Nirvana Upanishad: Verse 56
नियमः स्वात्मेन्द्रियनिग्रहः। भयमोहशोकक्रोधत्यागस्त्यागः। अनियामकत्वनिर्मलशक्तिः। स्वप्रकाशब्रह्मतत्त्वे शिवशक्तिसम्पुटितप्रपञ्चच्छेदनम्। तथा पत्राक्षाक्षिकमण्डलुः। भवाभावदहनम्। बिभ्रत्याकाशाधारम्। शिवं तुरीयं यज्ञोपवीतम्। तन्मया शिखा। चिन्मयं चोत्सृष्टिदण्डम्। सन्तताक्षिकमण्डलुम्। कर्मनिर्मूलनं कन्था। मायाममताहङ्कारदहनम्। श्मशाने अनाहताङ्गी। निस्त्रैगुण्यस्वरूपानुसन्धानं समयम्। भ्रान्तिहरणम्। कामादिवृत्तिदहनम्। काठिन्यदृढकौपीनम्। चीराजिनवासः। अनाहतमन्त्रः। अक्रिययैव जुष्टम्। स्वेच्छाचारस्वस्वभावो मोक्षः परं ब्रह्म। प्लववदाचरणम्। ब्रह्मचर्यशान्तिसंग्रहणम्। ब्रह्मचर्याश्रमेऽधीत्य सर्वसंविन्न्यासं संन्यासम्। अन्ते ब्रह्माखण्डाकारम्। नित्यं सर्वसन्देहनाशनम्॥४९–६०॥
नियमः । स्वात्म-इन्द्रिय-निग्रहः । भय-मोह-शोक-क्रोध-त्यागः । त्यागः । अनियामकत्व-निर्मल-शक्तिः । स्व-प्रकाश-ब्रह्म-तत्त्वे । शिव-शक्ति-सम्पुटित-प्रपञ्च-च्छेदनम् । तथा । पत्राक्ष-अक्षि-कमण्डलुः । भव-अभाव-दहनम् । बिभ्रति । आकाश-आधारम् । शिवम् । तुरीयम् । यज्ञोपवीतम् । तत्-मया । शिखा । चिन्मयम् । च । उत्सृष्टि-दण्डम् । सन्तत-अक्षि-कमण्डलुम् । कर्म-निर्मूलनम् । कन्था । माया-ममता-अहङ्कार-दहनम् । श्मशाने । अनाहत-अङ्गी । निः-त्रैगुण्य-स्वरूप-अनुसन्धानम् । समयम् । भ्रान्ति-हरणम् । काम-आदि-वृत्ति-दहनम् । काठिन्य-दृढ-कौपीनम् । चीर-अजिन-वासः । अनाहत-मन्त्रः । अक्रियया एव । जुष्टम् । स्वेच्छा-आचार-स्व-स्वभावः । मोक्षः । परम् । ब्रह्म । प्लववत् । आचरणम् । ब्रह्मचर्य-शान्ति-संग्रहणम् । ब्रह्मचर्य-आश्रमे । अधीत्य । सर्व-संवित्-न्यासम् । संन्यासम् । अन्ते । ब्रह्म-अखण्ड-आकारम् । नित्यम् । सर्व-सन्देह-नाशनम् ।
niyamaḥ svātmendriyanigrahaḥ | bhayamohśokakrodhatyāgas tyāgaḥ | aniyāmakatvanirmalaśaktiḥ | svaprakāśabrahmatattve śivaśaktisampuṭitaprapañcchedanam | tathā patrākṣākṣikamaṇḍaluḥ | bhavābhāvadahanam | bibhraty ākāśādhāram | śivaṃ turīyaṃ yajñopavītam | tanmayā śikhā | cinmayaṃ cotsṛṣṭidaṇḍam | santatākṣikamaṇḍalum | karmanirmūlanaṃ kanthā | māyāmamatāhaṅkāradahanam | śmaśāne anāhatāṅgī | nistrai-guṇyasvarūpānusandhānaṃ samayam | bhrāntiharaṇam | kāmādivṛttidahanam | kāṭhinyadṛḍhakaupīnam | cīrājinavāsaḥ | anāhatamantraḥ | akriyayāiva juṣṭam | svecchācārasvasvabhāvo mokṣaḥ paraṃ brahma | plavavad ācaraṇam | brahmacaryaśāntisaṃgrahaṇam | brahmacaryāśrame 'dhītya sarvasaṃvinnāsaṃ saṃnyāsam | ante brahmākhaṇḍākāram | nityaṃ sarvasandehanāśanam ||49–60||
Niyam ka matlab hai apne aap ko rokna. Apni indriyon ko control mein rakhna. Tyag matlab darr, bharam, dukh aur gusse ko chhodna. Sachchi taakat yeh hai ki koi tumhe rule na kare. Jo khud se chamak raha hai, usme yeh duniya kaat do. Shiv aur Shakti is duniya ko pakde hain, usse alag kar do. Yeh sanyasi ki paani ki potli hai, jo sirf dekhne ka kaam hai. Ho na ho, dono ko jala do. Aakash ko apna aadhaar bana lo. Shiv, jo chautha hai, woh janeu hai. Brahman hi tumhari jhalar hai. Chetna hi tumhari lathi hai, usey phenk do. Jo paani ki potli hai, woh hamesha dekhti hai. Karma ko jad se ukhadna, yeh tumhara kapda hai. Maya, maal aur ahankaar ko jala do. Shamshan mein, jahan shareer jalta hai, wahan tum bhi ho. Tino gunon se pare jaan-na, yeh niyam hai. Bhram door karo. Dil ki ichcha aur vrittiyon ko jala do. Langot matlab pakka aur kadak raho. Faaton aur khaal mein raho. Jo mantra hai, woh anahat hai. Bina kisi karam ke, bas wahi kaam karo. Moksh apni aukaad mein rehna hai, jo bhi mann kare. Yeh hi bada Brahman hai. Jaise doobte samay, kashti pe sawaar ho. Brahmacharya ki shaanti ikattha karo. Ashram mein padh ke, sab chhod do. Ant mein, Brahman ki shakal mein reh jaana. Hamesha sab shak ko khatam karna.
Niyama is the restraint of one’s own self and senses. Renunciation is the abandonment of fear, delusion, grief, and anger. (There is) the pure power of being unruled (by anything). In the self-luminous reality of Brahman, cutting off the phenomenal world, enclosed by Śiva and Śakti. And the water-pot (kamaṇḍalu) is the ‘leaf-eyed’ (patrākṣa) and the eye itself; (it is) the burning of being and non-being. Bearing the support of space. The sacred thread is Śiva, the fourth (turīya). The topknot is made of That. The staff, cast away, is of consciousness. The continuous eye is the water-pot. The cloak is the uprooting of karma. The burning of māyā, possessiveness, and egoism. In the cremation-ground, with an unstruck (anāhata) body. The observance (samaya) is inquiry into the nature beyond the three guṇas. The removal of error. The burning of the mental modifications beginning with desire. The loincloth is hardness and firmness. Dwelling in rags and skin. The mantra is the unstruck (anāhata). Cherished by non-action alone. Liberation is one’s own nature—free conduct according to one’s will—(which is) the supreme Brahman. Conduct like a raft. Gathering the peace of brahmacarya. Having studied in the brahmacarya-āśrama, (one undertakes) saṃnyāsa as the renunciation of all consciousness-identifications. In the end, (abiding in) Brahman as the undivided form. Ever the destruction of all doubts.
- Same sandhi resolutions as Nirvana.55 (text repeated): svātmendriyanigrahaḥ→sva-ātma-indriya-nigrahaḥ
- bhayamohśokakrodhatyāgas→bhaya-moha-śoka-krodha-tyāgaḥ
- bibhraty→bibhratī
- 'dhītya→adhītya
- etc.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
