HomeUpanishadsGarbhaVerse 2

Verse 2

Garbha

कस्मात् यदा देवदत्तस्य द्रव्यादिविषया जायन्ते ॥ परस्परं सौम्यगुणत्वात् षड्विधो रसो रसाच्छोणितं शोणितान्मांसं मांसान्मेदो मेदसः स्नावा स्नाव्नोऽस्थीन्यस्थिभ्यो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रं । शुक्रशोणितसंयोगादावर्तते गर्भो हृदि व्यवस्थां नयति । हृदयेऽन्तराग्निः; अग्निस्थाने पित्तं; पित्तस्थाने वायुः; वायुस्थाने हृदयं—प्राजापत्यात्क्रमात् ॥२॥

कस्मात् । यदा । देवदत्तस्य । द्रव्य-आदि-विषयाः । जायन्ते ॥

परस्परम् । सौम्य-गुणत्वात् । षट्-विधः । रसः । रसात् । शोणितम् । शोणितात् । मांसम् । मांसात् । मेदः । मेदसः । स्नावा । स्नाव्नः । अस्थीनि । अस्थिभ्यः । मज्जा । मज्ज्ञः । शुक्रम् ॥

शुक्र-शोणित-संयोगात् । आवर्तते । गर्भः । हृदि । व्यवस्थाम् । नयति ॥

हृदये । अन्तर्-अग्निः । अग्नि-स्थाने । पित्तम् । पित्त-स्थाने । वायुः । वायु-स्थाने । हृदयम् । प्राजापत्यात् । क्रमात् ॥

kasmāt yadā devadattasya dravyādiviṣayā jāyante || parasparaṃ saumyaguṇatvāt ṣaḍvidho raso rasāc choṇitaṃ choṇitān māṃsaṃ māṃsān medo medasaḥ snāvā snāvno'sthīny asthibhyo majjā majjñaḥ śukraṃ | śukraśoṇitasaṃyogād āvartate garbho hṛdi vyavasthāṃ nayati | hṛdaye'ntarāgniḥ; agnisthāne pittaṃ; pittasthāne vāyuḥ; vāyusthāne hṛdayaṃ—prājāpatyāt kramāt ||2||

দেবদত্ত (জীব) এর ক্ষেত্রে দ্রব্যাদি বিষয়সমূহ কেন ও কখন উৎপন্ন হয়? পারস্পরিক সংযোগ এবং সৌম্য (শীতল-আর্দ্র) গুণের কারণে রস ছয়প্রকার হয়; রস থেকে শোণিত (রক্ত), রক্ত থেকে মাংস, মাংস থেকে মেদ, মেদ থেকে স্নায়ু, স্নায়ু থেকে অস্থি, অস্থি থেকে মজ্জা, এবং মজ্জা থেকে শুক্র উৎপন্ন হয়। শুক্র ও শোণিতের সংযোগে গর্ভের আবর্তন/উৎপত্তি হয় এবং তা হৃদয়ে প্রতিষ্ঠা লাভ করে। হৃদয়ে অন্তরাগ্নি; অগ্নিস্থানে পিত্ত; পিত্তস্থানে বায়ু; বায়ুস্থানে হৃদয়—এ ক্রম প্রজাপতি-নির্দিষ্ট॥২॥

Why (and) when do material objects and the like arise for Devadatta (the individual)? Because of mutual combination, owing to the ‘cool/moist’ quality, the essence (rasa) is sixfold; from essence arises blood; from blood, flesh; from flesh, fat; from fat, sinew; from sinew, bones; from bones, marrow; from marrow, semen. From the conjunction of semen and blood, the embryo comes into being and is established in the heart. In the heart is the inner fire; in the place of fire is bile; in the place of bile is wind; in the place of wind is the heart—according to the Prajāpati-ordained sequence.

Śarīra-utpatti (embodiment as causal chain) and viveka between Self and physiological processesMahavakya: Indirect—preparatory to ‘Aham Brahmāsmi’ by showing the non-Self (dhātu-chain) as objectifiable.AtharvaChandas: Prose (gadya)