Home›Upanishads›Brahmavidya›Verse 72
←Previous Verse
Next Verse→

Brahmavidya Upanishad: Verse 72

रुद्रग्रन्थिर्भ्रुवोर्मध्ये भिद्यतेऽक्षरवायुना । अकारे संस्थितो ब्रह्मा उकारे विष्णुरास्थितः ॥ मकारे संस्थितो रुद्रस्ततोऽस्यान्तः परात्परः । कण्ठं सङ्कुच्य नाड्यादौ स्तम्भिते येन शक्तितः ॥ रसना पीड्यमानेयं षोडशी वोर्ध्वगामिनि । त्रिकूटं त्रिविधा चैव गोलाखं निखरं तथा ॥ त्रिशङ्खवज्रमोङ्कारमूर्ध्वनालं भ्रुवोर्मुखम् । कुण्डलीं चालयन्प्राणान्भेदयन्शशिमण्डलम् ॥ साधयन्वज्रकुम्भानि नवद्वाराणि बन्धयेत् । सुमनःपवनारूढः सरागो निर्गुणस्तथा ॥

रुद्र-ग्रन्थिः । भ्रुवोः-मध्ये । भिद्यते । अक्षर-वायुना । अकारे । संस्थितः । ब्रह्मा । उकारे । विष्णुः । आस्थितः ॥ मकारे । संस्थितः । रुद्रः । ततः । अस्य । अन्तः । परात्-परः ॥ कण्ठम् । सङ्कुच्य । नाडि-आदौ । स्तम्भिते । येन । शक्तितः ॥ रसना । पीड्यमाना । इयम् । षोडशी । वा । ऊर्ध्व-गामिनि ॥ त्रिकूटम् । त्रिविधा । च । एव । गोलाखम् । निखरम् । तथा ॥ त्रि-शङ्ख-वज्रम् । ओङ्कारम् । मूर्ध्व-नालम् । भ्रुवोः-मुखम् ॥ कुण्डलीम् । चालयन् । प्राणान् । भेदयन् । शशि-मण्डलम् ॥ साधयन् । वज्र-कुम्भानि । नव-द्वाराणि । बन्धयेत् ॥ सुमनः-पवन-आरूढः । स-रागः । निर्गुणः । तथा ॥

Recitation with translationBrahmavidya Upanishad 72

rudragranthir bhruvormadhye bhidyate’kṣaravāyunā | akāre saṃsthito brahmā ukāre viṣṇur āsthitaḥ || makāre saṃsthito rudras tato’syāntaḥ parātparaḥ | kaṇṭhaṃ saṅkucya nāḍyādau stambhite yena śaktitaḥ || rasanā pīḍyamāneyam ṣoḍaśī vā ūrdhvagāmini | trikūṭaṃ trividhā caiva golākhaṃ nikharaṃ tathā || triśaṅkhavajram oṅkāram ūrdhvanālaṃ bhruvormukham | kuṇḍalīṃ cālayan prāṇān bhedayan śaśimaṇḍalam || sādhayan vajrakumbhāni navadvārāṇi bandhayet | sumanaḥpavanārūḍhaḥ sarāgo nirguṇas tathā ||

भ्रों के बीच की रुद्र ग्रंथि साँस और ओम से टूट जाती है। ओम के 'अ' में ब्रह्मा बसे हैं, 'उ' में विष्णु, 'म' में रुद्र। और ओम के अंदर वो परम शक्ति है जो सबसे ऊपर है। गला सिकुड़ के नाड़ियों को रोक के, जीभ दबा के, एक शक्ति ऊपर उठती है। यह सोलहवाँ शक्ति ऊपर जाती है। फिर आँखों के बीच का स्थान सोचते हैं। वहाँ तीन चोटियाँ हैं, तीन प्रकार के भाग हैं, गोल खोखला स्थान है। ओम का सोचते हैं, ऊपर वाली नाड़ी का, भ्रों के द्वार का। कुंडलिनी को जगाते हैं, साँस को चलाते हैं, चाँद मंडल को भेदते हैं। शरीर के नौ द्वार बंद करते हैं। अच्छे मन के साथ साँस पर सवार हो के, आदमी राग वाला भी हो जाता है और गुणों से भी मुक्त हो जाता है।

The Rudra-knot, in the middle between the eyebrows, is pierced by the breath joined with the imperishable syllable. In ‘A’ Brahmā is established; in ‘U’ Viṣṇu is established. In ‘M’ Rudra is established; and within this (Oṃ) is the Supreme beyond the supreme. Contracting the throat, when the channels at their beginning are immobilized by power; when the tongue is pressed, this ‘sixteenth’ moves upward. (One contemplates) the tri-peaked, the threefold, the round cavity, and the sharp-pointed. (One contemplates) the three-conch thunderbolt, Oṃ, the upward tube, and the brow-mouth. Stirring Kuṇḍalinī, moving the breaths, piercing the lunar sphere; accomplishing the vajra-pitchers, one should bind the nine gates. Mounted on the wind in a good mind, (one is) with passion and also without qualities.

रुद्रग्रन्थिःthe Rudra-knot (yogic knot)
रुद्रग्रन्थिः:
TypeNoun
Rootरुद्र-ग्रन्थि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
भ्रुवोःof the two eyebrows
भ्रुवोः:
TypeNoun
Rootभ्रू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, षष्ठी/सप्तमी-द्विवचनम् (अत्र षष्ठी)
मध्येin the middle
मध्ये:
TypeNoun
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, सप्तमी-एकवचनम्
भिद्यतेis pierced / is split
भिद्यते:
TypeVerb
Root√भिद् (धातु)
Formलट्, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अक्षरवायुनाby the imperishable-breath
अक्षरवायुना:
TypeNoun
Rootअक्षर-वायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, तृतीया-एकवचनम्
अकारेin ‘A’
अकारे:
TypeNoun
Rootअकार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, सप्तमी-एकवचनम्
संस्थितःestablished
संस्थितः:
TypeVerb
Rootसम्-√स्था (धातु)
Formक्त-कृदन्तः, पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
TypeNoun
Rootब्रह्मा (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
उकारेin ‘U’
उकारे:
TypeNoun
Rootउकार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, सप्तमी-एकवचनम्
विष्णुःViṣṇu
विष्णुः:
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
आस्थितःsituated
आस्थितः:
TypeVerb
Rootआ-√स्था (धातु)
Formक्त-कृदन्तः, पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
मकारेin ‘M’
मकारे:
TypeNoun
Rootमकार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, सप्तमी-एकवचनम्
संस्थितःestablished
संस्थितः:
TypeVerb
Rootसम्-√स्था (धातु)
Formक्त-कृदन्तः, पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
रुद्रःRudra
रुद्रः:
TypeNoun
Rootरुद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
ततःthen
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्ययम्
अस्यof this
अस्य:
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
Formषष्ठी-एकवचनम्
अन्तःwithin
अन्तः:
TypeIndeclinable
Rootअन्तः (अव्यय)
Formअव्ययम्
परात्परःSupreme beyond the beyond
परात्परः:
TypeAdjective
Rootपरात्-पर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
कण्ठम्throat
कण्ठम्:
TypeNoun
Rootकण्ठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
सङ्कुच्यhaving contracted
सङ्कुच्य:
TypeVerb
Rootसम्-√कुच् (धातु)
Formल्यप्-कृदन्त (अव्यय)
नाड्यादौin the nāḍīs etc.
नाड्यादौ:
TypeNoun
Rootनाडी-आदि (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-एकवचनम्
स्तम्भितेwhen restrained
स्तम्भिते:
TypeVerb
Root√स्तम्भ् (धातु)
Formक्त-कृदन्तः, सप्तमी-एकवचनम्
येनby which
येन:
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम)
Formतृतीया-एकवचनम्
शक्तितःthrough power
शक्तितः:
TypeNoun
Rootशक्ति (प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी-एकवचनम्
रसनाtongue
रसना:
TypeNoun
Rootरसना (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
पीड्यमानाbeing pressed
पीड्यमाना:
TypeVerb
Root√पीड् (धातु)
Formशानच्-कृदन्तः, स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
इयम्this
इयम्:
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
षोडशीthe sixteenth (power)
षोडशी:
TypeNoun
Rootषोडशी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्ययम्
ऊर्ध्वगामिनीupward-moving
ऊर्ध्वगामिनी:
TypeAdjective
Rootऊर्ध्व-गामिन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
त्रिकूटम्trikūṭa point
त्रिकूटम्:
TypeNoun
Rootत्रिकूट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
त्रिविधाthreefold
त्रिविधा:
TypeAdjective
Rootत्रि-विध (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्ययम्
एवindeed
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्ययम्
गोलाखम्golākha
गोलाखम्:
TypeNoun
Rootगोलाख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
निखरम्nikhara
निखरम्:
TypeNoun
Rootनिखर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्ययम्
त्रिशङ्खवज्रम्triśaṅkha-vajra
त्रिशङ्खवज्रम्:
TypeNoun
Rootत्रि-शङ्ख-वज्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
ओङ्कारम्Oṃkāra
ओङ्कारम्:
TypeNoun
Rootओङ्कार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
ऊर्ध्वनालम्upward channel
ऊर्ध्वनालम्:
TypeNoun
Rootऊर्ध्व-नाल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
भ्रुवोःof the eyebrows
भ्रुवोः:
TypeNoun
Rootभ्रू (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-द्विवचनम्
मुखम्opening
मुखम्:
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
कुण्डलीम्Kuṇḍalinī
कुण्डलीम्:
TypeNoun
Rootकुण्डली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
चालयन्stirring
चालयन्:
TypeVerb
Root√चल् (धातु)
Formशतृ-कृदन्तः, पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
प्राणान्vital breaths
प्राणान्:
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, द्वितीया-बहुवचनम्
भेदयन्piercing
भेदयन्:
TypeVerb
Root√भिद् (धातु)
Formशतृ-कृदन्तः, पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
शशिमण्डलम्lunar orb
शशिमण्डलम्:
TypeNoun
Rootशशि-मण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्
साधयन्performing
साधयन्:
TypeVerb
Root√साध् (धातु)
Formशतृ-कृदन्तः, पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
वज्रकुम्भानिvajra-kumbhas
वज्रकुम्भानि:
TypeNoun
Rootवज्र-कुम्भ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-बहुवचनम्
नवद्वाराणिnine gates
नवद्वाराणि:
TypeNoun
Rootनव-द्वार (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-बहुवचनम्
बन्धयेत्should restrain
बन्धयेत्:
TypeVerb
Root√बन्ध् (धातु)
Formविधिलिङ्, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
सुमनःपवनारूढःwith calm mind mounted on breath
सुमनःपवनारूढः:
TypeAdjective
Rootसुमनस्-पवन-आरूढ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
सरागःwith attachment
सरागः:
TypeAdjective
Rootसराग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
निर्गुणःnirguṇa
निर्गुणः:
TypeAdjective
Rootनिर्गुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्
तथाthus
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्ययम्
  • Same sandhi as Brahmavidya.71: भिद्यतेऽक्षरवायुना
  • विष्णुरास्थितः
  • रुद्रस्ततः
  • ततोऽस्य
  • पीड्यमानेयं
  • वोर्ध्वगामिनि
  • त्रिशङ्खवज्रमोङ्कारम्
  • प्राणान्भेदयन्
Central concept
Saguṇa supports (A-U-M) culminating in nirguṇa Brahman; inner ascent as contemplative aid
The mahavakyas
Indirect: points toward identity of inner Self with the supreme (compatible with ‘tat tvam asi’ as contemplative assimilation)
Veda
Krishna Yajur Veda
Chandas
Prose / mixed late-Upaniṣadic yogic style (non-classical Vedic meter)

Yoga and practice

Bhrūmadhya focus; Oṃ-prāṇa integration; pratyāhāra (‘nine gates’); kuṇḍalinī-sādhana; internal mudrā/bandha motifs (throat contraction, tongue pressure)

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play