Prakarana 28

Verse 562 (चौपाई)

समाचार कहि जनक सुनाए। जेहि कारन महीप सब आए।। सुनत बचन फिरि अनत निहारे। देखे चापखंड महि डारे।। अति रिस बोले बचन कठोरा। कहु जड़ जनक धनुष कै तोरा।। बेगि देखाउ मूढ़ न त आजू। उलटउँ महि जहँ लहि तव राजू।। अति डरु उतरु देत नृपु नाहीं। कुटिल भूप हरषे मन माहीं।। सुर मुनि नाग नगर नर नारी।।सोचहिं सकल त्रास उर भारी।। मन पछिताति सीय महतारी। बिधि अब सँवरी बात बिगारी।। भृगुपति कर सुभाउ सुनि सीता। अरध निमेष कलप सम बीता।।

Janaka ne poora haal sunaya ki raja log kyun aaye the. Sab sun ke ek dusre ki taraf dekhne lage. Zameen par dhanush ke tukde pade the. Gusse mein usne kathin baat kahi, bolo bewakoof Janaka, dhanush kaun toota? Jaldi usko dikhao nahi to aaj zameen ulat dunga jahan tumhara rajya hai. Raja dar ya ghabrahat ka koi sign nahi dikhaya. Woh andar se khush tha. Devta, rishi, naag, shehar ke log, aur auratein sab dar mein the. Sita ki maa sochne lagi, Brahma ne ab sahi kiya jo pehle bigada tha. Bhrigu ke swami ki baat sun ke Sita ko laga ki aadha pal ek yug jaisa beet gaya.

Verse 563 (दोहा/सोरठा)

सभय बिलोके लोग सब जानि जानकी भीरु। हृदयँ न हरषु बिषादु कछु बोले श्रीरघुबीरु।।270।।

Sab log dar ke maare dekh rahe the, kyunki Sita ko darawana samajhte the. Raghuvira ke dil mein na khushi thi na dukh, phir bhi woh bole.

Verse 564 (चौपाई)

नाथ संभुधनु भंजनिहारा। होइहि केउ एक दास तुम्हारा।। आयसु काह कहिअ किन मोही। सुनि रिसाइ बोले मुनि कोही।। सेवकु सो जो करै सेवकाई। अरि करनी करि करिअ लराई।। सुनहु राम जेहिं सिवधनु तोरा। सहसबाहु सम सो रिपु मोरा।। सो बिलगाउ बिहाइ समाजा। न त मारे जैहहिं सब राजा।। सुनि मुनि बचन लखन मुसुकाने। बोले परसुधरहि अपमाने।। बहु धनुहीं तोरीं लरिकाईं। कबहुँ न असि रिस कीन्हि गोसाईं।। एहि धनु पर ममता केहि हेतू। सुनि रिसाइ कह भृगुकुलकेतू।।

Prabhu, kya koi hoga jo Shiv ka dhanush tod sake aur tumhara das ban jaye? Kyun pooch rahe ho, kya chahiye? Yeh sun ke rishi gusse se bole. Jo sevak ka kaam karta hai wohi sevak hai. Dost ka kaam karke ab ladai karni padegi. Suno Ram, jo Shiv ka dhanush toda hai woh mera dushman hai, Sahasrabahu jaisa. Woh aage aake is sabha se nikal jao, nahi to saare raja mar jayenge. Rishi ki baat sun ke Lakshman muskura aur bola, tumhari kulhari ke saath sharm aayegi. Bachpan mein bahut dhanush tode, par aisa gussa kabhi nahi dikhaya Prabhu. Is dhanush mein itna pyaar kyun hai? Yeh sun ke Bhrigu vansh ka raja gusse mein bola.

Verse 565 (दोहा/सोरठा)

रे नृप बालक कालबस बोलत तोहि न सँमार।। धनुही सम तिपुरारि धनु बिदित सकल संसार।।271।।

Are raja, yeh bachha marne ke darr ke maare hai, woh nahi jaanta woh kya bol raha hai. Uska dhanush Tripurari ke dhanush jaisa hai, poori duniya jaanti hai.

Verse 566 (चौपाई)

लखन कहा हँसि हमरें जाना। सुनहु देव सब धनुष समाना।। का छति लाभु जून धनु तौरें। देखा राम नयन के भोरें।। छुअत टूट रघुपतिहु न दोसू। मुनि बिनु काज करिअ कत रोसू । बोले चितइ परसु की ओरा। रे सठ सुनेहि सुभाउ न मोरा।। बालकु बोलि बधउँ नहिं तोही। केवल मुनि जड़ जानहि मोही।। बाल ब्रह्मचारी अति कोही। बिस्व बिदित छत्रियकुल द्रोही।। भुजबल भूमि भूप बिनु कीन्ही। बिपुल बार महिदेवन्ह दीन्ही।। सहसबाहु भुज छेदनिहारा। परसु बिलोकु महीपकुमारा।।

Lakshman ne hass ke kaha, mujhe apna maan lo. Suno devata, saare dhanush ek jaise hain. Dhanush uthane mein kya darr hai? Ram ne apne aankhon se dekha hai. Agar woh haath lagte hi toot gaya, to Raghu kul ke Raja ka koi dosh nahi. Muni bina wajah gussa kyun kare? Woh firs ke bola, parshu ki taraf dekh ke. Are badtameez, tum mera swabhav nahi samjhte. Main tumhe baccha bol ke nahi maaroonga. Sirf bewakoof rishi mujhe baccha samajhte hain. Main brahmachari hoon, bahut gussa mein hoon. Saari duniya jaanti hai ki main kshatriya kul ka dushman hoon. Apni baaon ki taakat se maine zameen ko raja bina bana diya, aur baar baar devataon ko de diya. Are rajkumar, us parshu ko dekho jisne Sahasrabahu ke hazaar haath kaat diye the.

Verse 567 (दोहा/सोरठा)

मातु पितहि जनि सोचबस करसि महीसकिसोर। गर्भन्ह के अर्भक दलन परसु मोर अति घोर।।272।।

Are rajkumar, apni maa baap ka chinta mat karo. Mera parshu bahut bhayankar hai, woh garbh mein bache ko bhi kuchal deta hai.

Verse 568 (चौपाई)

बिहसि लखनु बोले मृदु बानी। अहो मुनीसु महा भटमानी।। पुनि पुनि मोहि देखाव कुठारू। चहत उड़ावन फूँकि पहारू।। इहाँ कुम्हड़बतिया कोउ नाहीं। जे तरजनी देखि मरि जाहीं।। देखि कुठारु सरासन बाना। मैं कछु कहा सहित अभिमाना।। भृगुसुत समुझि जनेउ बिलोकी। जो कछु कहहु सहउँ रिस रोकी।। सुर महिसुर हरिजन अरु गाई। हमरें कुल इन्ह पर न सुराई।। बधें पापु अपकीरति हारें। मारतहूँ पा परिअ तुम्हारें।। कोटि कुलिस सम बचनु तुम्हारा। ब्यर्थ धरहु धनु बान कुठारा।।

Lakshman hass ke dheere se bola. Are muni, tum bahut badbadaate ho. Baar baar mujhe apna parshu dikhate ho, jaise koi pahaad hawa se uda de. Yahan koi kaddu ki bel nahi hai jo tumhari ungli dekh ke mar jaaye. Tumhara parshu dekh ke maine dhanush peerh liya hai. Maine thoda ghamand ke saath bola. Bhrigu putra ne samajh liya ki main jo kuch bhi kahoonga, woh seh loonga, gussa rok ke. Devata, zameen ke malik, Vishnu ke bhakt, aur gaay; in sab par hamara koi zulm nahi. Maarne wale ko paap lagta hai aur badnaami hoti hai. Main tumhe maaroonga to bhi tumhare paao padh jaaoonga. Tumhari baatein crore bijli ki tarah hain. Tum apna dhanush, baan aur parshu bekaar liye phir rahe ho.

Verse 569 (दोहा/सोरठा)

जो बिलोकि अनुचित कहेउँ छमहु महामुनि धीर। सुनि सरोष भृगुबंसमनि बोले गिरा गभीर।।273।।

Are muni, mujhe maaf karo agar maine tumhe dekh ke kuch galat bol diya. Yeh sun ke Bhrigu vans ke gehne ne gusse se gehri baat kahi.

Verse 570 (चौपाई)

कौसिक सुनहु मंद यहु बालकु। कुटिल कालबस निज कुल घालकु।। भानु बंस राकेस कलंकू। निपट निरंकुस अबुध असंकू।। काल कवलु होइहि छन माहीं। कहउँ पुकारि खोरि मोहि नाहीं।। तुम्ह हटकउ जौं चहहु उबारा। कहि प्रतापु बलु रोषु हमारा।। लखन कहेउ मुनि सुजस तुम्हारा। तुम्हहि अछत को बरनै पारा।। अपने मुँह तुम्ह आपनि करनी। बार अनेक भाँति बहु बरनी।। नहिं संतोषु त पुनि कछु कहहू। जनि रिस रोकि दुसह दुख सहहू।। बीरब्रती तुम्ह धीर अछोभा। गारी देत न पावहु सोभा।।

Are Kushik, suno. Yeh ladka thoda slow hai, kaala ka basera hai, apna hi kul khatam karne wala hai. Surya vans par daag hai, bilkul pagal hai, bewakoof hai, darr nahi jaanta. Ek pal mein maut ka khana ban jaayega. Main chilla ke bol raha hoon, par isko farak nahi padta. Tum ise bachaana chaaho to roko. Maine apni taakat, bal aur gussa bata diya. Lakshman ne kaha, muni tumhara naam accha hai, tumhari tarif kaun kare. Tum khud apne muh se apni karni bata rahe ho, baar baar tarah tarah se. Agar tumhe santosh nahi hai to kuch aur bolo. Gussa rok ke dukh mat saho. Tum veer ho, sthir ho, dosh nahi hai tumme. Gaali deke koi sobha nahi milta.

Verse 571 (दोहा/सोरठा)

सूर समर करनी करहिं कहि न जनावहिं आपु। बिद्यमान रन पाइ रिपु कायर कथहिं प्रतापु।।274।।

Asli hero jung mein kaam karta hai, apni tareef nahi karta. Jab dushman saamne hota hai, tab kaayar log apni bahaduri ki baatein karte hain.

Verse 572 (चौपाई)

तुम्ह तौ कालु हाँक जनु लावा। बार बार मोहि लागि बोलावा।। सुनत लखन के बचन कठोरा। परसु सुधारि धरेउ कर घोरा।। अब जनि देइ दोसु मोहि लोगू। कटुबादी बालकु बधजोगू।। बाल बिलोकि बहुत मैं बाँचा। अब यहु मरनिहार भा साँचा।। कौसिक कहा छमिअ अपराधू। बाल दोष गुन गनहिं न साधू।। खर कुठार मैं अकरुन कोही। आगें अपराधी गुरुद्रोही।। उतर देत छोड़उँ बिनु मारें। केवल कौसिक सील तुम्हारें।। न त एहि काटि कुठार कठोरें। गुरहि उरिन होतेउँ श्रम थोरें।।

Tumne mujhe aisa bulaya jaise mrityu ko hankar laa rahe ho. Baar baar mujhe bulaya tumne. Lakshman ki kathor baat sunke Parashu ne apna bhayanak farsha pakad liya. Ab koi mujhe doshi na samjhe, yeh ladka jhagadalu hai, marne ke laayak hai. Bachcha dekh ke maine use chhoda, par ab yeh sach mein marne ke laayak ho gaya. Kushika ne kaha, meri galti maaf karo, bacchon ki galti ko log guno se napi nahi karte. Main Parashu, gusse mein kathor hoon, ab maine guru ka droh kiya hai. Jawab deke bina maare chhoddunga, sirf tumhare charitra ke karan. Nahi toh main farsha se ise kaat deta aur guru ka rin aasaani se chukta karta.

Verse 573 (दोहा/सोरठा)

गाधिसूनु कह हृदयँ हँसि मुनिहि हरिअरइ सूझ। अयमय खाँड न ऊखमय अजहुँ न बूझ अबूझ।।275।।

Gadhi ke bete ne dil mein muskura ke kaha, aur rishi ne samajh liya. Jo talwar seedhi hoti hai, woh cheeni se nahi banti. Jo samajh mein nahi aata, woh aaj bhi nahi samajhta.

Verse 574 (चौपाई)

कहेउ लखन मुनि सीलु तुम्हारा। को नहि जान बिदित संसारा।। माता पितहि उरिन भए नीकें। गुर रिनु रहा सोचु बड़ जीकें।। सो जनु हमरेहि माथे काढ़ा। दिन चलि गए ब्याज बड़ बाढ़ा।। अब आनिअ ब्यवहरिआ बोली। तुरत देउँ मैं थैली खोली।। सुनि कटु बचन कुठार सुधारा। हाय हाय सब सभा पुकारा।। भृगुबर परसु देखावहु मोही। बिप्र बिचारि बचउँ नृपद्रोही।। मिले न कबहुँ सुभट रन गाढ़े। द्विज देवता घरहि के बाढ़े।। अनुचित कहि सब लोग पुकारे। रघुपति सयनहिं लखनु नेवारे।।

Lakshman ne kaha, hey rishi, tumhara charitra sab jaante hain, duniya mein mashhoor hai. Maa baap ka rin tumne achche se chukaya, par guru ka rin bada pada hai. Woh rin tumne mere sar pe daal diya, din guzar gaye aur byaaj bahut badh gaya. Ab hisaab karke chuka do, main turant thaili khol deta hoon. Yeh kathor baat sunke Parashu ne farsha tez kiya, aur sab ne hay hay karke chillaya. Bhrigu ke best ne kaha, mujhe farsha dikhao, raja drohi na kaha jaaun. Asli warrior kabhi brahmin ya devta se nahi ladta, woh ghar ke rakshak hote hain. Sab logon ne bola yeh galat hai, Raghu ke swami ne Lakshman ko roka.

Verse 575 (दोहा/सोरठा)

लखन उतर आहुति सरिस भृगुबर कोपु कृसानु। बढ़त देखि जल सम बचन बोले रघुकुलभानु।।276।।

Lakshman ka gussa aise bhadak utha jaise yagya ki aag, Bhrigu ke sarparshu ke gusse jaisa. Yeh badhta dekh ke, Raghu vansh ke suraj ne paani jaisi thandi baat kahi.

Verse 576 (चौपाई)

नाथ करहु बालक पर छोहू। सूध दूधमुख करिअ न कोहू।। जौं पै प्रभु प्रभाउ कछु जाना। तौ कि बराबरि करत अयाना।। जौं लरिका कछु अचगरि करहीं। गुर पितु मातु मोद मन भरहीं।। करिअ कृपा सिसु सेवक जानी। तुम्ह सम सील धीर मुनि ग्यानी।। राम बचन सुनि कछुक जुड़ाने। कहि कछु लखनु बहुरि मुसकाने।। हँसत देखि नख सिख रिस ब्यापी। राम तोर भ्राता बड़ पापी।। गौर सरीर स्याम मन माहीं। कालकूटमुख पयमुख नाहीं।। सहज टेढ़ अनुहरइ न तोही। नीचु मीचु सम देख न मौहीं।।

Nath, is bacche par reham karo. Yeh to baccha hai, doodh jaisa saaf hai, aise pe gussa mat karo. Agar aapko bhagwan ki taakat ka thoda bhi idea hota, toh aisa anjaan kaam na karte. Agar is bacche ne kuch galat kiya bhi ho, toh uske guru, baap aur maa ko khushi honi chahiye. Is bacche pe kripa karo, yeh aapka sevak hai. Aap jaise gyaani aur dheer muni koi nahi hai. Ram ki baat sun ke Lakshman thoda sharma gaya. Thoda bola aur phir muskura diya. Parashu ne use muskurate dekha toh uske sar se paanv tak gussa aa gaya. Bola, Ram, tumhara bhai bahut bada paapi hai. Uska chehra gora hai par mann kala hai. Doodh wala munh nahi, zeher wala munh hai. Yeh paida se tedha hai aur sudharne wala nahi. Neech aur gande ko bhi ek jaisa samajhta hai, koi had nahi jaanta.

Verse 577 (दोहा/सोरठा)

लखन कहेउ हँसि सुनहु मुनि क्रोधु पाप कर मूल। जेहि बस जन अनुचित करहिं चरहिं बिस्व प्रतिकूल।।277।।

Lakshman hansa aur bola, Muni, suno. Gussa sab paap ki jad hai. Gussa mein aadmi galat kaam karta hai aur duniya ke khilaf chalta hai.

Verse 578 (चौपाई)

मैं तुम्हार अनुचर मुनिराया। परिहरि कोपु करिअ अब दाया।। टूट चाप नहिं जुरहि रिसाने। बैठिअ होइहिं पाय पिराने।। जौ अति प्रिय तौ करिअ उपाई। जोरिअ कोउ बड़ गुनी बोलाई।। बोलत लखनहिं जनकु डेराहीं। मष्ट करहु अनुचित भल नाहीं।। थर थर कापहिं पुर नर नारी। छोट कुमार खोट बड़ भारी।। भृगुपति सुनि सुनि निरभय बानी। रिस तन जरइ होइ बल हानी।। बोले रामहि देइ निहोरा। बचउँ बिचारि बंधु लघु तोरा।। मनु मलीन तनु सुंदर कैसें। बिष रस भरा कनक घटु जैसैं।।

Main aapka sevak hoon, Muni. Gussa chodo aur ab kripa karo. Tuta hua dhanush gusse se nahi judega. Baithoge toh sirf pair mein dard hoga. Agar aapko itna hi pyaar hai, toh koi bada archer bulao aur use jodwa do. Lakshman bol raha tha, tab Janak sharma gaya. Socha, aisa galat kaam karna theek nahi hai. Shehar ke log kaanp rahe the. Yeh chota rajkumar hai par iski galti badi hai. Lakshman ki bindaas baatein sun sun ke Bhrigu ke raja ka gussa badh raha tha aur taakat kam ho rahi thi. Ram se bola, thoda adjust karke. Tumhara chhota bhai hai, main use chhod deta hoon. Uska chehra toh sundar hai par mann ganda hai. Jaise sone ke bartan mein zeher bhara ho.

Verse 579 (दोहा/सोरठा)

सुनि लछिमन बिहसे बहुरि नयन तरेरे राम। गुर समीप गवने सकुचि परिहरि बानी बाम।।278।।

Yeh sun ke Lakshman phir hansa. Ram ne uski taraf aankh se dekha. Guru ke saamne aur bolne mein sharam aa gayi, toh jyada gusse wali baat nahi ki.

Verse 580 (चौपाई)

अति बिनीत मृदु सीतल बानी। बोले रामु जोरि जुग पानी।। सुनहु नाथ तुम्ह सहज सुजाना। बालक बचनु करिअ नहिं काना।। बररै बालक एकु सुभाऊ। इन्हहि न संत बिदूषहिं काऊ।। तेहिं नाहीं कछु काज बिगारा। अपराधी में नाथ तुम्हारा।। कृपा कोपु बधु बँधब गोसाईं। मो पर करिअ दास की नाई।। कहिअ बेगि जेहि बिधि रिस जाई। मुनिनायक सोइ करौं उपाई।। कह मुनि राम जाइ रिस कैसें। अजहुँ अनुज तव चितव अनैसें।। एहि के कंठ कुठारु न दीन्हा। तौ मैं काह कोपु करि कीन्हा।।

Ram ne bahut naram aur thanda andaaz mein haath jod ke bola. Nath, suno. Aap toh jaante hain. Bacche ki baat pe kaan mat karo. Bacche ka toh bas ek hi hota hai, koi sant usi pe ilzaam nahi lagata. Isse koi nuksan nahi hua. Nath, galti meri hai. Aap kripa karo ya gussa, main aapka sevak hoon. Jaldi batao gussa kaise theek ho, main wahi karunga. Muni ne kaha, Ram, mera gussa kaise jaaye? Abhi bhi tumhara chhota bhai mujhe ghur ghur ke dekh raha hai. Maine toh uski gardan par kulhadi nahi maari, phir main itna gussa kyun karoon?

Verse 581 (दोहा/सोरठा)

गर्भ स्त्रवहिं अवनिप रवनि सुनि कुठार गति घोर। परसु अछत देखउँ जिअत बैरी भूपकिसोर।।279।।

Jab woh kuthaar ki awaaz suni, dharti kaanpne lagi. Main dekhta hoon ki dushman abhi zinda hai, beta, jab tak kuthaar usko chhua bhi nahi.