Opening the text

Dūtapreṣaṇa-varṇanam
Ethical-Discourse / Afterlife-Administration (Dharma–Yama jurisprudence)
Ek rishi batate hain ki Chitragupta ne Yama ke dooton ko strict orders diye the. Chitragupta ne ek doot ko danta jab wo hesitate kar raha tha. Unhone kaha kisi ko bhi chhodna nahi hai, chahe kitna bhi door ho ya ghar mein kya ho. Yogi ho ya grihasth, kisi ko spare nahi karna hai. Fir unhone bataya ki badle mein janwar ban-na padega - naag, sher, machhli ya keeda. Bimariyan bhi milengi jaise dast, ulti, kaan dard, bukhar aur pagalpan. Ye saza ek raat se leke kai mahine tak ho sakti hai. Dharma-raja ke neeche kaam karna hai aur deri nahi karni hai. Brahmano ko safety guarantee hai is rule mein.
Verse 1
अथ दूतप्रेषणवर्णनम् ॥ ऋषिरुवाच ॥ इदं चैवापरं तस्य वदतो हि मया श्रुतम् ॥ चित्रगुप्तस्य विप्रेन्द्रा वचनं लोकशासिनः ॥
Ab main tumhe doot bhejne ka baare mein batata hoon. Rishi ne kaha, jab woh bol rahe the tab maine aur bhi suna. Chitragupta, jo duniya chalate hain, unki baat maine sun li.
Verse 2
दूरेऽसाविति किं कार्यं न क्षयोऽस्त्यस्य कर्मणः ॥ किं कृपां कुरुते तस्मिन् गृहाण जहि मा व्यथाः ॥
Log kehte hain woh door hai, lekin isse kya fayda? Uske paap khatam nahi hote. Use daya dikhane ka koi matlab nahi. Use pakad lo, use maro, daro mat.
Verse 3
व्रीडितः किम्भवाञ्ज्ञातं किं तिष्ठति पराङ्मुखः ॥ किं न गच्छसि वेगेन किं त्वया सुचिरं कृतम् ॥
Sharam aa rahi hai kya? Kya samjhe ho tum? Munh kyun pher ke khade ho? Jaldi kyun nahi jaate? Itna time kyun laga diya?
Verse 4
गच्छ गच्छ पुनस्तत्र शीघ्रं चैनमिहानय ॥ अशक्तोऽस्मीति किं रोषमर्हन्ते दर्पमीदृशम् ॥
Jao, wapas jao wahan. Jaldi se use yahan lao. Log kehte hain hum nahi kar sakte, lekin gussa kyun karte ho? Aisa akad kaise dikha rahe ho?
Verse 5
Tu kya bol rahi hai, tera dimaag kharab ho gaya hai kya? Jo vrat mein rehta hai uska vivah kaise ho sakta hai? Tu mujhe kaise bura bol rahi hai ki main aisa sadhu hoon?
Verse 6
Tu aisa kaisa bakwas bol rahi hai? Ek minute ruk toh sahi. Tu kyun keh rahi hai ki woh apni patni ke saath maze kar raha hai?
Verse 7
Phir chupke se yeh bol rahi hai ki woh pati ki bhakt hai, woh acchi aurat hai. Tu kya-kya bol rahi hai beta? Aur raat ko bhi ghar aa gayi hai.
Verse 8
Use yahan kaise laya jaye, raja? Woh khana khana chahta hai. Aur woh jo paani pe sota hai, use kaise laya jaye? Woh dena chahta hai.
Verse 9
Tum log hi toh acche ho, main akela bura lagta hoon. Jao jao yahan se. Dekh ke chalo ki waqt na nikal jaye.
Verse 10
Tum narak ke raaste pe ho, isliye tum bimariyon ka ghar ban gaye ho. Ab tum dast ban jao, ulte ban jao. Phir kaan ka rog ban jao, haiza ban jao, aur hamesha wala rog ban jao. Bahut bura bukhar ban jao. Paani mein tum ek aisa magarmachh ban jao jise koi pakad na sake.
Verse 11
Tum ek bahut bura vayu rog ban jao. Pet ke paani wala rog bhi ban jao. Mirgi ban jao, pagalpan ban jao, aur hawa se hone wala rog bhi ban jao.
Verse 12
Jaldi se bhatakna ban jao aur chakkar aana. Phir rukawat ban jao aur akadna. Bahut bura rog ban jao. Is aadmi ko aisi pyaas lage jo kabhi na bujhe.
Verse 13
Jab tak ka waqt hai, jab tak dikhta hai, utna waqt yahan rehne do. Jab tak waqt khatam na ho ya achha samay na aa jaye.
Verse 14
Tum logon ne apna kaam kar liya hai, ab tumhe mukti milegi. Jaldi bhaago, tezi se bhaago. Sab log chale jao, zyada der mat lago.
Verse 15
वराज्ञा धर्मराजस्य या मया समुदाहृता ॥ एकाहं क्षपयेत्सत्र द्विरात्रं तत्र मा चिरम् ॥
Dharamraj ka jo hukm maine bataya hai, woh yeh hai. Ek din ka vrat rakhna ho to poora kar do. Do din bhi kar sakte ho, par der mat karna.
Verse 16
त्रिरात्रं वै चतूरात्रं षड्रात्रं दशरात्रकम् ॥ पक्षं वा मासमेकं वा बहून् मासांस्तथापि वा ॥
Teen raat kar sakte ho, chaar raat bhi theek hai. Chah raat ya das raat bhi chalega. Paksha bhar, ek mahina, ya kitne bhi mahine rakhna chaaho.
Verse 17
क्षपयित्वा यथाकालं ततो मोक्षमवाप्स्यथ ॥ भूतात्मा मोहवांस्तत्र करुणः कष्टमेव च ॥
Jab time poora ho jaye, tab mukti milegi. Wahan atma bhatak jati hai, usse dukh hota hai aur bura time guzarta hai.
Verse 18
विनियोगा मया सूक्ता यथापूर्वं यथाश्रुतम् ॥ जाग्रतं वा प्रमत्तं वा यथा कालो न सम्पतेत् ॥
Maine jo bataya hai, woh sab suno jaise pehle suna tha. Chaho dhyan do ya nahi, par time nikal na jaye iska dhyan rakho.
Verse 19
यत्नात्तथा तु कर्तव्यं भवद्भिर्मम शासनात् ॥ अभयं चात्र यच्छामि ब्राह्मणेभ्यो न संशयः ॥
Isliye mehnat se karna padega, maine jo kaha hai waise. Brahmano ko main dar-free kar deta hoon, koi shak nahi.
Verse 20
तस्माद्यात ऋषिभ्यश्च स्त्रीभ्यश्चैव महाबलाः ॥ यातनाया न भेतव्यमहमाज्ञापयामि वः ॥
Isliye jao rishiyon ke paas aur auraton ke paas bhi. Tum log bade balwan ho. Saza ya takleef se daro mat. Main tumhe yeh hukum de raha hoon.
Verse 21
यथावाच्यं च कुरुत यथा कालो न गच्छति ॥ यथाकामं प्रकुरुत यच्च दृष्टं यथा तथा ॥
Jo kaam karna hai woh karo taaki time nikal na jaye. Jaise chahiye waise karo. Jo dekha hai uske hisaab se karo.
Verse 22
मयाज्ञप्ता विशेषेण मृत्युना सह संगतः ॥ यथा वीरो महातेजाश्चित्रगुप्तो महायशाः ॥
Maine unhe poora hukum diya hai. Woh Mrityu ke saath jud gaye hain. Bade veer aur tej Chitragupta jaisa bada naam wala hai.
Verse 23
यथाब्रवीत्स्वयं रुद्रो यथा शक्रः शचीपतिः ॥ यथाज्ञापयते ब्रह्मा चित्रगुप्तस्तथा प्रभुः ॥
Jaise Rudra ne khud kaha, jaise Indra ne kaha, jaise Brahma hukum deta hai, waise hi Chitragupta bhi hukum deta hai. Woh bhi prabhu hai.
Verse 24
शीघ्रं त्वं भव सर्पो हि व्याघ्रस्त्वं च सरीसृपः ॥ जले ग्राहो भव त्वं हि त्वं कृमिस्त्वं सरीसृपः ॥
Jaldi se tum saanp ban jao. Tum baagh bhi ban jao aur rengne wala janwar bhi. Paani mein tum magarmachh ban jao. Tum kida ho, tum rengne wala janwar ho.
Verse 25
यस्मिन्यस्मिंस्तु कालेऽहं यावतश्च श्रयाम्यहम् ॥ तस्मिंस्तस्मिन्महाकालं यूयं तत्कर्तुमर्हथ ॥
Jab bhi main kisi waqt kisi jagah aake rehta hoon, tab tum logon ko bhi wahi kaam karna chahiye. Jitna time main yahan hoon, utna time tum bhi yeh kaam karo. Yeh ek bada kaam hai, isliye sahi time par karna zaroori hai.
Within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, a ṛṣi reports the internal proceedings of Dharma-rāja’s administration, introducing Chitragupta as the authoritative registrar who issues binding orders to Yama’s envoys (dūtas).
Chitragupta rebukes a hesitant messenger and lays down a strict protocol of compliance: the designated person must be seized/afflicted without exemption for distance, household entanglements, ascetic appearance, or even the immediacy of marital intimacy; execution must follow the śāsana and the case-specific timing (yathākāla/yathādṛṣṭa).
The directive culminates in a calibrated catalogue of sanctions—metamorphic embodiments (serpent, tiger, aquatic predator, worm) and a roster of diseases (e.g., atisāra, chardi, karṇaroga, viṣūcikā, jvara, apasmāra, unmāda, jalodara)—assigned for graded durations (one night through many months), emphasizing proportionality, precision, and non-delay under Dharma-rāja’s higher authority, while explicitly safeguarding brāhmaṇas within the mandate.
No explicit historical toponyms or ecological regions are named in this adhyāya; the setting is primarily administrative-cosmological (Yama/Dharma-rāja’s jurisdiction) with aquatic imagery (jale grāha) rather than identifiable rivers, cities, or groves.
The text models an impersonal, procedural ethics of karmic governance: actions are to be executed according to mandate (śāsana) and proportional timing (yathākāla, yathādṛṣṭa), without being swayed by personal circumstances such as domestic life, ascetic claims, or emotional hesitation. Authority is presented as hierarchical and rule-based, with Chitragupta acting as an executor of Dharma-rāja’s order.
No seasonal (ṛtu) or lunar (tithi) markers are specified. The chapter instead provides graded durations for imposed conditions: ekāha (one day), dvirātra (two nights), trirātra (three nights), caturātra (four nights), ṣaḍrātra (six nights), daśarātra (ten nights), pakṣa (fortnight), māsa (month), and bahu-māsa (many months), all governed by yathākāla (as appropriate to the assigned time).
Direct ecological instruction is not explicit here; however, the Varāha–Pṛthivī frame can be read as emphasizing systemic balance through regulated accountability. The chapter’s stress on measured, time-bound consequences functions as a governance analogy: social order and terrestrial stability are maintained when actions produce commensurate outcomes, preventing unchecked harm that would destabilize the human–earth continuum.
The chapter references administrative-cosmological authorities rather than human dynasties: Chitragupta, Dharma-rāja (Yama), Rudra, Śakra (Indra, described as Śacī-pati), and Brahmā. These figures are invoked to legitimate Chitragupta’s authority and to situate the instructions within a recognized hierarchy of command.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.