Adhyaya 147: The Sacred Merit of Goniṣkramaṇa (the Tīrtha of the Cows’ Emergence/Release)

Verse 1

अथ गोनिष्क्रमणमाहात्म्यम् ॥ धरण्युवाच ॥ अत्याश्चर्यं श्रुतं ह्येतद्रुरुक्षेत्रसमुद्भवम् ॥ हृषीकेशस्य महिमा त्वया य उपवर्णितः

Ab Gonishkramana ka mahatva suno. Vasundhara ne kaha, bahut ajab baat suni hai maine. Yeh sab Ruru kshetra se nikla hai. Hrishikesh ki jo badaai tumne batayi hai woh bhi achhi lagi.

Verse 2

अन्यच्च यत्परं गुह्यं क्षेत्रं परमपावनम् ॥ वक्तुमर्हसि देवेश परं कौतूहलं मम

Bhagwan, ek aur baat batao. Koi secret jagah hai jo bahut saaf karti hai. Meri iccha bahut badh gayi hai, please batao.

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु भूमे प्रयत्नेन कारणं परमं मम ॥ गुह्यमस्त्यपरं चैव हिमशृङ्ग शिलोच्चये

Varaha ne kaha, Dharti, dhyaan se sun. Main ek baat batata hoon. Ek aur secret jagah hai pahad par jiska naam Himashringa hai.

Verse 4

गोनिष्क्रमणकं नाम गावो यत्र प्रतारिताः ॥ यथा निष्क्रमणं प्राप्य सुरभीणां वसुन्धरे

Is jagah ka naam Gonishkramanaka hai. Yahan se gayein bahar nikli thi. Surabhi gayein thi woh, unko rasta mil gaya tha.

Verse 5

सप्ततिर्यत्र कल्पानि और्वो यत्र प्रजापतिः ॥ तपश्चचार परमं मम मायाबलान्वितः

Wahan Aurva naam ka rishi tha. Woh Prajapati tha. Sattar kalpa tak wahan tapasya ki. Usme meri maya ki taakat thi.

Verse 6

तस्यैवं वर्तमानस्य याति काले महत्तरे ॥ एवं हि तप्यमानस्य सर्वलोकस्य संशयः

Jab woh tapasya mein laga raha, bahut time nikal gaya. Uski tapasya dekh ke sab duniya mein logon ko shak hua.

Verse 7

न वरं प्रार्थयत्येष लाभालाभसमन्वितः ॥ सूचकोऽपि न विद्येत बलिकर्मसु संयतः

Usne koi vard nahi maanga. Na mile na na mile, dono mein usne farak nahi kiya. Yagya ke kaam mein woh bahut disciplined tha. Usme apna koi fayda nahi dikhta tha.

Verse 8

अथ दीर्घस्य कालस्य कश्चिद्ब्रह्मयतिस्तदा ॥ तपस्तपस्यति मुनौ तस्मिन्शैলোच्चये धरे

Bahut time ke baad ek brahma-yati aaya. Woh rishi pahad ke upar tapasya karne laga. Pahad ka ilaka uncha tha.

Verse 9

ईश्वरोऽपि महाभागे तत्पार्श्वं समुपागतः ॥ गोनिष्क्रमेतिविख्याते तस्मिंस्तीर्थे महौजसि

Bhagwan Shankar bhi wahan aaye. Woh us rishi ke paas gaye. Us jagah ka naam Gonishkrama tirth tha. Yeh bahut bada tirth hai.

Verse 10

तन्निर्गतं ततो ज्ञात्वा और्वं सर्वे तपस्विनः ॥ महेश्वरो महातेजाः सम्भ्रमात्समुपागतः

Jab sabko pata chala ki Aurva bahar aa gaya, toh saare tapasvi wahin aa gaye. Maheshwar bhi jaldi-jaldi aaye. Woh bahut tej chamak rahe the.

Verse 11

फलपुष्पसमाकीर्णा लक्ष्मीश्चैवोपजायते ॥ आश्रमं रूपसम्पन्नं फलपुष्पोपशोभितम्

Wahan Lakshmi aa gayi. Phal aur phool se poora ilaka bhar gaya. Ashram bahut sundar ho gaya. Phal aur phool se saji hui jagah chamakne lagi.

Verse 12

तच्च वै भस्मसाद्भूतं महारुद्रस्य तेजसा॥ दग्ध्वा तं चाश्रमं पुण्यमौरवस्य सुमहत्प्रियम्॥

Maharudra ki chamak se woh poora jagah raakh ban gayi. Unhone us ashram ko aag laga diya jo Aurva ko bahut pyara tha.

Verse 13

ईश्वरोऽपि ततः प्राप्तः शीघ्रमेव हिमालयम्॥ एतस्मिन्नन्तरे देवि गृह्य पुष्पकरण्डकम्॥

Phir Ishwar jaldi se Himalaya pahunch gaye. Devi, us waqt koi phool ki tokri utha ke aa gaya.

Verse 14

आश्रमं समनुप्राप्त और्वोऽपि मुनिपुङ्गवः॥ शान्तो दान्तः क्षमाशीलः सत्यव्रतपरायणः॥

Aurva bhi ashram pahuncha. Woh bade rishiyon mein se tha. Shaant, apne aap pe control rakhta tha, bura maaf kar deta tha, aur hamesha sach bolta tha.

Verse 15

दृष्ट्वा स्वमाश्रमं दग्धं बहुपुष्पफलोदकम्॥ मन्युना परमाविष्टो दुःखनेत्रपरिप्लुतः॥

Usne dekha ki uska ashram jal ke raakh ho gaya. Phool, phal aur paani sab khatam ho gaya. Woh bahut gussa ho gaya aur uski aankhon mein dukh bhar aaya.

Verse 16

उवाच क्रोधरक्ताक्षो वचनं निर्दहन्निव॥ येनैष चाश्रमो दग्धो बहुपुष्पफलोदकः॥

Uski aankhen gusse se laal ho gayi thi. Aisa lag raha tha jaise woh baat karke aag laga raha ho. Usne poocha ki kisne us ashram ko jala diya jahan phool, phal aur paani sab tha.

Verse 17

सोऽपि दुःखेन सन्तप्तः सर्वलोकान्भ्रमिष्यति॥ एवमौरवेन दत्ते तु शापे तस्मिन्महौजसि॥

Woh bhi dukh mein jalega aur saari duniya mein bhatakta rahega. Jab Aurva ne us bade aadmi ko yeh shaap diya. Us shaap se woh bahut takleef mein padega.

Verse 18

महाभयात्तु लोकानां न कश्चित्पर्यवारयत्॥ तत्क्षणादेव देवेशि ईशोऽपि जगतो विभुः॥

Sab log bahut dar gaye the, isliye koi bhi beech mein nahi aaya. Usi waqt, Devi, Shiv bhi aaye. Woh saari duniya ke malik hain.

Verse 19

दह्यते स्म जगत्सर्वं स तु किञ्चिन्न चेच्छति॥ को वा प्रतिविधिस्तत्र यथा सर्वस्य सम्भवेत्॥

Saari duniya jal rahi thi, lekin woh rukna nahi chahta tha. Ab kya karna chahiye? Kaise sab ko bachaya jaaye? Koi raasta nahi dikh raha tha.

Verse 20

एवमुक्ते मया क्रोधाद्दीक्षितस्तस्य चाश्रमः॥ दग्धोऽभवत्क्षणेनैव वयं तस्माद्विनिर्गताः॥

Jab maine aisa kaha toh usne gusse mein us ashram ko aag laga diya. Ek minute mein sab jal gaya. Hum wahan se nikal ke bahar aa gaye.

Verse 21

एतद्दुःखेन सन्तप्तो मन्युना च परिप्लुतः॥ और्वः शशाप रोषेण तेन तप्ता वयं शिवे॥

Is dukh se jalkar aur gusse mein doob kar, Aurva ne bada shaap diya. Us gusse ne humein bhi pakad liya, Shiv. Hum bhi us shaap se jale.

Verse 22

ततोऽभ्रमद्विरूपाक्षः शं न प्राप्नोति कर्हिचित् ॥ अहं च परितप्तोऽस्मि आत्मत्वादीश्वरस्य च ॥

Phir Virupaksh idhar-udhar bhatakta raha. Kabhi bhi usko sukho nahi mila. Main bhi bahut pareshan hoon. Kyunki main bhagwan ke saath juda hua hoon, isliye mujhe bhi dard ho raha hai.

Verse 23

तेन दाहेन संतप्तो न शक्नोमि विचेष्टितुम् ॥ पार्वत्या च ततः प्रोक्तः आवां नारायणं प्रति ॥

Us jalan se main bahut jal raha hoon. Kuch bhi karne ka mann nahi kar raha. Tab Parvati boli ki chalo Narayan ke paas chalte hain.

Verse 24

गच्छावस्तस्य वाक्येन सुखं यत्र भविष्यति ॥ ततो नारायणं गत्वा सह तेन तमौर्वकम् ॥

Uski baat maan ke chalo jahan sukho milega. Phir Narayan ke paas jaake uske saath mil ke us Aurvak ke paas gaye.

Verse 25

विज्ञापयामो रुद्रस्य शापोऽयं विनिवर्त्तताम् ॥ संतप्ताः स्म वयं सर्वे तस्माच्छापं निवर्त्तय ॥

Unhone arz kiya ki Rudra ki yeh baddua wapas ho jaaye. Hum sab bahut pareshan hain. Isliye yeh baddua hata do.

Verse 26

और्वोऽप्युवाच नोक्तं मे अनृतं तु कदाचन ॥ सुरभीगणमानिय गत्वैतं स्नापयन्तु वै ॥

Aurva ne bhi kaha ki maine kabhi jhooth nahi bola. Surabhi ke saare gaay le aao. Phir wahan jaake usko nahlao.

Verse 27

रुद्रशापो निवृत्तः स्यात्तेनैव किल नान्यथा ॥ एतस्मिन्नन्तरे देवि मया गावोऽवतारिताः ॥

Rudra ki saari baatein usi tarah khatam ho sakti hain, koi dusra tarika nahi hai. Iske beech mein Devi, maine gaayen neeche utarwa di thin.

Verse 28

तच्च गोनिष्क्रमं नाम तीर्थं परमपावनम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकरात्रोषितो नरः ॥

Us jagah ka naam Go-nishkram hai. Yeh bahut saaf karne wali jagah hai. Ek raat wahan ruk ke naha lo.

Verse 29

गोलोकं च समासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

Phir woh Goloka pahunch jaata hai aur khush rehta hai, isme koi shak nahi. Wahan jaake insaan apni jaan chod deta hai, kyunki usne bahut mushkil kaam kiya hota hai.

Verse 30

शंखचक्रगदायुक्तो मम लोके महीयते ॥ पञ्च धाराः पतन्त्यत्र मूले मूलवटस्य हि ॥

Shankh, chakra aur gada le ke woh mere duniya mein izzat paata hai. Wahan paani ki paanch dhaarein gir ti hain, Mulavat ke ped ki jad ke paas.

Verse 31

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चरात्रोषितो नरः ॥ पञ्चानामपि यज्ञानां फलमाप्नोति मानवः ॥

Wahan paanch raat ruk ke naha lo. Itna karne se insaan ko paanch yagya ka phal milta hai.

Verse 32

अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ पञ्चयज्ञफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥

Phir yahan bahut mushkil kaam karke insaan apni jaan chhod deta hai. Paanch yagya ka phal milne ke baad woh mere paas aata hai.

Verse 33

अस्ति पञ्चपदं नाम तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ मम पूर्वेण पार्श्वेण दृढाः पञ्च महाशिलाः ॥

Us kshetra mein mera ek bada sthan hai jiska naam Panchapada hai. Uske poorvi taraf paanch badi patthar khadi hain jo pakki hain.

Verse 34

मत्पूर्वां दिशमाश्रित्य तत्र ब्रह्मपदद्वयम् ॥ मध्ये तु तस्य कुण्डस्य शिला विस्तीर्णसंश्रिता ॥

Mere poorvi taraf Brahma ke do pair ke nishan hain. Us kund ke beech mein ek patthar hai jo chaura hai aur theek jagah par hai.

Verse 35

ऊर्ध्वं नालपरिणाहं तत्र विष्णुपदं मम ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत पञ्चरात्रोषितो नरः ॥

Upar ek naal ki doori par Vishnu ke pair ka nishan hai. Jo koi paanch raat wahan rehta hai, usko wahan nahi karna chahiye.

Verse 36

यान्ति शुद्धांस्तु लोकांस्ते ये च भागवतप्रियाः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्युक्तः पञ्चपदे नरः ॥

Bhagwan ke bhakt saaf-saaf duniya mein jaate hain. Phir Panchapade mein jo insaan apni jaan chhod deta hai, woh bhi wahi jaata hai.

Verse 37

यत्र धारा पतत्येका पश्चिमां दिशमाश्रिता ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकरात्रोषितो नरः ॥

Jahan ek paani ki dhaar girti hai, woh bhi paschim ki taraf. Wahan ek raat ruk ke naha le. Yeh bahut important hai.

Verse 38

ब्रह्मलोकमवाप्नोति ब्रह्मणा सह मोदते ॥ कौमुदस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशी ॥

Brahma lok milta hai, Brahma ke saath rehte hain. Kaumuda mahine ki baarish wali paksh mein, jab chaudas hota hai, tab yeh sab hota hai.

Verse 39

यज्ञानां वाजपेयानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥

Vajapeya yagya ka phal milta hai. Phir jab waqt aata hai, insaan apni praane chhod deta hai. Woh mere kaam mein laga rehta hai.

Verse 40

वाजपेयफलं भुक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥ अस्ति कोटिवटं नाम तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

Vajapeya ka phal milne ke baad mera lok milta hai. Us kshetra mein ek jagah hai, Kotivat naam ki. Woh mera sabse bada sthan hai.

Verse 41

पञ्चक्रोशं ततो गत्वा वायव्यां दिशि संस्थितः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥

Wahan se paanch kosh door jao, vayavya disha mein. Che kaal wahan ruk ke naha le. Yeh bhi ek vishesh jagah hai.

Verse 42

बहुयज्ञस्य कोटीनां फलं प्राप्नोति निष्कलम् ॥ अथात्र मुंचते प्राणान्भूमे कोटिवटे शुभे ॥

Yahan marne se aadmi ko itna punya milta hai jaise crore yagya karke milta hai. Jo insaan Kotivat mein apni jaan chhod deta hai, woh seedha mukt ho jata hai.

Verse 43

यज्ञकोटिफलं भुक्त्वा मम कोटिं प्रपद्यते ॥ अस्ति विष्णुसरो नाम तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥

Itne yagya ka phal milne ke baad woh mere paas aata hai. Us kshetra mein Vishnusara naam ka ek sthan hai jo mujhse juda hai.

Verse 44

पूर्वोत्तरेण पार्श्वेन पञ्चक्रोशं न संशयः ॥ मत्सरः पद्मपत्राक्षि अगाधं परिसंस्थितम् ॥

Poorab aur uttar taraf yeh paanch kosh tak faila hai, koi shak nahi. Wahan Matsara hai, bahut gehara aur sthir.

Verse 45

पञ्चक्रोशश्च विस्तारः पर्वतः परिमण्डलः ॥ तत्र भ्रमति यो भद्रे कुर्याच्चैव प्रदक्षिणम् ॥

Yeh paanch kosh chauda hai aur pahad gol hai. Jo bhi wahan ghoomta hai, usse pradakshina karni chahiye.

Verse 46

तावद्वर्षसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते ॥ अथात्र मुंचते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥

Itne saal tak woh Brahma ke dham mein rehta hai. Phir jab yahan jaan chhod deta hai, apne karam poore karke, woh mukt ho jata hai.

Verse 47

ब्रह्मलोकं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे आश्चर्यं शृणु सुन्दरि ॥

Brahmalok se nikal ke banda mere lok mein izzat paata hai. Sundari, is khaas jagah ka ek kamal baat sun. Yeh jagah bahut special hai.

Verse 48

गवां वै श्रूयते शब्दो मम कर्मसुखावहः ॥ अथात्र ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशी ॥

Wahan gaayon ki awaaz sunai deti hai. Yeh awaaz khushi laati hai, kyunki yeh mere kaam se judi hai. Jyeshth mahine ki shukla paksh mein, dwadashi tithi ko yeh sab hota hai.

Verse 49

श्रूयते सुमहान्छब्दः स्वयमेतन्न संशयः ॥ एवं गोस्थलके पुण्ये महाभागवतः शुचिः ॥

Wahan ek bahut badi awaaz aati hai. Yeh apne aap hota hai, koi shak nahi. Gosthalak naam ki jagah punya wali hai. Wahan jo bhagwan ka bhakt hai, woh saaf dil wala hota hai.

Verse 50

करोति शुभकर्माणि शीघ्रं मुच्येत किल्बिषात् ॥ एवं तेन महाभागे ईश्वरेण यशस्विनि ॥

Wahan acha kaam karne se banda jaldi paap se chhut jaata hai. Bhagwan ne yeh faisla kiya hai. Tu badi bhagyashaali hai, tere liye yeh baat batayi hai.

Verse 51

शापदाहो विनिर्मुक्तः सर्वैः सह मरुद्गणैः ॥ एतद्गोस्थलकं नाम सर्वशान्तिकरं परम् ॥

Shaap ki aag se chhut ke, Marut gan ke saath, yeh sab ho gaya. Is jagah ka naam Gosthalak hai. Yeh jagah sab paap mita deti hai aur chain deti hai.

Verse 52

कथितं देवि कार्त्स्न्येन तवानुग्रहकाम्यया॥ एषोऽध्यायो महाभागे सर्वमङ्गलकारकः॥

Devi, maine tumhe poora bataya hai. Tumhara bhala chahta tha, isliye yeh sab kaha. Yeh adhyay bahut accha hai. Yeh har tarah ki acchai laata hai.

Verse 53

मम मार्गानुसाराणां मम च प्रीतिवर्धनः॥ श्रेष्ठानां परमं श्रेष्ठं मङ्गलानां च मङ्गलम्॥

Jo log mera raasta follow karte hain, mujhe bahut pasand aate hain. Yeh sabse bada hai, bade logon mein bhi. Jo accha hai, usme bhi yeh sabse accha hai.

Verse 54

लाभानां परमो लाभो धर्माणां धर्म उत्तमः॥ लभन्ते पठमानाः वै मम मार्गानुसारिणः॥

Yeh sabse bada fayda hai, fayde mein bhi. Dharam mein yeh sabse bada dharam hai. Jo log yeh padhte hain aur mera raasta follow karte hain, woh yeh sab paate hain.

Verse 55

तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके महीयते॥ पतनं च न विद्येत पठमानो दिने दिने॥

Hazaaron saal tak mere loka mein uski izzat hoti hai. Jo roz padhta hai, uska kabhi girna nahi hota.

Verse 56

तारितानि कुलान्येभिः सप्त सप्त च सप्त च॥ पिशुनाय न दातव्यं न मूर्खाय शठाय च॥

Isse saat kule, aur phir saat, aur phir saat, sab aage badh jaate hain. Yeh kisi badboli karne wale ko mat dena. Murkh ko bhi mat dena, aur dhokebaaz ko bhi nahi.

Verse 57

देयं पुत्राय शिष्याय यश्च जानाति सेवितुम्॥ एतन्मरणकाले तु न कदाचित्तु विस्मरेत्॥

Yeh baat apne bete ko batao, apne shishya ko batao. Jo insaan isse samajh ke follow karta hai, usko bhi batao. Maut ke waqt yeh baat kabhi mat bhoolna.

Verse 58

श्लोकं वा यदि वा पादं यदीच्छेत् परमां गतिम्॥ तत्क्षेत्रं तु महाभागे पञ्चयोजनमण्डलम्॥

Chahe poora shlok ho ya bas aadha, agar insaan ko moksh chahiye. Woh jagah paanch yojan tak faili hui hai, badi bhagya wali jagah hai.

Verse 59

तिष्ठामि परया प्रीत्या दिशं पूर्वामुपाश्रितः॥ पश्चिमेन वहेद्गङ्गां निष्कामेन वसुन्धरे॥

Main poorab ki taraf se pyaar se yahan khada hoon. Dharti, paschim ki taraf Ganga behti hai. Jo insaan ko kisi ichcha ke bina rehta hai, uske liye.

Verse 60

एवं रहस्यं गुह्यं च सर्वकर्मसुखावहम्॥ एतत्ते परमं भद्रे गुह्यं धर्मसमन्वितम्॥

Yeh ek raaz hai, chupa hua gyaan hai. Saare kaam aasaan ho jaate hain isse. Hey badi, yeh sabse bada raaz hai jo maine tumhe bataya. Yeh dharam ke saath juda hai.

Verse 61

मम क्षेत्रं महाभागे यत्त्वया परिपृच्छितम्॥

Tumne mere kshetr ke baare mein poocha tha na? Woh badi bhagya wali jagah, main uski baat kar raha hoon.

Verse 62

तत्र त्वौर्वो महाभागे तप्यते समदर्शनः ॥ पद्मानां कारणादौर्वो गङ्गाद्वारमुपागतः

Wahan ek rishi the jinka naam Aurva tha. Unki nazar sabpe barabar thi, kisi ko zyada koi kam nahi. Woh wahan tapasya kar rahe the. Padmon ke liye woh Ganga ke dwar tak aaye the.

Verse 63

महादाहेन सन्तप्तः शम्भुर्देवीमुवाच ह ॥ और्वस्य तु तपो दृष्ट्वा भीतैर्देवैरुदाहृतम्

Shiv ji ko bahut garmi mehsoos hui, jaise koi unhe jala raha ho. Unhone Devi se baat ki. Aur jab devataon ne dekha ki Aurva kitni sakht tapasya kar rahe hain, woh dar gaye. Unhone Shiv ji ko jaake bataya.

Verse 64

सप्तसप्ततिः कल्याणि सौरभेया महौजसः ॥ तेनाप्लावितदेहाश्च परां निर्वृतिमागताः

Sattar sat jan the, devi, Saurabhey naam ke. Unmein bahut taqat thi. Woh us paani se nahaye aur unka kaam ho gaya. Unhone sabse badi shanti paa li.

Verse 65

विमुक्तः सर्वसंसारान्मम लोकं च गच्छति ॥ ततो ब्रह्मपदं नाम क्षेत्रं गुह्यं परं मम

Joh insaan is jagah se mukt ho jata hai, woh mere paas aata hai. Yeh jagah Brahmapada ke naam se jaani jaati hai. Yeh chupa hua hai aur sabse badi hai. Yeh meri hai.

Verse 66

उपवासं त्रिरात्रं तु कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ यावन्ति भ्रममाणस्य पदानि ननु सुन्दरि

Tin din ka vrat rakhna mushkil kaam hai, devi. Lekin jo karta hai usko itna punya milta hai jaise woh chal chal ke tirth yatra kar raha ho. Jitne kadam chalta hai, utna fayda.

Verse 67

तेजः श्रियं च लक्ष्मीं च सर्वकामान्यशस्विनि ॥ यावन्ति चाक्षराणि स्युरत्राध्याये मनस्विनि

Is adhyay mein jitne akshar hain, utne hi tumhe milenge. Tej, shree, Lakshmi, jo bhi tum chaho woh sab. Yeh sab tumhe is chapter ke har ek akshar ke hisaab se milega.