Garbha Upanishad: Verse 2
कस्मात् यदा देवदत्तस्य द्रव्यादिविषया जायन्ते ॥ परस्परं सौम्यगुणत्वात् षड्विधो रसो रसाच्छोणितं शोणितान्मांसं मांसान्मेदो मेदसः स्नावा स्नाव्नोऽस्थीन्यस्थिभ्यो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रं । शुक्रशोणितसंयोगादावर्तते गर्भो हृदि व्यवस्थां नयति । हृदयेऽन्तराग्निः; अग्निस्थाने पित्तं; पित्तस्थाने वायुः; वायुस्थाने हृदयं—प्राजापत्यात्क्रमात् ॥२॥
कस्मात् । यदा । देवदत्तस्य । द्रव्य-आदि-विषयाः । जायन्ते ॥
परस्परम् । सौम्य-गुणत्वात् । षट्-विधः । रसः । रसात् । शोणितम् । शोणितात् । मांसम् । मांसात् । मेदः । मेदसः । स्नावा । स्नाव्नः । अस्थीनि । अस्थिभ्यः । मज्जा । मज्ज्ञः । शुक्रम् ॥
शुक्र-शोणित-संयोगात् । आवर्तते । गर्भः । हृदि । व्यवस्थाम् । नयति ॥
हृदये । अन्तर्-अग्निः । अग्नि-स्थाने । पित्तम् । पित्त-स्थाने । वायुः । वायु-स्थाने । हृदयम् । प्राजापत्यात् । क्रमात् ॥
kasmāt yadā devadattasya dravyādiviṣayā jāyante || parasparaṃ saumyaguṇatvāt ṣaḍvidho raso rasāc choṇitaṃ choṇitān māṃsaṃ māṃsān medo medasaḥ snāvā snāvno'sthīny asthibhyo majjā majjñaḥ śukraṃ | śukraśoṇitasaṃyogād āvartate garbho hṛdi vyavasthāṃ nayati | hṛdaye'ntarāgniḥ; agnisthāne pittaṃ; pittasthāne vāyuḥ; vāyusthāne hṛdayaṃ—prājāpatyāt kramāt ||2||
देखो, कैसे शरीर बनता है। खाने से जो रस बनता है, उससे पहले खून, फिर मांस, फिर चरबी, फिर नसें, फिर हड्डियाँ, फिर मज्जा, और आखिर में शुक्र। जब मर्द और औरत का शुक्र और खून मिलते हैं, तब गर्भ बनता है। वो गर्भ दिल में रहता है। दिल में अंदर की आग होती है। आग के पास पित्त होता है। पित्त के पास वायु होता है। वायु के पास फिर दिल आता है। यह सब प्रजापति ने फिक्स किया है।
Why (and) when do material objects and the like arise for Devadatta (the individual)? Because of mutual combination, owing to the ‘cool/moist’ quality, the essence (rasa) is sixfold; from essence arises blood; from blood, flesh; from flesh, fat; from fat, sinew; from sinew, bones; from bones, marrow; from marrow, semen. From the conjunction of semen and blood, the embryo comes into being and is established in the heart. In the heart is the inner fire; in the place of fire is bile; in the place of bile is wind; in the place of wind is the heart—according to the Prajāpati-ordained sequence.
- rasāc choṇitam (rasāt + śoṇitam: t + ś → cch)
- snāvno'sthīni (snāvnaḥ + asthīni: visarga → ’)
- śukraśoṇitasaṃyogād (śukra + śoṇita + saṃyogāt)
- hṛdaye'ntarāgniḥ (hṛdaye + antara-: e + a → ’)
- vāyusthāne (vāyuḥ + sthāne: visarga-lopa in saṃhitā)
- prājāpatyāt kramāt (no special sandhi)
About this Verse
- Central concept
- Śarīra-utpatti (embodiment as causal chain) and viveka between Self and physiological processes
- The mahavakyas
- Indirect—preparatory to ‘Aham Brahmāsmi’ by showing the non-Self (dhātu-chain) as objectifiable.
- Veda
- Krishna Yajur Veda
- Chandas
- Prose (gadya)
Yoga and practice
Diet-to-tissue contemplation (āhāra-pariṇāma) for sāttvika regulation; meditation on hṛdaya as psycho-physical center; prāṇa awareness (vāyu) linked with agni (metabolic fire).
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
