Brahmavidya Upanishad: Verse 71
रुद्रग्रन्थिर्भ्रुवोर्मध्ये भिद्यतेऽक्षरवायुना । अकारे संस्थितो ब्रह्मा उकारे विष्णुरास्थितः ॥ मकारे संस्थितो रुद्रस्ततोऽस्यान्तः परात्परः । कण्ठं सङ्कुच्य नाड्यादौ स्तम्भिते येन शक्तितः ॥ रसना पीड्यमानेयं षोडशी वोर्ध्वगामिनि । त्रिकूटं त्रिविधा चैव गोलाखं निखरं तथा ॥ त्रिशङ्खवज्रमोङ्कारमूर्ध्वनालं भ्रुवोर्मुखम् । कुण्डलीं चालयन्प्राणान्भेदयन्शशिमण्डलम् ॥ साधयन्वज्रकुम्भानि नवद्वाराणि बन्धयेत् । सुमनःपवनारूढः सरागो निर्गुणस्तथा ॥
रुद्र-ग्रन्थिः । भ्रुवोः-मध्ये । भिद्यते । अक्षर-वायुना । अकारे । संस्थितः । ब्रह्मा । उकारे । विष्णुः । आस्थितः ॥ मकारे । संस्थितः । रुद्रः । ततः । अस्य । अन्तः । परात्-परः ॥ कण्ठम् । सङ्कुच्य । नाडि-आदौ । स्तम्भिते । येन । शक्तितः ॥ रसना । पीड्यमाना । इयम् । षोडशी । वा । ऊर्ध्व-गामिनि ॥ त्रिकूटम् । त्रिविधा । च । एव । गोलाखम् । निखरम् । तथा ॥ त्रि-शङ्ख-वज्रम् । ओङ्कारम् । मूर्ध्व-नालम् । भ्रुवोः-मुखम् ॥ कुण्डलीम् । चालयन् । प्राणान् । भेदयन् । शशि-मण्डलम् ॥ साधयन् । वज्र-कुम्भानि । नव-द्वाराणि । बन्धयेत् ॥ सुमनः-पवन-आरूढः । स-रागः । निर्गुणः । तथा ॥
rudragranthir bhruvormadhye bhidyate’kṣaravāyunā | akāre saṃsthito brahmā ukāre viṣṇur āsthitaḥ || makāre saṃsthito rudras tato’syāntaḥ parātparaḥ | kaṇṭhaṃ saṅkucya nāḍyādau stambhite yena śaktitaḥ || rasanā pīḍyamāneyam ṣoḍaśī vā ūrdhvagāmini | trikūṭaṃ trividhā caiva golākhaṃ nikharaṃ tathā || triśaṅkhavajram oṅkāram ūrdhvanālaṃ bhruvormukham | kuṇḍalīṃ cālayan prāṇān bhedayan śaśimaṇḍalam || sādhayan vajrakumbhāni navadvārāṇi bandhayet | sumanaḥpavanārūḍhaḥ sarāgo nirguṇas tathā ||
भ्रों के बीच में एक ग्रंथि होती है, उसे रुद्र ग्रंथि कहते हैं। साँस और ओम की आवाज़ से यह ग्रंथि टूट जाती है। ओम के 'अ' में ब्रह्मा है, 'उ' में विष्णु है, 'म' में रुद्र है। और ओम के अंदर वो परम आत्मा है जो सबसे बड़ा है। गला सिकुड़ के, नाड़ियों को शक्ति से रोक के, जीभ दबा के, एक शक्ति ऊपर जाती है। यह शक्ति ऊपर की तरफ जाती है। इसके बाद आँखों के बीच वाले स्थान का ध्यान करते हैं। वहाँ तीन चोटियाँ हैं, तीन भाग हैं, गोल खोखला स्थान है। फिर ओम का ध्यान करते हैं, ऊपर जाने वाली नाड़ी का, आँखों के बीच के द्वार का। कुंडलिनी शक्ति को जगाते हैं, साँस को चलाते हैं, चाँद मंडल को भेदते हैं। फिर शरीर के नौ द्वार बंद करने होते हैं। अच्छी सोच के साथ, साँस के साथ, आदमी राग से भी होता है और निर्गुण भी हो जाता है।
The Rudra-knot, in the middle between the eyebrows, is pierced by the breath that is (joined with) the imperishable syllable. In the sound ‘A’ Brahmā is established; in the sound ‘U’ Viṣṇu is established. In the sound ‘M’ Rudra is established; and within this (Oṃ) there is the Supreme beyond the supreme. Contracting the throat, when the channels at their beginning are immobilized by power; when the tongue is pressed—this (energy), the ‘sixteenth’, moves upward. (One contemplates) the tri-peaked (center), the threefold (division), the ‘round cavity’, and the ‘sharp-pointed’ (form) as well. (One contemplates) the three-conch thunderbolt, the syllable Oṃ, the upward tube, and the ‘mouth’ between the eyebrows. Stirring the Kuṇḍalinī, moving the breaths, piercing the lunar sphere; accomplishing the ‘vajra-pitchers’, one should bind the nine gates. Mounted on the wind in the good mind, (one becomes) with passion and also without qualities.
- भिद्यतेऽक्षरवायुना = भिद्यते + अक्षरवायुना (अ + अ → ’)
- विष्णुरास्थितः = विष्णुः + आस्थितः (विसर्ग-लोपः)
- रुद्रस्ततः = रुद्रः + ततः (विसर्ग-लोपः)
- ततोऽस्य = ततः + अस्य (अ + अ → ’)
- पीड्यमानेयं = पीड्यमाना + इयम् (आ + इ → ए)
- वोर्ध्वगामिनि = वा + ऊर्ध्वगामिनी (आ + ऊ → ओ)
- त्रिशङ्खवज्रमोङ्कारम् = त्रिशङ्खवज्रम् + ओङ्कारम् (म् + ओ → मो)
- प्राणान्भेदयन् = प्राणान् + भेदयन् (न् + भ → न्भ)
About this Verse
- Central concept
- Oṃ as Brahman; Kuṇḍalinī/prāṇa-yoga as an upāya toward realization of the nirguṇa
- The mahavakyas
- Indirect: supports Advaitic import of Brahman as the inner reality (aligns interpretively with ‘ayam ātmā brahma’ and ‘prajnānam brahma’ through Oṃ-meditation and inner awakening)
- Veda
- Krishna Yajur Veda
- Chandas
- Prose / mixed late-Upaniṣadic yogic style (non-classical Vedic meter)
Yoga and practice
Oṃ-japa with prāṇāyāma; bhrūmadhya-dhyāna; bandha-like throat contraction (jālandhara-type restraint); tongue pressure (khecarī-related motif); nāḍī-stambhana; kuṇḍalinī-uttāna through suṣumnā; pratyāhāra via ‘binding the nine gates’
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
