Niralamba Upanishad: Verse 3
किं ब्रह्म । क ईश्वरः । को जीवः । का प्रकृतिः । कः परमात्मा । को ब्रह्मा । को विष्णुः । को रुद्रः । क इन्द्रः । कः शमनः । कः सूर्यः । कश्चन्द्रः । के सुराः । के असुराः । के पिशाचाः । के मनुष्याः । काः स्त्रियः । के पश्वादयः । किं स्थावरम् । के ब्राह्मणादयः । का जातिः । किं कर्म । किमकर्म । किं ज्ञानम् । किमज्ञानम् । किं सुखम् । किं दुःखम् । कः स्वर्गः । को नरकः । को बन्धः । को मोक्षः । क उपास्यः । कः शिष्यः । को विद्वान् । को मूढः । किमासुरम् । किं तपः । किं परमं पदम् । किं ग्राह्यम् । किमग्राह्यम् । कः संन्यासी—इत्याह शङ्क्यः । आह—ब्रह्मेति ॥३॥
किम् । ब्रह्म । कः । ईश्वरः । कः । जीवः । का । प्रकृतिः । कः । परमात्मा । कः । ब्रह्मा । कः । विष्णुः । कः । रुद्रः । कः । इन्द्रः । कः । शमनः । कः । सूर्यः । कः । चन्द्रः । के । सुराः । के । असुराः । के । पिशाचाः । के । मनुष्याः । काः । स्त्रियः । के । पशु-आदयः । किम् । स्थावरम् । के । ब्राह्मण-आदयः । का । जातिः । किम् । कर्म । किम् । अकर्म । किम् । ज्ञानम् । किम् । अज्ञानम् । किम् । सुखम् । किम् । दुःखम् । कः । स्वर्गः । कः । नरकः । कः । बन्धः । कः । मोक्षः । कः । उपास्यः । कः । शिष्यः । कः । विद्वान् । कः । मूढः । किम् । आसुरम् । किम् । तपः । किम् । परमम् । पदम् । किम् । ग्राह्यम् । किम् । अग्राह्यम् । कः । संन्यासी । इति । आह । शङ्क्यः । आह । ब्रह्म । इति ।
kiṃ brahma | ka īśvaraḥ | ko jīvaḥ | kā prakṛtiḥ | kaḥ paramātmā | ko brahmā | ko viṣṇuḥ | ko rudraḥ | ka indraḥ | kaḥ śamanaḥ | kaḥ sūryaḥ | kaścandraḥ | ke surāḥ | ke asurāḥ | ke piśācāḥ | ke manuṣyāḥ | kāḥ striyaḥ | ke paśvādayaḥ | kiṃ sthāvaram | ke brāhmaṇādayaḥ | kā jātiḥ | kiṃ karma | kimakarma | kiṃ jñānam | kimajñānam | kiṃ sukham | kiṃ duḥkham | kaḥ svargaḥ | ko narakaḥ | ko bandhaḥ | ko mokṣaḥ | ka upāsyaḥ | kaḥ śiṣyaḥ | ko vidvān | ko mūḍhaḥ | kimāsuram | kiṃ tapaḥ | kiṃ paramaṃ padam | kiṃ grāhyam | kimagrāhyam | kaḥ saṃnyāsī—ity āha śaṅkyaḥ | āha—brahmeti ||3||
आशंक्य ने पूछा: ब्रह्मन क्या है? ईश्वर कौन है? जीव कौन है? प्रकृति क्या है? परमात्मा कौन है? ब्रह्मा कौन है? विष्णु कौन है? रुद्र कौन है? इंद्र कौन है? यम कौन है? सूरज कौन है? चाँद कौन है? देवता कौन हैं? असुर कौन हैं? पिशाच कौन हैं? इंसान कौन हैं? औरतें कौन हैं? जानवर और बाकी सब कौन हैं? पेड़-पौधे क्या हैं? ब्राह्मण और बाकी जात के लोग कौन हैं? जात क्या है? कर्म क्या है? अकर्म क्या है? ज्ञान क्या है? अज्ञान क्या है? खुशी क्या है? दुख क्या है? स्वर्ग क्या है? नरक क्या है? बंधन क्या है? मोक्ष क्या है? पूजने लायक कौन है? शिष्य कौन है? ज्ञानी कौन है? मूर्ख कौन है? असुरी क्या है? तप क्या है? सबसे बड़ा पद क्या है? क्या लेना चाहिए? क्या नहीं लेना चाहिए? संन्यासी कौन है? इतना पूछने के बाद जवाब आया: ब्रह्मन।
‘What is Brahman? Who is Īśvara? Who is the jīva? What is prakṛti? Who is the Paramātman? Who is Brahmā? Who is Viṣṇu? Who is Rudra? Who is Indra? Who is Yama? Who is the Sun? Who is the Moon? Who are the gods? Who are the asuras? Who are the piśācas? Who are human beings? Who are women? Who are animals and the rest? What is the immovable? Who are brāhmaṇas and the rest? What is caste? What is action? What is non-action? What is knowledge? What is ignorance? What is happiness? What is sorrow? What is heaven? What is hell? What is bondage? What is liberation? Who is to be worshipped? Who is a disciple? Who is learned? Who is deluded? What is demonic? What is austerity? What is the supreme state? What is to be accepted? What is not to be accepted? Who is a renunciant?’—thus asked Śaṅkya. He replied: ‘Brahman.’
- kaścandraḥ = kaḥ + candraḥ (visarga before c → ś)
- paśvādayaḥ = paśu + ādayaḥ (u + ā → vā)
- brāhmaṇādayaḥ = brāhmaṇa + ādayaḥ (a + ā → ā)
- kimakarma = kim + akarma (m before vowel retained as anusvāra in writing; here shown as kim + akarma)
- kimajñānam = kim + ajñānam (same)
- kimāsuram = kim + āsuram (same)
- saṃnyāsī—ityāha = saṃnyāsī + iti + āha (i + ā → yā)
About this Verse
- Central concept
- Sarva-prapañca as reducible to Brahman; non-dual resolution of all categories (tattva-vicāra culminating in Brahman)
- The mahavakyas
- Strongly supportive of mahāvākya purport: all referents (jīva/īśvara/jagat) are resolved in Brahman, consistent with ‘Sarvaṃ khalvidaṃ brahma’ and the identity-teachings (‘Tat Tvam Asi’, ‘Aham Brahmāsmi’).
- Veda
- Atharva
- Chandas
- Prose / catechetical enumeration (not metrical)
Yoga and practice
Method of neti-neti and tattva-vicāra: use inquiry to collapse proliferating concepts into the witnessing Awareness; supports contemplative practice of seeing all experiences as Brahman and loosening identification with social/ritual categories.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
