चौपाई 13.1-5
सोपान-प्रवेश (Staircase-Threshold): नाम-कीर्ति-स्तुति के द्वारा चित्त-शुद्धि और श्रद्धा का जन्म। बालकाण्ड यहाँ ‘कथा आरंभ’ मात्र नहीं, बल्कि साधक के भीतर ‘राम-नाम’ को आधार (आलंबन) बनाकर कलि-मल-नाश और सत्संग-प्रवृत्ति की प्रथम सीढ़ी है—जहाँ प्राकृत/लोकभाषा भी वेद-सार बनकर उद्धार-मार्ग हो जाती है।
सब जानत प्रभु प्रभुता सोई।तदपि कहें बिनु रहा न कोई।।
तहाँ बेद अस कारन राखा।भजन प्रभाउ भाँति बहु भाषा।।
एक अनीह अरूप अनामा।अज सच्चिदानंद पर धामा।।
ब्यापक बिस्वरूप भगवाना।तेहिं धरि देह चरित कृत नाना।।
सो केवल भगतन हित लागी।परम कृपाल प्रनत अनुरागी।।
जेहि जन पर ममता अति छोहू।जेहिं करुना करि कीन्ह न कोहू।।
गई बहोर गरीब नेवाजू।सरल सबल साहिब रघुराजू।।
बुध बरनहिं हरि जस अस जानी।करहि पुनीत सुफल निज बानी।।
तेहिं बल मैं रघुपति गुन गाथा।कहिहउँ नाइ राम पद माथा।।
मुनिन्ह प्रथम हरि कीरति गाई।तेहिं मग चलत सुगम मोहि भाई।।
sab jānat prabhu prabhutā soī |tadapi kahẽ binu rahā na koī ||
tahā̃ beda asa kārana rākhā |bhajana prabhāu bhā̃ti bahu bhāṣā ||
eka anīha arūpa anāmā |aja saccidānanda para dhāmā ||
byāpaka bisvarūpa bhagavānā |tehã dhari deha carita kṛta nānā ||
so kevala bhagatan hita lāgī |parama kṛpāla pranata anurāgī ||
jehi jana para mamatā ati choū |jehiṁ karunā kari kīnha na kohū ||
gaī bahora garība nevājū |sarala sabala sāhiba raghurājū ||
budha baranahiṁ hari jasa asa jānī |karahiṁ punīta suphala nija bānī ||
tehiṁ bala maiṁ raghupati guna gāthā |kahihauṁ nāi rāma pada māthā ||
muninha prathama hari kīrati gāī |tehiṁ maga calata sugama mohi bhāī ||
सबको पता है भगवान कितने बड़े हैं, फिर भी कोई चुप नहीं रह पाया, सब उनकी तारीफ करते ही रहते हैं। इसलिए वेदों में यह बात लिखी गयी है कि भक्ति की ताकत कितनी बड़ी है, और इसको बहुत तरीके से बताया गया है। एक ऐसा है जो कोई चाहत नहीं रखता, जिसका कोई रूप नहीं, कोई नाम नहीं, जो पैदा नहीं हुआ, जो सचेतन है, आनंद है, और सबसे ऊपर का आशियाना है। वही भगवान हर जगह मौजूद है, जिसका रूप ही यह पूरी दुनिया है, उसने एक शरीर लिया और बहुत काम किए। यह सब सिर्फ अपने भक्तों के भलाई के लिए किया, क्योंकि वो बहुत दयालु हैं और जो उनके आगे झुकते हैं उनसे वो बहुत प्यार करते हैं। जिसे वो अपना मानते हैं उससे बहुत लगाव और नर्मी रखते हैं, उस पर दया करते हैं, कभी उससे गुस्सा नहीं करते। जो खो गया है उसको वापस ला देते हैं, गरीबों का दोस्त हैं, रघुकुल के राजा राम सिंपल भी हैं और ताकतवर भी हैं। यह बात जान कर समझदार लोग हरि की तारीफ गाते हैं, और अपनी बात को पवित्र और सफल बना लेते हैं। उसी ताकत का सहारा लेके मैं राम के चरणों में सर झुकाता हूं और रघु के स्वामी के गुणों की कहानी सुनाऊंगा। पहले रिशियों ने हरि की कीर्ति गायी थी, उसी रास्ते पर चलते हुए मुझे आसान और अच्छा लगा।
Speaker
Tulsidas (kavi-narrator)
Listener
General sadhaka/audience (implicit); within the Manas frame this sits under Yajnavalkya–Bharadwaja narration transmitted through tradition
Shanta (with Dasya undertone through pranati/sharanagati)
Mangala/Prastavana tone: justification of singing Rama’s guna-katha, grounding it in Vedic purpose, bhakti’s efficacy, and the avatara’s motive of devotee-welfare.
Kingship as compassionate power: the ideal ruler is ‘saral’ (accessible, non-deceptive) yet ‘sabal’ (competent, protective), and is ‘garīb-nevāz’—a polity oriented to the vulnerable through mercy, justice, and approachability.
The Lord is described in nirguna predicates (anīha, arūpa, anāmā, aja, saccidānanda) while simultaneously affirmed as the all-pervading Bhagavan who assumes a body for bhakta-hita; form is a voluntary, compassionate self-manifestation, not a limitation.
यहाँ कवि ‘कीरति/कथा’ की अनिवार्यता स्थापित करते हैं: प्रभु की प्रभुता सब जानते हैं, परन्तु भक्ति-रस से प्रेरित वाणी बिना बोले टिक नहीं सकती। वेद का ‘बहु भाषा’ में प्रवाह—श्रुति का उद्देश्य केवल तत्त्व-निर्णय नहीं, अपितु उपासना का प्रसार भी है। निर्गुण-सगुण समन्वय स्पष्ट है: ‘अनीह अरूप अनामा’ होते हुए भी ‘धरि देह’—अवतार भक्त-हित के लिए। ‘सरल सबल’ में राम की मर्यादा: सहज-सुलभता और सर्वसमर्थता का युग्म। कीर्तन-वाणी को ‘पुनीत सुफल’ बताकर तुलसी अपने काव्य-धर्म को मुनि-परम्परा में प्रतिष्ठित करते हैं—नाम/यश का गान ही सुगम साधन है।
Chaupai (typically 16/16 mātrā per line; four charanas per chaupai unit, with end-rhyme cadence)
Anuprāsa (प्र/भ/ग sounds), Virodha-bhāsa (अरूप/अनामा yet देह-धारण), Yamak-like reiteration (प्रभु/प्रभुता), Epithets (गरीब-नेवाजू, सरल-सबल), Arthāntaranyāsa (Veda’s purpose stated as support for bhajana).
Vishishtadvaita-leaning Saguna Vedanta (Brahman as saccidananda, personally gracious; nirguna as transcendence not negation)
Raga Bilawal (common for mangalacharan/pravachan-style Manas-path) or Raga Bhairav (grave, shanta-pradhan opening)
सब जानत प्रभु-प्रभुता सोई । तदपि कहें बिनु रहा न कोई ॥
तहाँ बेद अस कारन राखा । भजन-प्रभाउ भाँति बहु भाषा ॥
एक अनीह । अरूप । अनामा । अज । सच्चिदानंद । पर-धामा ॥
ब्यापक । बिस्वरूप । भगवाना । तेहिं धरि देह । चरित कृत नाना ॥
सो केवल भगतन-हित लागी । परम कृपाल । प्रनत-अनुरागी ॥
जेहि जन पर ममता अति छोहू । जेहिं करुना करि कीन्ह न कोहू ॥
गई बहोर । गरीब-नेवाजू । सरल । सबल । साहिब । रघुराजू ॥
बुध बरनहिं । हरि-जस । अस जानी । करहि पुनीत । सुफल । निज बानी ॥
तेहिं बल मैं । रघुपति-गुन-गाथा । कहिहउँ । नाइ । राम-पद । माथा ॥
मुनिन्ह प्रथम । हरि-कीरति गाई । तेहिं मग चलत । सुगम मोहि भाई ॥
चौपाई के अनुसार सब प्रभु की प्रभुता जानते हैं, तो भी उसे कहे बिना कोई नहीं रह पाता। इसका कारण वेदों ने यह रखा है कि उन्होंने भजन के प्रभाव का अनेक प्रकार से वर्णन किया है। प्रभु का गुणगान भजन का ही रूप है, इसलिए जानने वाला भी उसे कहने से नहीं रुकता।
प्रभु को अनीह (इच्छारहित), अरूप, अनाम, अज, सच्चिदानंद और परम धाम कहा गया है। वे व्यापक और विश्वरूप भगवान हैं, फिर भी उन्होंने देह धारण करके अनेक चरित किए। यह सब केवल भक्तों के हित के लिए है, क्योंकि वे परम कृपालु हैं और शरण में आए हुए से प्रेम करते हैं।
वे जानते हैं कि बुद्धिमान लोग हरि का यश गाकर अपनी वाणी को पवित्र और सफल बनाते हैं। इसी बल पर वे राम के चरणों में माथा नवाकर रघुपति की गुण-गाथा कहने का संकल्प करते हैं। वे यह भी कहते हैं कि मुनियों ने हरि की कीर्ति पहले गाई है, इसलिए उसी मार्ग पर चलना उन्हें सुगम लगा।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.