lindungilah aku. Wahai Kebenaran! Demi kami, jadilah sungguh-sungguh perwujudan kebenaran—nyatakan kemuliaanmu sebagai nyata. Jadilah perlindunganku, wahai Durgā—pelindung bagi yang memohon, pengasih para bhakta.” Demikian dipuji, sang Dewi pun menampakkan Pāṇḍava.

Verse 27

देव्युवाच शृणु राजन्‌ महाबाहो मदीयं वचन प्रभो

Sang Dewi bersabda: “Dengarkan, wahai raja, tuan berlengan perkasa, perkataanku. Wahai penguasa yang cakap! Tak lama lagi kemenangan dalam perang akan menjadi milikmu. Dengan anugerahku engkau akan menaklukkan bala Kaurava dan memusnahkannya; lalu engkau akan memerintah kerajaan tanpa duri—tanpa musuh dan rintangan—dan kembali menikmati kebahagiaan di bumi ini. Wahai raja, bersama saudara-saudaramu engkau akan mencapai kepuasan yang sempurna.”

Verse 28

भविष्यत्यचिरादेव संग्रामे विजयस्तव । मम प्रसादान्निर्जित्य हत्वा कौरववाहिनीम्‌

Vaiśampāyana berkata: “Tak lama lagi kemenangan dalam perang akan menjadi milikmu. Dengan anugerahku engkau akan menaklukkan dan memusnahkan bala Kaurava. Lalu engkau akan memerintah kerajaan tanpa duri (tanpa musuh dan rintangan) dan kembali menikmati kebahagiaan bumi ini. Wahai raja, bersama saudara-saudaramu engkau akan mencapai sukacita yang sempurna.”

Verse 29

राज्यं निष्कपटकं कृत्वा भोक्ष्यसे मेदिनीं पुनः । भ्रातृभि:सहितो राजन प्रीति प्राप्स्पसि पुष्कलाम्‌

Dengan menegakkan kerajaan yang bersih dari tipu daya dan pengkhianatan, engkau akan kembali menikmati bumi ini. Wahai raja, bersama saudara-saudaramu engkau akan meraih kasih dan sukacita yang berlimpah, serta ketenteraman yang mendalam.

Verse 30

मत्प्रसादाच्च ते सौख्यमारोग्यं च भविष्यति । ये च संकीर्तयिष्यन्ति लोके विगतकल्मषा:

Dengan anugerahku, kebahagiaan dan kesehatan akan datang kepadamu. Dan siapa pun di dunia yang melantunkannya—membaca serta memuji—akan terbebas dari dosa dan noda batin.

Verse 31

तेषां तुष्टा प्रदास्यामि राज्यमायुर्वपु: सुतम्‌ । प्रवासे नगरे चापि संग्रामे शत्रुसंकटे

Karena berkenan kepada mereka, akan Kuberikan kedaulatan, umur panjang, kesejahteraan jasmani, dan putra—baik ketika mereka dalam pengasingan maupun saat tinggal di kota, bahkan di tengah perang dan bahaya musuh.

Verse 32

अटब्यां दुर्गकान्तारे सागरे गहने गिरौ । ये स्मरिष्यन्ति मां राजन्‌ यथाहं भवता स्मृता

Wahai Raja, di rimba, di belantara yang sukar dilalui, di lautan, di tempat yang dalam dan tak terjangkau, atau di gunung—siapa pun yang mengingatku sebagaimana engkau mengingatku, akan mendapati aku hadir di sisinya.

Verse 33

न तेषां दुर्लभ किंचिदस्मिललोके भविष्यति । इदं स्तोत्रवरं भकत्या शृणुयाद्‌ वा पठेत वा

Bagi mereka, tiada sesuatu pun di dunia ini yang akan sukar diperoleh. Dengan bhakti, hendaknya orang mendengarkan kidung pujian yang utama ini atau membacanya sendiri.

Verse 34

तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धि यास्यन्ति पाण्डवा: । मत्प्रसादाच्च व: सर्वान्‌ विराटनगरे स्थितान्‌

Wahai para Pāṇḍava, segala usahanya akan mencapai keberhasilan. Dan oleh anugerahku, kalian semua yang tinggal di kota Virāṭa akan terlindungi dan memperoleh kemakmuran.

Verse 35

न प्रज्ञास्यन्ति कुरवो नरा वा तन्निवासिन: । इत्युक्त्वा वरदा देवी युधिष्ठिरमरिंदमम्‌ । रक्षां कृत्वा च पाण्डूनां तत्रैवान्तरधीयत

Waiśampāyana berkata: “Baik para Kuru maupun orang-orang yang tinggal di sana tidak akan mengenali kalian.” Setelah berkata demikian, sang Dewi pemberi anugerah menegur Yudhiṣṭhira, penakluk musuh; lalu setelah menegakkan perlindungan bagi para Pāṇḍava, ia lenyap di tempat itu juga.

Verse 263

उपगम्य तु राजानमिदं वचनमत्रवीत्‌ । “शरणागतोंकी रक्षा करनेवाली भक्तवत्सले दुर्गे! मुझे शरण दो।” इस प्रकार स्तुति करनेपर देवी दुर्गाने पाण्डुनन्दन युधिष्छिरको प्रत्यक्ष दर्शन दिया तथा राजाके पास आकर यह बात कही

Mendekati sang raja, ia berkata: “Wahai Durgā, yang mengasihi para bhakta dan melindungi mereka yang datang memohon perlindungan—berilah aku naungan.” Ketika ia memuji demikian, Dewi Durgā menampakkan diri secara nyata kepada Yudhiṣṭhira putra Pāṇḍu; lalu ia mendekati raja dan menyampaikan pesannya.