Adhyaya 91: The Vaiṣṇavī Goddess on Mount Mandara: Emergence of the Maidens, Construction of the Goddess-City, and Nārada’s Visit

Verse 1

श्रीवराह उवाच । या मन्दरगता देवी तपस्तप्तुं तु वैष्णवी । राजसी परमा शक्तिः कौमारव्रतधारिणी ॥

Varaha ne kaha, ek Devi Mandar par gayi thi tapasya karne. Woh Vishnu ki shakti hai aur sabse badi hai. Usne ek vrat rakha hai jo kumari rakhti hain.

Verse 2

चन्द्रप्रभा गिरिसुता तथा सूर्यप्रभामृता । स्वयम्प्रभा चारुमुखी शिवदूती विभावरी ॥

Uske kayi naam hain. Chandraprabha, jo pahad se aayi hai. Suryaprabha, jo amrit jaisi hai. Svayamprabha, jo khud chamakti hai. Charumukhi, jiska chehra accha hai. Shivaduti, jo Shivaji ka kaam karti hai. Aur Vibhavari, jo raat mein chamakti hai.

Verse 3

जया च विजया चैव जयन्ती चापराजिता । एताश्चान्याश्च शतशः कन्यास्तस्मिन् पुरोत्तमे ॥

Us shehar mein Jaya thi, Vijaya thi, Jayanti thi, Aparajita thi. Inke alawa bhi sauon ki taudat par ladkiyan thi wahan.

Verse 4

देव्याः अनुचराः सर्वाः पाशाङ्कुशधराः शुभाः । ताभिः परिवृता देवी सिंहासनगता शुभा ॥

Devi ki saari saheliyon ke haath mein paash aur ankush tha. Woh sab acchi thi. Unke beech mein Devvi baithi thi, sher wale singhasan par.

Verse 5

सुसितैश्चामरैः स्त्रीभिर्वीज्यमाना विलासिनी । कौमारं व्रतमास्थाय तपः कर्तुं समुद्यता ॥

Auratein uske paas chamakdar chammar hila rahe the. Woh ek vrat liye hui thi, kumari ka vrat. Ab woh tapasya karne lagi thi.

Verse 6

यौवनस्था महाभागा पीनवृत्तपयोधरा । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेसरदामभिः ॥

Woh jawan thi, bhagwan ki kripa se. Uske seena bhar ke the. Usne champak, ashok, punnag aur nagkesar ke phoolon ki maala pehni thi.

Verse 7

सर्वाङ्गेष्वर्चिता देवी ऋषिदेवनमस्कृता । पूज्यमाना वरस्त्रीभिः कुमारिभिः समन्ततः ॥

Devi ke saare angon ki puja ho rahi thi. Rishi aur dev sab usko namaste kar rahe the. Acchi auratein aur kumariyan uski charo taraf se puja kar rahi thi.

Verse 8

सर्वाङ्गभोगिनी देवी यावदास्ते तपोऽन्विता । तावदागतवांस्तत्र नारदो ब्रह्मणः सुतः ॥

Devi Sarvangabhogini tapas kar rahi thi. Woh usi time wahan thi. Tabhi Narad aaye wahan. Narad Brahma ke bete hain.

Verse 9

तं दृष्ट्वा सहसा देवी ब्रह्मपुत्रं तपोधनम् । विद्युत्प्रभामुवाचेदमासनं दीयतामिति । पाद्यमाचमनीयं च क्षिप्रमस्मै प्रदीयताम् ॥

Devi ne use turant dekha. Woh Brahma ke bete the, bahut tapas kiye hue. Devi ne Vidyutprabha se kaha, inhe aasan do. Jaldi paani lao paer dhulne ke liye aur achman ke liye.

Verse 10

एवमुक्ता तदा देव्याः कन्या विद्युत्प्रभा शुभा । आसनं पाद्यमर्घ्यं च नारदाय न्यवेदयत् ॥

Devi ki beti Vidyutprabha ne kaha maana. Woh acchi kanya thi. Usne Narad ko aasan diya. Paer dhulne ka paani diya aur arghya bhi diya.

Verse 11

ततः कृतासनं दृष्ट्वा प्रणतं नारदं मुनिम् । उवाच वचनं देवी हर्षेण महताऽन्विता ॥

Phir devi ne dekha ki aasan lag gaya. Narad muni ne pranam kiya. Devi bahut khush hui. Unhone khushi se baat karni shuru ki.

Verse 12

सैकाकिनी तपस्तेपे विशालायां तु शोभने । तस्यास्तपन्त्याः कालेन महता क्षुभितं मनः ॥

Woh akeli tapas kar rahi thi. Ek badi aur acchi jagah par. Bahut time tak tapas karti rahi. Uska mann bada ghabra gaya.

Verse 13

स्वागतं भो मुनिश्रेष्ठ कस्माल्लोकादिहागतः । किं कार्यं वद ते कृत्यं मा ते कालात्ययो भवेत् ॥

Aao aao, aapka swagat hai. Aap rishiyon mein bade hain. Kaunsi duniya se aaye hain yahan? Bataiye aapka kaam kya hai. Der na ho jaaye, isliye jaldi batayein.

Verse 14

एवमुक्तस्तदा देव्याः नारदः प्राह लोकवित् । ब्रह्मलोकादिन्द्रलोकं तस्माद्रौद्रमथाचलम् ॥

Devi ne jab yeh kaha, tab Narad ne jawab diya. Unhone kaha main Brahma ki duniya se Indra ki duniya gaya. Phir wahan se Shiv ki duniya gaya. Aur wahan se pahad par aaya.

Verse 15

ततस्त्वामिह देवेशि द्रष्टुमभ्यागतोऽस्मि शुभे । एवमुक्त्वा मुनिः श्रीमांस्तां देवीमन्ववेक्षत ॥

Narad ne kaha, isliye main yahan aaya hoon aapko dekhne. Devi, aap deviyon mein main hain. Aap bhale hain. Yeh keh ke Narad rishi ne devi ko dekha.

Verse 16

दृष्ट्वा मुहूर्तं देवेशि विस्मितो नारदोऽभवत् । अहो रूपमहो कान्तिरहो धैर्यमहो वयः ॥

Narad ne thodi der tak devi ko dekha. Woh hairan ho gaya. Woh bolne laga, arey kitna achha roop hai. Kitti chamak hai. Kitna shant mann hai. Kitni jawani hai.

Verse 17

अहो निष्कामता देव्याः इति खेदमुपाययौ । देवगन्धर्वसिद्धानां यक्षकिन्नररक्षसाम् ॥

Devi ko koi ichcha nahi hai, yeh dekh ke Narad ko achha laga. Woh sochne laga, devta log, gandharv, siddh, yaksh, kinnar, rakshas sab is baare mein sochte hain.

Verse 18

न रूपमीदृशं क्वापि स्त्रीष्वन्यासु प्रदृश्यते । एवं संचिन्त्य मनसा नारदो विस्मयान्वितः ॥

Aisi shakal kisi aur aurat mein nahi dekhi jaati. Naarad yeh soch ke hairaan ho gaya.

Verse 19

प्रणम्य देवीं वरदामुत्पपात नभस्तलम् । गतश्च त्वरया युक्तः पुरीं दैत्येन्द्रपालिताम् ॥

Usne devi ko pranam kiya jo vardaan deti hai. Phir woh aasmaan mein udd gaya. Jaldi mein tha, daityon ke shehar ki taraf chala gaya.

Verse 20

महीषाख्येन भूतेषि समुद्रान्तःस्थितां पुरीम् । तत्राससाद भगवानसुरं महीषाकृतिम् ॥

Woh shehar samundar ke paas tha, Mahish naam ke bhoot ka ilaaka tha. Narad wahan pahuncha. Wahan usne ek asura dekha jo bhains jaisa dikhta tha.

Verse 21

दृष्ट्वा लब्धवरं वीरं देवसैन्यान्तकं महत् । स तेन पूजितो भक्त्या तदा लोकचरो मुनिः ॥

Us asura ne vardaan pa rakha tha. Woh bada balwan tha, devtaon ki sena ko harata tha. Narad jaise hi wahan gaya, usne bade pyaar se uski puja ki.

Verse 22

प्रीतात्मा नारदस्तस्मै देव्याः रूपमनुत्तमम् । आचचक्षे यथान्यायं यद्दृष्टं देवतापुरे ॥

Narad khush ho gaya. Usne us asura ko devi ke baare mein bataya. Devi kaisi dikhti thi, woh sab bataya jo usne devtaon ke shehar mein dekha tha.

Verse 23

तस्मात्क्षोभात्समुत्तस्थुः कुमार्यः सौम्यलोचनाः । नीलकुञ्चितकेशान्ता बिम्बोष्ठायतलोचनाः । नितम्बशनोड्डामा नूपुराढ्याः सुवर्चसः ॥

Us hulchul se wahan kai ladkiyan paida hui. Unki aankhen naram thi aur baal kaale ghoomdar the. Unke honth laal the aur aankhen badi thi. Unki kamar achi thi aur paon mein paayal thi. Woh sab chamak rahi thi.

Verse 24

नारद उवाच । असुरेन्द्र शृणुष्वेकं कन्यारत्नं समाहितः । येन लब्धं तु त्रैलोक्यं वरदानाच्चराचरम् ॥

Narad ne kaha, sun asuron ke raja. Dhyan se ek baat sun. Ek kanya hai jo sabse alag hai. Uski wajah se teeno duniya mil gayi. Sab chalta firta uske aashirwad se mila.

Verse 25

ब्रह्मलोकादहं दैत्य मन्दराद्रिमुपागतः । तत्र देवीपुरं दृष्टं कुमारिशतसङ्कुलम् ॥

Main Brahma ke duniya se aya tha. Mandar parvat gaya tha. Wahan Devi ka shehar dekha. Wahan sainkado ladkiyan thi.

Verse 26

तत्र प्रधानाया कन्या तापसी व्रतधारिणी । सा देवदैत्ययक्षाणां मध्ये काचिन्न दृश्यते ॥

Wahan ek ladki sabse main thi. Woh tapasya karti thi aur vrat rakhti thi. Dev, daitya, yaksh sabke beech woh aisi hai jo aam nahi hai.

Verse 27

यादृशी सा शुभा दैत्य तादृश्येकाण्डमध्यतः । भ्रमता तादृशी दृष्ट्वा न कदाचिन्मया सती ॥

Woh kitni achi hai daitya, main bata raha hoon. Jab main duniya ghoom raha tha, aisi koi aur nahi dekhi. Itni achi koi kabhi nahi mili.

Verse 28

तस्याश्च देवगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । उपासांचक्रिरे सर्वे येऽप्यन्ये दैत्यनायकाः ॥

Deva-gandharva, rishi, siddha aur charan sab uski seva mein lag gaye. Daityon ke bade log bhi uske paas aaye.

Verse 29

तां दृष्ट्वा वरदां देवीमहं तूर्णमिहागतः । अजित्वा देवगन्धर्वान् न तां जयति कश्चन ॥

Jab maine woh devi ko dekha jo vardaan deti hai, main turant yahan aa gaya. Deva-gandharvon ko jeete bina koi usko nahi jeet sakta.

Verse 30

एवमुक्त्वा क्षणं स्थित्वा तमनुज्ञाप्य नारदः । यथागतं ययौ धीमानन्तर्धानेन तत्क्षणात् ॥

Narad ne itna kehke thoda ruka. Phir usko leave liya aur waise hi gayab ho gaya jaise aaya tha.

Verse 31

एवंविधाः स्त्रियो देव्याः क्षोभिते मनसि द्रुतम् । उत्तस्थुः शतसाहस्राः कोटिशो विविधाननाः ॥

Jab devi ka mann ghabra gaya, toh lakhon-karodon striyan paida ho gayi. Sabke alag-alag chehre the.

Verse 32

दृष्ट्वा कुमार्यः सा देवी तस्मिन्नेव गिरौ शुभा । तपसा निर्ममे देवी पुरं हर्म्यशताकुलम् ॥

Woh devi ne kumariyon ko dekha. Usi pahad par tap ki shakti se usne ek shehar banaya. Usmein sau-sau mahal the.

Verse 33

विशालरथ्यं सौवर्णप्रासादैरुपशोभितम् । अन्तरजालानि वेश्मानि मणिसोपानवन्ति च । रत्नजालगवाक्षाणि आसन्नोपवनानि च ॥

Us shehar mein badi-badi sadke thin. Sonay ke mahal wahan chamak rahe the. Ghar ke andar jaali ka kaam tha. Sidiyan moti aur pathar se bani thin. Khidkiyon mein nag aur ratne lagi thin. Paas-paas baag bhi the.

Verse 34

असंख्यातानि हर्म्याणि तथा कन्या धराधरे । प्राधान्येन प्रवक्ष्यामि कन्यानामानि शोभने ॥

Wahan kitne mahal the, ginti mein nahi aate. Pahad par kanyaaye bhi thin. Main tumhe un kanyaaon ke naam batata hoon, jo sabse zyada important thin.

Verse 35

विद्युत्प्रभा चन्द्रकान्तिः सूर्यकान्तिस्तथाऽपरा । गम्भीरा चारुकेशी च सुजाता मुञ्जकेशिनी ॥

Pehle naam the Vidyutprabha, Chandrakanti aur Suryakanti. Phir Gambhira, Charukeshi, Sujata aur Munjakeshini.

Verse 36

घृताची चोर्वशी चान्या शशिनी शीलमण्डिता । चारुकन्या विशालाक्षी धन्या पीनपयोधरा ॥

Phir Ghrutachi aur Urvashi thin. Ek aur thi Shashini, jiska character acha tha. Charukanya, Vishalakshi, Dhanya aur Pinapayodhara bhi thin.