Prakarana 7

Verse 128 (चौपाई)

तब खगपति बिरंचि पहिं गयऊ। निज संदेह सुनावत भयऊ।। सुनि बिरंचि रामहि सिरु नावा। समुझि प्रताप प्रेम अति छावा।। मन महुँ करइ बिचार बिधाता। माया बस कबि कोबिद ग्याता।। हरि माया कर अमिति प्रभावा। बिपुल बार जेहिं मोहि नचावा।। अग जगमय जग मम उपराजा। नहिं आचरज मोह खगराजा।। तब बोले बिधि गिरा सुहाई। जान महेस राम प्रभुताई।। बैनतेय संकर पहिं जाहू। तात अनत पूछहु जनि काहू।। तहँ होइहि तव संसय हानी। चलेउ बिहंग सुनत बिधि बानी।।

taba khagapati birañci pahiṁ gayau̐ | nija saṁdeha sunāvata bhayau̐ || suni birañci rāmahi siru nāvā | samujhi pratāpa prema ati chāvā || mana mahu̐ karai bicāra bidhātā | māyā basa kabi kobida gyātā || hari māyā kara amiti prabhāvā | bipula bāra jehiṁ mohi nacāvā || aga jagamaya jaga mama uparājā | nahiṁ ācaraja moha khagarājā || taba bole bidhi girā suhāī | jāna mahesa rāma prabhutāī || bainateya saṅkara pahiṁ jāhū | tāta anata pūchahu jani kāhū || tahaṁ hoihi tava saṁsaya hānī | caleu bihaṅga sunata bidhi bānī ||

Tab pakshiyon ke raja Brahma ke paas gaye aur apna shakh sunaya. Sun kar Brahma ne Ram ko sir jhukaya, unki taakat samajh kar bahut pyaar aaya. Vidhata ne mann mein vichar kiya, maya ke bas mein kavi aur gyan wala bhi aa sakta hai. Hari ki maya ka koi ant nahi, isne mujhe bhi bahut baar nachaya hai. Jo janma nahi lete woh pure jagat mein hain, aur jagat mujh se bana hai, toh pakshiyon ke raja tumhara moh hona koi achambha nahi. Tab Brahma ne pyaar se bola, Mahesh Ram ki prabhuta samajhte hain. Bainatey, Shankar ke paas jao, beta kisi aur se mat poocho. Wahan tumhara shakh door hoga. Brahma ki baat sun kar pakshi chal pada.

Verse 129 (दोहा/सोरठा)

परमातुर बिहंगपति आयउ तब मो पास। जात रहेउँ कुबेर गृह रहिहु उमा कैलास।।60।।

paramātura bihaṅgapati āyu taba mo pāsa | jāta raheu̐ kubera gṛha rahihu umā kailāsa ||60||

Garud, jo pakshiyon ka raja hai, bahut pareshan ho ke mere paas aaya. Us waqt main Kubera ke ghar ja raha tha. Maine Uma se kaha ki tum Kailas mein hi raho.

Verse 130 (चौपाई)

तेहिं मम पद सादर सिरु नावा। पुनि आपन संदेह सुनावा।। सुनि ता करि बिनती मृदु बानी। परेम सहित मैं कहेउँ भवानी।। मिलेहु गरुड़ मारग महँ मोही। कवन भाँति समुझावौं तोही।। तबहि होइ सब संसय भंगा। जब बहु काल करिअ सतसंगा।। सुनिअ तहाँ हरि कथा सुहाई। नाना भाँति मुनिन्ह जो गाई।। जेहि महुँ आदि मध्य अवसाना। प्रभु प्रतिपाद्य राम भगवाना।। नित हरि कथा होत जहँ भाई। पठवउँ तहाँ सुनहि तुम्ह जाई।। जाइहि सुनत सकल संदेहा। राम चरन होइहि अति नेहा।।

tehiṁ mama pada sādara siru nāvā | puni āpana saṁdeha sunāvā || suni tā kari binatī mṛdu bānī | parema sahita maiṁ kaheu̐ bhavānī || milehu garuṛa māraga mahu̐ mohī | kavan bhā̃ti samujhāvau̐ tohī || tabahi hoī saba saṁsaya bhaṅgā | jaba bahu kāla kari-a satasaṅgā || suni-a tahā̃ hari kathā suhāī | nānā bhā̃ti muninha jo gāī || jehi mahu̐ ādi madhya avasānā | prabhu pratipādya rāma bhagavānā || nita hari kathā hota jahā̃ bhāī | paṭhavau̐ tahā̃ sunahi tumha jāī || jāihi sunata sakala saṁdehā | rāma carana hoihi ati nehā ||

Usne mere pairon mein sar jhukaya aur apna sawaal phir se poocha. Maine uski baat suni aur pyaar se dheere-dheere jawab diya. Maine kaha ki raste mein Garud mujhse mila, main use samjhaata kaise? Jab aadmi logon ke saath reh ke satsang karta hai, tab jaake uske sawaal ka jawab milta hai. Wahan log Hari ki katha sunte hain, jo rishi gaya karte hain. Us katha mein Ram bhagwan ki baat hoti hai, shuru se leke ant tak. Jahan bhi Hari ki katha hoti hai, main use wahan bhej deta hoon. Wahan jaake sunega to uska sawaal kaat jayega aur uske dil mein Ram ke charnon ka pyaar aayega.

Verse 131 (दोहा/सोरठा)

बिनु सतसंग न हरि कथा तेहि बिनु मोह न भाग। मोह गएँ बिनु राम पद होइ न दृढ़ अनुराग।।61।।

binu satasaṅga na hari kathā tehi binu moha na bhāga | moha gaẽ binu rāma pada hoi na dṛṛha anurāga ||61||

Bina satsang ke Hari ki katha nahi suni jaati. Aur bina katha sunne ke bhaag nahi jaata. Jab tak bhaag nahi jaata, tab tak Ram ke charnon mein pyaar nahi aata.

Verse 132 (चौपाई)

मिलहिं न रघुपति बिनु अनुरागा। किएँ जोग तप ग्यान बिरागा।। उत्तर दिसि सुंदर गिरि नीला। तहँ रह काकभुसुंडि सुसीला।। राम भगति पथ परम प्रबीना। ग्यानी गुन गृह बहु कालीना।। राम कथा सो कहइ निरंतर। सादर सुनहिं बिबिध बिहंगबर। जाइ सुनहु तहँ हरि गुन भूरी। होइहि मोह जनित दुख दूरी।। मैं जब तेहि सब कहा बुझाई। चलेउ हरषि मम पद सिरु नाई।। ताते उमा न मैं समुझावा। रघुपति कृपाँ मरमु मैं पावा।। होइहि कीन्ह कबहुँ अभिमाना। सो खौवै चह कृपानिधाना।। कछु तेहि ते पुनि मैं नहिं राखा। समुझइ खग खगही कै भाषा।। प्रभु माया बलवंत भवानी। जाहि न मोह कवन अस ग्यानी।।

milahiṁ na raghupati binu anurāgā | kiẽ joga tapa gyāna birāgā || uttara disi suṁdara giri nīlā | tahaṁ raha kākabhusuṁḍi susīlā || rāma bhagati patha parama prabīnã | gyānī guna gṛha bahu kālīnā || rāma kathā so kahai niraṁtara | sādara sunahiṁ bibidha bihaṅgabara || jāi sunahu tahaṁ hari guna bhūrī | hoihi moha janita dukha dūrī || maiṁ jaba tehi saba kahā bujhāī | caleu haraṣi mama pada siru nāī || tāte umā na maiṁ samujhāvā | raghupati kṛpā̃ maramu maiṁ pāvā || hoihi kīnh kabahu̐ abhimānā | so khauvai caha kṛpānidhānā || kachu tehi te puni maiṁ nahiṁ rākhā | samujhai khaga khagahī kai bhāṣā || prabhu māyā balavaṁta bhavānī | jāhi na moha kavan asa gyānī ||

Bina pyaar ke Ram ko nahi mila jaata, chahe kitna bhi tapasya karo, gyaan lo ya vairaghi bano. Uttar disha mein Neela parvat hai, wahan Kakabhushundi naam ka pakshi rehta hai. Woh Ram bhakti mein bada expert hai, bahut guni hai aur bahut purana hai. Woh Ram ki katha sunata rehta hai aur bahut saare pakshi usse sunte hain. Wahan jaake Hari ke gun suno, tumhara bhaag door ho jayega. Maine use yeh sab samjhaya to woh khush ho ke chala gaya. Isliye maine use aur nahi samjhaya, Ram ki kripa se mujhe yeh baat samajh mein aayi. Jab aadmi mein ahankaar aata hai, bhagwan use mitana chahte hain. Maine usse kuchh nahi chhupaaya, pakshi ki baat pakshi samajhta hai. Bhagwan ki maya bahut taqatwar hai, koi bhi gyaani isme ulajh sakta hai.

Verse 133 (दोहा/सोरठा)

ग्यानि भगत सिरोमनि त्रिभुवनपति कर जान। ताहि मोह माया नर पावँर करहिं गुमान।।62(क)।। सिव बिरंचि कहुँ मोहइ को है बपुरा आन। अस जियँ जानि भजहिं मुनि माया पति भगवान।।62(ख)।।

gyāni bhagat siromani tribhuvanapati kara jāna | tāhi moha māyā nara pāvaṁra karahiṁ gumāna ||62(ka)|| siva birañci kahuṁ mohai ko hai bapurā āna | asa jiyaṁ jāni bhajahiṁ muni māyā-pati bhagavāna ||62(kha)||

Bhagwan ko gyaaniyon aur bhakton mein sabse bada maano, woh teeno duniya ke malik hain. Phir bhi log maya mein phans ke unke saamne bhi ahankaar karte hain. Shiv aur Brahma ke alawa kaun hai jo maya mein nahi phansa? Yeh jaan ke rishi log maya ke malik bhagwan ko bhajte hain.

Verse 134 (चौपाई)

गयउ गरुड़ जहँ बसइ भुसुंडा। मति अकुंठ हरि भगति अखंडा।। देखि सैल प्रसन्न मन भयऊ। माया मोह सोच सब गयऊ।। करि तड़ाग मज्जन जलपाना। बट तर गयउ हृदयँ हरषाना।। बृद्ध बृद्ध बिहंग तहँ आए। सुनै राम के चरित सुहाए।। कथा अरंभ करै सोइ चाहा। तेही समय गयउ खगनाहा।। आवत देखि सकल खगराजा। हरषेउ बायस सहित समाजा।। अति आदर खगपति कर कीन्हा। स्वागत पूछि सुआसन दीन्हा।। करि पूजा समेत अनुरागा। मधुर बचन तब बोलेउ कागा।।

gayau garuṛa jahaṁ basai bhusuṇḍā | mati akuṁṭha hari-bhagati akhaṇḍā || dekhi sail prasanna mana bhayū | māyā moha soca saba gayū || kari taṛāga majjana jala-pānā | baṭa tara gayau hṛdayaṁ haraṣānā || bṛddha bṛddha bihaṅga tahaṁ āe | sunai rāma ke carita suhāe || kathā araṁbha karai soi cāhā | tehi samaya gayau khaga-nāhā || āvata dekhi sakala khaga-rājā | haraṣeū bāyasa sahita samājā || ati ādara khaga-pati kara kīnhā | svāgata pūchi su-āsana dīnhā || kari pūjā sameta anurāgā | madhura bacana taba boleu kāgā ||

Garud wahan gaya jahan Bhusundi rehta tha. Bhusundi ka dimaag saaf hai aur bhagwan ki bhakti mein poora laga hai. Woh pahad dekh ke uska dil khush ho gaya. Maya ke sab chakkar aur fikr sab gayab ho gayi. Usne talaab mein nahaaya aur paani piya. Phir bargad ke neeche jaake baith gaya, dil khush tha. Wahan bahut saare budhe pakshi baithe the. Woh sab Ram ke kisse sun rahe the. Jaise hi Bhusundi katha shuru karne wala tha, Garud aa gaya. Pakshiyon ke raja ko aate dekh ke kauwa aur sab log bahut khush hue. Bhusundi ne bahut izzat se swagat kiya, halat poochhi, aur aasana diya. Puja karke pyaar se usne meethi baatein shuru ki.

Verse 135 (दोहा/सोरठा)

नाथ कृतारथ भयउँ मैं तव दरसन खगराज। आयसु देहु सो करौं अब प्रभु आयहु केहि काज।।63(क)।। सदा कृतारथ रूप तुम्ह कह मृदु बचन खगेस। जेहि कै अस्तुति सादर निज मुख कीन्हि महेस।।63(ख)।।

nātha kṛtāratha bhayauṁ maiṁ tava darasana khaga-rāja | āyasu dehu so karauṁ aba prabhu āyahu kehi kāja ||63(ka)|| sadā kṛtāratha rūpa tumha kaha mṛdu bacana khagesa | jehi kai astuti sādara nija mukha kīnhi mahesa ||63(kha)||

Prabhu, aapko dekh ke mera kaam ho gaya hai, main khush ho gaya. Aap pakshiyon ke raja hain. Ab aap bataiye main kya karoon, aap kyun aaye hain? Garud ne kaha, aap toh hamesha se poore hain. Aapki mahima toh Shiv ji ne bhi apne munh se gaayi hai.

Verse 136 (चौपाई)

सुनहु तात जेहि कारन आयउँ। सो सब भयउ दरस तव पायउँ।। देखि परम पावन तव आश्रम। गयउ मोह संसय नाना भ्रम।। अब श्रीराम कथा अति पावनि। सदा सुखद दुख पुंज नसावनि।। सादर तात सुनावहु मोही। बार बार बिनवउँ प्रभु तोही।। सुनत गरुड़ कै गिरा बिनीता। सरल सुप्रेम सुखद सुपुनीता।। भयउ तासु मन परम उछाहा। लाग कहै रघुपति गुन गाहा।। प्रथमहिं अति अनुराग भवानी। रामचरित सर कहेसि बखानी।। पुनि नारद कर मोह अपारा। कहेसि बहुरि रावन अवतारा।। प्रभु अवतार कथा पुनि गाई। तब सिसु चरित कहेसि मन लाई।।

sunahu tāta jehi kārana āyuṁ | so saba bhayau darasa tava pāyuṁ || dekhi parama pāvana tava āśrama | gayau moha saṁsaya nānā bhrama || aba śrī-rāma kathā ati pāvani | sadā sukhada dukha puñja nasāvani || sādara tāta sunāvahu mohī | bāra bāra binavauṁ prabhu tohī || sunata garuṛa kai girā binītā | sarala su-prema sukhada su-punītā || bhayau tāsu mana parama uchāhā | lāga kahai raghupati guna gāhā || prathamahiṁ ati anurāga bhavānī | rāmacarita sara kahesi bakhānī || puni nārada kara moha apārā | kahesi bahuri rāvana avatārā || prabhu avatāra kathā puni gāī | taba sisu carita kahesi mana lāī ||

Sunho, main jis kaam se aaya tha woh ho gaya, aapko dekh liya. Aapka ashram dekh ke mere andar ka bhram aur shak sab gayab ho gaya. Ab Ram ki katha sunao, yeh bahut saaf karti hai, dukh mitati hai aur hamesha khushi deti hai. Main bahut izzat se sunna chahta hoon, bar-bar request karta hoon. Garud ki baat sun ke Bhusundi bahut khush hua. Usne simple aur pyaar se kaha tha. Ab woh Ram ke gun gana shuru kar diya. Pehle usne bade pyaar se Ram ke charit bataye. Phir Narad ka bhram bataya aur Ravan ke baare mein bataya. Phir bhagwan ke avatar ki katha gayi aur bacchpan ke kisson ko bhi bataya.

Verse 137 (दोहा/सोरठा)

बालचरित कहिं बिबिध बिधि मन महँ परम उछाह। रिषि आगवन कहेसि पुनि श्री रघुबीर बिबाह।।64।।

bāla-carita kahiṁ bibidha bidhi mana mahaṁ parama uchāha | riṣi āgavana kahesi puni śrī raghubīra bibāha ||64||

Bacchpan ke kisse batate batate uska dil bahut khush ho gaya. Phir usne bataya ki rishi kaise aaye the aur phir Ram ka vivah hua.

Verse 138 (चौपाई)

बहुरि राम अभिषेक प्रसंगा। पुनि नृप बचन राज रस भंगा।। पुरबासिन्ह कर बिरह बिषादा। कहेसि राम लछिमन संबादा।। बिपिन गवन केवट अनुरागा। सुरसरि उतरि निवास प्रयागा।। बालमीक प्रभु मिलन बखाना। चित्रकूट जिमि बसे भगवाना।। सचिवागवन नगर नृप मरना। भरतागवन प्रेम बहु बरना।। करि नृप क्रिया संग पुरबासी। भरत गए जहँ प्रभु सुख रासी।। पुनि रघुपति बहु बिधि समुझाए। लै पादुका अवधपुर आए।। भरत रहनि सुरपति सुत करनी। प्रभु अरु अत्रि भेंट पुनि बरनी।।

bahuri rāma abhiṣeka prasaṅgā | puni nṛpa bacana rāja rasa bhaṅgā || pura-bāsinhi kara biraha biṣādā | kahesi rāma lachimana saṁbādā || bipina gavana kevaṭa anurāgā | sura-sari utari nivāsa prayāgā || bālmīka prabhu milana bakhānā | citrakūṭa jimi base bhagavānā || sacivāgavana nagara nṛpa maranā | bharatāgavana prema bahu baranā || kari nṛpa kriyā saṅga pura-bāsī | bharata gae jahã prabhu sukha rāsī || puni raghupati bahu bidhi samujhāe | lai pādukā avadha-pura āe || bharata rahani surapati-suta karanī | prabhu aru atri bhẽṭa puni baranī ||

Phir usne Ram ke rajyabhishek ki baat batayi. Raja ke vachan ke karan woh sab toot gaya. Shehar ke logon ne virah mein dukh manaya. Ram aur Lakshman ki baatein hui. Jungle mein jaate hue Kevat ne pyaar se kaam kiya. Ganga paar karke Prayag mein ruke. Valmiki se milna hua aur Chitrakoot mein bhagwan rahe. Mantri aaye, raja mar gaya, aur Bharat aaya. Bharat ne bahut pyaar dikhaya. Raja ki kriya karke Bharat wahan gaya jahan Ram the. Ram ne use samjhaya aur paduka dekar Ayodhya bheja. Bharat ki katha aur Atri se bhagwan ka milna bhi bataya.

Verse 139 (दोहा/सोरठा)

कहि बिराध बध जेहि बिधि देह तजी सरभंग। बरनि सुतीछन प्रीति पुनि प्रभु अगस्ति सतसंग।।65।।

kahi birādha badha jehi bidhi deha tajī sarabhaṅga | barani sutīchana prīti puni prabhu agasti sat-saṅga ||65||

Unhone bataya ki Viradh kaise mara gaya. Aur Sarabhang ne apna sharir kaise chhoda. Phir Suteekshn ki prem baat batayi. Aur phir bhagwan aur Agastya ki satsang ki baat sunayi.

Verse 140 (चौपाई)

कहि दंडक बन पावनताई। गीध मइत्री पुनि तेहिं गाई।। पुनि प्रभु पंचवटीं कृत बासा। भंजी सकल मुनिन्ह की त्रासा।। पुनि लछिमन उपदेस अनूपा। सूपनखा जिमि कीन्हि कुरूपा।। खर दूषन बध बहुरि बखाना। जिमि सब मरमु दसानन जाना।। दसकंधर मारीच बतकहीं। जेहि बिधि भई सो सब तेहिं कही।। पुनि माया सीता कर हरना। श्रीरघुबीर बिरह कछु बरना।। पुनि प्रभु गीध क्रिया जिमि कीन्ही। बधि कबंध सबरिहि गति दीन्ही।। बहुरि बिरह बरनत रघुबीरा। जेहि बिधि गए सरोबर तीरा।।

kahi daṇḍaka bana pāvana-tāī | gīdha maitrī puni tehĩ gāī || puni prabhu pañcavaṭī̃ kṛta bāsā | bhañjī sakala muninha kī trāsā || puni lachimana upadesa anūpā | sūpanakhā jimi kīnhi kurūpā || khara dūṣana badha bahuri bakhānā | jimi saba maramu dasānana jānā || dasa-kaṅdhara mārīca batakahī̃ | jehi bidhi bhaī so saba tehĩ kahī || puni māyā sītā kara haranā | śrī-raghubīra biraha kachu baranā || puni prabhu gīdha kriyā jimi kīnhī | badhi kabaṁdha sabarihi gati dīnhī || bahuri biraha baranata raghubīrā | jehi bidhi gae sarobara tīrā ||

Unhone bataya ki Dandak van kaise pavitra hua. Gidh se dosti ki baat phir se gayi. Phir bhagwan ne Panchvati mein rehna shuru kiya. Aur sab rishiyon ka darr khatam kar diya. Phir Lakshman ne jo samjhaya woh anupam tha. Aur Surpanakha kaise buri tarah dikhne lag gayi. Khara aur Dushan ko marne ka baad mein bayan kiya. Aur Ravan ne sab raaz kaise jaan liye. Ravan aur Marich ki baat-cheet bhi batayi. Jo hua woh sab kaise hua. Phir maya se Sita ka haran hua. Aur Ram ka virah thoda bataya. Phir bhagwan ne gidh ki antim kriya kaise ki. Kabandh ko marke Shabri ko mukti di. Phir Ram ke virah ka phir se bayan kiya. Aur woh sarovar ke kinare kaise gaye.

Verse 141 (दोहा/सोरठा)

प्रभु नारद संबाद कहि मारुति मिलन प्रसंग। पुनि सुग्रीव मिताई बालि प्रान कर भंग।।66(क)।। कपिहि तिलक करि प्रभु कृत सैल प्रबरषन बास। बरनन बर्षा सरद अरु राम रोष कपि त्रास।।66(ख)।।

prabhu nārada saṁbāda kahi māruti milana prasaṅga | puni sugrīva mitāī bāli prāna kara bhaṅga ||66(ka)|| kapihi tilaka kari prabhu kṛta saila prabarṣana bāsa | baranana barṣā sarada aru rāma roṣa kapi trāsa ||66(kha)||

Unhone bataya ki bhagwan aur Narad ki baat-cheet kaise hui. Aur Hanuman se milne ka prasang sunaya. Phir Sugriv se dosti hui aur Bali ki jaan li. Bhagwan ne vanar rajya ka tilak kiya. Aur woh Parvarshan parvat par rehne lage. Baarish ka time bhi bataya aur sard ka time bhi. Aur Ram ka gussa aur vanar ka darr bhi bataya.

Verse 142 (चौपाई)

जेहि बिधि कपिपति कीस पठाए। सीता खोज सकल दिसि धाए।। बिबर प्रबेस कीन्ह जेहि भाँती। कपिन्ह बहोरि मिला संपाती।। सुनि सब कथा समीरकुमारा। नाघत भयउ पयोधि अपारा।। लंकाँ कपि प्रबेस जिमि कीन्हा। पुनि सीतहि धीरजु जिमि दीन्हा।। बन उजारि रावनहि प्रबोधी। पुर दहि नाघेउ बहुरि पयोधी।। आए कपि सब जहँ रघुराई। बैदेही कि कुसल सुनाई।। सेन समेति जथा रघुबीरा। उतरे जाइ बारिनिधि तीरा।। मिला बिभीषन जेहि बिधि आई। सागर निग्रह कथा सुनाई।।

jehi bidhi kapipati kīsa paṭhāe | sītā khoja sakala disi dhāe || bibara prabesa kīnha jehi bhā̃tī | kapinha bahori milā saṁpātī || suni saba kathā samīra-kumārā | nāghata bhayu payodhi apārā || laṅkā̃ kapi prabesa jimi kīnhā | puni sītahi dhīraju jimi dīnhā || bana ujāri rāvanahi prabodhī | pura dahi nāgheu bahuri payodhī || āe kapi saba jahã raghurāī | baidehī ki kusala sunāī || sena sameti jathā raghubīrā | utare jāi bāridhi-tīrā || milā bibhīṣana jehi bidhi āī | sāgara nigraha kathā sunāī ||

Unhone bataya ki vanar rajya ne apne logon ko kaise bheja. Sita dhundne ke liye sab taraf bhaage. Gufa mein kaise gaye aur Sampati se kaise mile. Sab baat sunke Hanuman ne samundar paar kiya. Lanka mein kaise gaya aur Sita ko himmat di. Van ko barbad kiya, Ravan ko samjhaya. Sheher ko jalaaya aur phir samundar paar kiya. Sab vanar wapas aaye jahan Ram the. Aur Sita ki khuskhabri sunayi. Phir puri sena lekar samundar ke kinare utre. Vibhishan kaise mila aur samundar ki baat kaise sunayi.

Verse 143 (दोहा/सोरठा)

सेतु बाँधि कपि सेन जिमि उतरी सागर पार। गयउ बसीठी बीरबर जेहि बिधि बालिकुमार।।67(क)।। निसिचर कीस लराई बरनिसि बिबिध प्रकार। कुंभकरन घननाद कर बल पौरुष संघार।।67(ख)।।

setu bāँdhi kapi sena jimi utarī sāgara pāra | gayu basīṭhī bīrabara jehi bidhi bāli-kumāra ||67(ka)|| nisicara kīsa larāī baranisi bibidha prakāra | kuṁbhakarana ghananāda kara bala pauruṣa saṅghāra ||67(kha)||

Setu banake vanar sena samundar paar utri. Vasishth ji bhi chale gaye. Aur Angad, Bali ke beta, bhi bade veer ki tarah chale gaye. Raat ke dino ki ladayi ka bayan kiya. Kumbhakaran ke bade nare aur uski maut ka bhi bataya.

Verse 144 (चौपाई)

निसिचर निकर मरन बिधि नाना। रघुपति रावन समर बखाना।। रावन बध मंदोदरि सोका। राज बिभीषण देव असोका।। सीता रघुपति मिलन बहोरी। सुरन्ह कीन्ह अस्तुति कर जोरी।। पुनि पुष्पक चढ़ि कपिन्ह समेता। अवध चले प्रभु कृपा निकेता।। जेहि बिधि राम नगर निज आए। बायस बिसद चरित सब गाए।। कहेसि बहोरि राम अभिषैका। पुर बरनत नृपनीति अनेका।। कथा समस्त भुसुंड बखानी। जो मैं तुम्ह सन कही भवानी।। सुनि सब राम कथा खगनाहा। कहत बचन मन परम उछाहा।।

nisicara nikara marana bidhi nānā | raghupati rāvan samara bakhānā || rāvan badha mandodarī sokā | rāja bibhīṣaṇa deva asokā || sītā raghupati milana bahorī | suranha kīnha astuti kara jorī || puni puṣpaka caṛhi kapinha sametā | avadha cale prabhu kṛpā niketā || jehi bidhi rāma nagara nija āe | bāyasa bisada carita saba gāe || kahesi bahori rāma abhiṣaikā | pura baranata nṛpanīti anekā || kathā samasta bhusuṇḍa bakhānī | jo mai tumha sana kahī bhavānī || suni saba rāma kathā khaganāhā | kahata bacana mana parama uchāhā ||

Tumne bahut tarike se bataya ki rakshas aur vanar kaise mare gaye. Aur Raghupati aur Ravan ki ladai kaisi thi. Ravan mar gaya to Mandodari royi. Vibhishan ko raj mila, woh ab dar aur dukh se aazad ho gaya. Sita aur Raghupati phir se mile. Devta ne haath jod ke unki taarif ki. Phir Prabhu ne Pushpak mein sawar hoke vanaron ke saath Ayodhya ki taraf chalna shuru kiya. Prabhu apne shehar kaise aaye, ye sab kaam Bhushundi ne gaya. Usne phir se Ram ke rajyabhishek ki baat kahi, aur raja ke kaam karne ke bahut tarike bataye. Bhushundi ne poori katha sunayi jo maine tumhe batayi thi, Bhavani. Sab sun ke pakshi ka swami bada khush hoke bola.

Verse 145 (दोहा/सोरठा)

गयउ मोर संदेह सुनेउँ सकल रघुपति चरित। भयउ राम पद नेह तव प्रसाद बायस तिलक।।68(क)।। मोहि भयउ अति मोह प्रभु बंधन रन महुँ निरखि। चिदानंद संदोह राम बिकल कारन कवन।।68(ख)।।

gayu mora saṁdeha suneuँ sakala raghupati carita | bhayu rāma pada neha tava prasāda bāyasa tilaka ||68(ka)|| mohi bhayu ati moha prabhu baṁdhana rana mahuँ nirakhi | cidānaṁda saṁdoha rāma bikala kārana kavana ||68(kha)||

Mera doubt gaya kyunki maine Raghupati ki poori katha sun li. Tumhari kripa se, bhaiya jis pe kauve ka tilak hai, mere dil mein Ram ke charno mein pyaar aa gaya. Mujhe bada confusion ho gaya tha jab mainne battlefield pe Prabhu ko bandha hua dekha. Ram to khushiyon ka dher hai, consciousness ka dher hai, unhe pareshan hone ki kya wajah ho sakti hai?

Verse 146 (चौपाई)

देखि चरित अति नर अनुसारी। भयउ हृदयँ मम संसय भारी।। सोइ भ्रम अब हित करि मैं माना। कीन्ह अनुग्रह कृपानिधाना।। जो अति आतप ब्याकुल होई। तरु छाया सुख जानइ सोई।। जौं नहिं होत मोह अति मोही। मिलतेउँ तात कवन बिधि तोही।। सुनतेउँ किमि हरि कथा सुहाई। अति बिचित्र बहु बिधि तुम्ह गाई।। निगमागम पुरान मत एहा। कहहिं सिद्ध मुनि नहिं संदेहा।। संत बिसुद्ध मिलहिं परि तेही। चितवहिं राम कृपा करि जेही।। राम कृपाँ तव दरसन भयऊ। तव प्रसाद सब संसय गयऊ।।

dekhi carita ati nara anusārī | bhayau hṛdayã mama saṁsaya bhārī || soi bhrama aba hita kari maiṁ mānā | kīnha anugraha kṛpānidhānā || jo ati ātapa byākula hoī | taru chāyā sukha jānai soī || jauṁ nahiṁ hota moha ati mohī | milateũ tāta kavana bidhi tohī || sunateũ kimi hari kathā suhāī | ati bicitra bahu bidhi tumha gāī || nigamāgama purāna mata ehā | kahahiṁ siddha muni nahiṁ saṁdehā || saṁta bisuddha milahiṁ pari tehī | citavahiṁ rāma kṛpā kari jehī || rāma kṛpā̃ tava darasana bhayaū | tava prasāda saba saṁsaya gayaū ||

Jab maine dekha ki aise log bhi Prabhu ke saath hain, to mere dil mein bada doubt aa gaya. Woh confusion ab maine maan liya ki woh mere liye hi the. Tumne mujh pe daya ki, kripa ke dher ho tum. Jaise koi bada garam ho, wohi ped ki chhaon ka sukh samajhta hai. Agar itna moh nahi hota, to tumse milti kaise? Hari ki katha itni suhani hai, tumne bahut tarike se gayi hai. Ved, shastra, Puran sab yahi kehte hain. Siddh aur muni bhi yahi kehte hain, koi doubt nahi. Sant saaf milte hain jinke upar Ram ki kripa hoti hai. Ram ki kripa se tumhara darshan hua. Tumhari kripa se saare doubt chale gaye.

Verse 147 (दोहा/सोरठा)

सुनि बिहंगपति बानी सहित बिनय अनुराग। पुलक गात लोचन सजल मन हरषेउ अति काग।।69(क)।। श्रोता सुमति सुसील सुचि कथा रसिक हरि दास। पाइ उमा अति गोप्यमपि सज्जन करहिं प्रकास।।69(ख)।।

suni bihaṅgapati bānī sahita binaya anurāga | pulaka gāta locana sajala mana haraṣeu ati kāga ||69(ka)|| śrotā sumati susīla suci kathā rasika hari dāsa | pāi umā ati gopyamapi sajjana karahiṃ prakāsa ||69(kha)||

Pakshi ka swami sun ke bada khush hua. Usne vinaya aur pyaar ke saath bola. Uske body mein romanch aa gaya, aankhon mein paani aa gaya, mann bada khush ho gaya. Jo sunta hai, woh samajhdar ho, achha character ho, saaf ho, Hari ki katha ka rasik ho, bhakt ho. Aise logon ko yeh baat bata dena chahiye, bhale hi woh secret ho. Achhe log ise saaf saaf kar dete hain.