Dhyanabindu Upanishad: Verse 48

Sanskrit (Devanagari)

स्वाधिष्ठानं ततश्चक्रं मेढ्रमेव निगद्यते । मणिवत्तन्तुना यत्र वायुना पूरितं वपुः ॥ तन्नाभिमण्डलं चक्रं प्रोच्यते मणिपूरकम् । द्वादशारमहाचक्रे पुण्यपापनियन्त्रितः ॥ तावज्जीवो भ्रमत्येवं यावत्तत्त्वं न विन्दति । ऊर्ध्वं मेढ्रादथो नाभेः कन्दो योऽस्ति खगाण्डवत् ॥ तत्र नाड्यः समुत्पन्नाः सहस्राणि द्विसप्ततिः । तेषु नाडीसहस्रेषु द्विसप्ततिरुदाहृताः ॥

Padapatha (Word Split)

स्वाधिष्ठानम् । ततः । चक्रम् । मेढ्रम्-एव । निगद्यते । मणि-वत् । तन्तुना । यत्र । वायुना । पूरितम् । वपुः ॥ तत्-नाभि-मण्डलम् । चक्रम् । प्रोच्यते । मणि-पूरकम् । द्वादश-अरम् । महा-चक्रे । पुण्य-पाप-नियन्त्रितः ॥ तावत् । जीवः । भ्रमति । एवम् । यावत् । तत्त्वम् । न । विन्दति । ऊर्ध्वम् । मेढ्रात् । अथः । नाभेः । कन्दः । यः । अस्ति । खग-अण्ड-वत् ॥ तत्र । नाड्यः । समुत्पन्नाः । सहस्राणि । द्वि-सप्ततिः । तेषु । नाडी-सहस्रेषु । द्वि-सप्ततिः । उदाहृताः ॥

Recitation with translationDhyanabindu Upanishad 48

IAST Transliteration

svādhiṣṭhānaṃ tataś cakraṃ meḍhram eva nigadyate | maṇivat tantunā yatra vāyunā pūritaṃ vapuḥ || tannābhimaṇḍalaṃ cakraṃ procyate maṇipūrakam | dvādaśāramahācakre puṇyapāpaniyantritaḥ || tāvaj jīvo bhramaty evaṃ yāvat tattvaṃ na vindati | ūrdhvaṃ meḍhrād atho nābheḥ kando yo 'sti khagāṇḍavat || tatra nāḍyaḥ samutpannāḥ sahasrāṇi dvisaptatiḥ | teṣu nāḍīsahasreṣu dvisaptatir udāhṛtāḥ ||

Translation

फिर स्वाधिष्ठान चक्र लिंग के पास है। वहाँ हवा से शरीर भर जाता है, जैसे मोती के धागे से। नाभि के पास का चक्र मणिपूरक है। बड़ा चक्र में बारह स्पोक्स हैं, पुण्य और पाप से बंधा है। जीव तब तक भटकता है जब तक सच नहीं मिलता। लिंग के ऊपर और नाभि के नीचे कंद है, अंडे जैसा। वहाँ से हज़ारों नाड़ियाँ निकलती हैं, बात्तर हज़ार। इनमें से बात्तर खास हैं।

Ask anything about this verse...Ask

Academic Translation

Then the svādhiṣṭhāna-cakra is said to be at the generative organ, where the body is filled with wind (vāyu) through a thread-like (channel) like a jewel-string. The wheel at the navel-region is called Maṇipūraka. In the great wheel with twelve spokes, one is governed by merit and demerit. The individual soul wanders thus so long as it does not find the Reality. Above the generative organ and below the navel is a bulb (kanda) shaped like a bird’s egg. There the nāḍīs arise—seventy-two thousand. Among those thousands of nāḍīs, seventy-two are specifically spoken of.

Verse Context

• Saṃsāra under puṇya-pāpa (karma) until tattva-jñāna; prāṇa-nāḍī system as yogic support toward Mokṣa
• Mahavakya: Indirect: emphasizes that liberation comes from ‘tattva’ discovery (Self/Reality), which in Vedānta is crystallized by mahāvākyas such as ‘tat tvam asi’; the passage supplies yogic anatomy as auxiliary means.
• Atharva
• Chandas: Prose / mixed anuṣṭubh-like yoga-upaniṣad style (not strictly Vedic meter)