Prakarana 27
This Sopāna is the awakening of bhakti through ‘darśana’ and ‘parīkṣā’: the soul witnesses the Lord’s effortless supremacy (bow-breaking) and learns that egoic strength collapses before grace. Bālakāṇḍa functions as the entry-stair where śraddhā becomes lived experience—devotion is born not from argument but from a heart pierced by beauty (rūpa-mādhurya) and moral clarity (dharma).
Janakpur mein Sita ki swayamvar ho raha tha aur sab raja aaye the. Shiv ka dhanush bahut bhaari tha, koi bhi utha nahi paa raha tha. Sita ne Rama ko dekha aur uske dil mein pyaar aur ghabrahat dono thi. Rama ne aaram se dhanuth uthaya aur sab log heran reh gaye. Ek zor ki awaaz hui jab dhanush toota aur saari duniya goonji. Chhote raja gusse mein aagaye kyunki unki naak kat gayi. Yeh sab Rama ki leela thi jo sab kuch aaram se sambhalti hai. Ab agla imtihan Parasurama ka tha jo Rama ki shakti ko test karega.
Verses
Chaupai 260.1-4
दिसकुंजरहु कमठ अहि कोला।धरहु धरनि धरि धीर न डोला।।
रामु चहहिं संकर धनु तोरा।होहु सजग सुनि आयसु मोरा।।
चाप सपीप रामु जब आए।नर नारिन्ह सुर सुकृत मनाए।।
सब कर संसउ अरु अग्यानू।मंद महीपन्ह कर अभिमानू।।
भृगुपति केरि गरब गरुआई।सुर मुनिबरन्ह केरि कदराई।।
सिय कर सोचु जनक पछितावा।रानिन्ह कर दारुन दुख दावा।।
संभुचाप बड बोहितु पाई।चढे जाइ सब संगु बनाई।।
राम बाहुबल सिंधु अपारू।चहत पारु नहि कोउ कड़हारू।।
disakuṁjarahu kamaṭha ahi kolā |dharahu dharani dhari dhīra na ḍolā ||
rāmu cahahiṁ saṁkara dhanu torā |hohu sajaga suni āyasu morā ||
cāpa sapīpa rāmu jaba āe |nara nārinha sura sukṛta manāe ||
saba kara saṁsau aru agyānū |maṁda mahīpanha kara abhimānū ||
bhṛgupati keri garaba garuāī |sura munibaranha keri kadarāī ||
siya kara socu janaka pachitāvā |rāninha kara dāruna dukha dāvā ||
saṁbhucāpa baḍa bohitu pāī |caḍhe jāi saba saṁgu banāī ||
rāma bāhubala siṁdhu apārū |cahata pāru nahi kou kaṛahārū ||
Are dishaon ke haathi, kachhua, saanp aur suar, dharti ko theek se pakdo, taaki wo hile nahi. Ram, Shiv ka dhanush todna chahte hain. Mera aadesh suno aur taiyar raho. Jab Ram dhanush ke paas aaye, tab aadmi aur auraton ne apne pichle punya dekar bhagwan se prarthana ki. Sab ka shak aur anjaanpan, aur bewakoof rajaon ka ghamand. Parashuram ka bhari ghamand, aur bhagwan aur bade rishiyon ka dar. Sita ka chinta, Janak ka pachtawa, aur raniyon ka bhayankar dukh ki aag. In sab ne Shiv ke dhanush ko ek badi naav maan liya, aur sab milkar us par chadh gaye. Ram ki bazu ki taqat ek behad bada samundar hai, aur wo usse paar karna chahte hain, par koi naav wala nahi hai.
Doha 260
राम बिलोके लोग सब चित्र लिखे से देखि।चितई सीय कृपायतन जानी बिकल बिसेषि।।260।।
rāma biloke loga saba citra likhe se dekhi |citaī sīya kṛpāyatana jānī bikala biseṣi ||260||
Ram sabhi logon ko dekha, sab ek painting ke figure ki tarah ekdum stationary khade the. Phir kripa ke dhaara wale Ram ne Sita ki taraf dekha, aur samajh liya ki woh khaas tarah se pareshan thi.
Chaupai 261.1-4
देखी बिपुल बिकल बैदेही।निमिष बिहात कलप सम तेही।।
तृषित बारि बिनु जो तनु त्यागा।मुएँ करइ का सुधा तड़ागा।।
का बरषा सब कृषी सुखानें।समय चुकें पुनि का पछितानें।।
अस जियँ जानि जानकी देखी।प्रभु पुलके लखि प्रीति बिसेषी।।
गुरहि प्रनामु मनहि मन कीन्हा।अति लाघवँ उठाइ धनु लीन्हा।।
दमकेउ दामिनि जिमि जब लयऊ।पुनि नभ धनु मंडल सम भयऊ।।
लेत चढ़ावत खैंचत गाढ़ें।काहुँ न लखा देख सबु ठाढ़ें।।
तेहि छन राम मध्य धनु तोरा।भरे भुवन धुनि घोर कठोरा।।
dekhī bipula bikala baidehī |nimiṣa bihāta kalapa sama tehī ||
tṛṣita bāri binu jo tanu tyāgā |muẽ karai kā sudhā taṛāgā ||
kā baraṣā saba kṛṣī sukhāneṁ |samaya cukeṁ puni kā pachitāneṁ ||
asa jiyã jāni jānakī dekhī |prabhu pulake lakhi prīti biseṣī ||
gurahi pranāmu manahi mana kīnhā |ati lāghavã uṭhāi dhanu līnhā ||
damakeu dāmini jimi jaba layaū |puni nabha dhanu maṁḍala sama bhayaū ||
leta caṛhāvata khaiṁcata gāṛheṁ |kāhũ na lakhā dekha sabu ṭhāṛheṁ ||
tehi chana rāma madhya dhanu torā |bhare bhuvana dhuni ghora kaṭhorā ||
Usne Sita ko dekha, wo bahut pareshan thi. Uske liye har ek pal ek yug jaisa lag raha tha. Jo pyasa insaan paani ke bina apni jaan de de, marne ke baad amrit ka taalab kya karega? Jab saari fasal sookh chuki ho toh baarish ka kya faida? Aur waqt nikal jaane ke baad pachtawa ka kya matlab? Dil mein aisa soch kar bhagwan ne Janaki ko dekha, aur unki khaas preeti dekh kar unka tan badan khushi se kampa. Apne guru ko dil se pranaam kiya, aur bahut aasani se dhanush utha liya. Jaise hi uthaya, bijli ki tarah chamka. Phir jaise usne moda, aasman ke gol jaisa ban gaya. Uthate, chadhaate, kheenchte hue kisi ko nahi dikha, sab log dekhte hue bhi wahi khade rahe. Usi pal Ram ne dhanush beech se toda, aur ek bhayanak kadak aawaz se saare jahan bhar gaye.
Chhand 261
भरे भुवन घोर कठोर रव रबि बाजि तजि मारगु चले।चिक्करहिं दिग्गज डोल महि अहि कोल कूरुम कलमले।।
सुर असुर मुनि कर कान दीन्हें सकल बिकल बिचारहीं।कोदंड खंडेउ राम तुलसी जयति बचन उचारही।।
bhare bhuvana ghora kaṭhora rava rabi bāji taji māragu cale |cikkarahiṁ diggaja ḍola mahi ahi kola kūruma kalamale ||
sura asura muni kara kāna dīnheṁ sakala bikala bicārahīṁ |kodaṁḍa khaṁḍeu rāma tulasī jayati bacana ucārahī ||
Ek bahut daraawani aur kathor aawaz poori duniya mein phail gayi. Sooraj ke ghode apna raasta chhod kar bhaag gaye. Dishao ke haathi chillane lage, zameen hilne lagi, aur Shesha naag, bhagwan ka Suar roop aur Kacchua sab pareshan ho gaye. Devta, rakshas aur rishi sab pareshan ho kar apne kaano par haath rakh kar sochne lage ki ye kya hai. Jab unhe pata chala ki Ram ne dhanush toda hai, to unhone Jai ki aawaz nikali, Tulsidas kehte hain.
Soratha 261
संकर चापु जहाजु सागरु रघुबर बाहुबलु।बूड़ सो सकल समाजु चढ़ा जो प्रथमहिं मोह बस।।261।।
saṁkara cāpu jahāju sāgaru raghubara bāhubalu |būṛa so sakala samāju caṛhā jo prathamahiṁ moha basa ||261||
Shiv ka dhanush ek jahaaj ki tarah tha. Ram ke haathon ki taqat ek samandar ki tarah thi. Saari sabha us jahaaj par chadhi thi, par wo sab pareshan thi. Wo sab doob gayi.
Chaupai 262.1-4
प्रभु दोउ चापखंड महि डारे।देखि लोग सब भए सुखारे।।
कोसिकरुप पयोनिधि पावन।प्रेम बारि अवगाहु सुहावन।।
रामरूप राकेसु निहारी।बढ़त बीचि पुलकावलि भारी।।
बाजे नभ गहगहे निसाना।देवबधू नाचहिं करि गाना।।
ब्रह्मादिक सुर सिद्ध मुनीसा।प्रभुहि प्रसंसहि देहिं असीसा।।
बरिसहिं सुमन रंग बहु माला।गावहिं किंनर गीत रसाला।।
रही भुवन भरि जय जय बानी।धनुषभंग धुनि जात न जानी।।
मुदित कहहिं जहँ तहँ नर नारी।भंजेउ राम संभुधनु भारी।।
prabhu dou cāpakhaṁḍa mahi ḍāre |dekhi loga saba bhae sukhāre ||
kosikarupa payonidhi pāvana |prema bāri avagāhu suhāvana ||
rāmarūpa rākesu nihārī |baṛhata bīci pulakāvali bhārī ||
bāje nabha gahagahe nisānā |devabadhū nācahiṁ kari gānā ||
brahmādika sura siddha munīsā |prabhuhi prasaṁsahi dehiṁ asīsā ||
barisahiṁ sumana raṁga bahu mālā |gāvahiṁ kiṁnara gīta rasālā ||
rahī bhuvana bhari jaya jaya bānī |dhanuṣabhaṁga dhuni jāta na jānī ||
mudita kahahiṁ jahã tahã nara nārī |bhaṁjeu rāma saṁbhudhanu bhārī ||
1. Prabhu ne dhanush ke dono tukde zameen par phenk diye. Sab log dekh ke khush ho gaye. 2. Rishi Kaushik ek paani ka samundar jaise the. Unka pyaar uska paani tha, bahut sundar aur gehra. 3. Ram ke roop ka chaand dekh ke, woh samundar utha, aur pyaar ki lehren bade-bade khushi ke jhampke ban ke uthi. 4. Aasman par dhol baj rahe the. Upar ki auratein naach rahi thi aur gaana ga rahi thi. 5. Brahma aur baaki bhagwan, siddh aur bade rishi sab ne prabhu ki taareef ki aur usko ashirwad diya. 6. Phool bars rahe the, rang-birangi maala gir rahi thi. Kinnar meetha gaana ga rahe the. 7. Duniya bhar me jay jay ki awaaz goonj rahi thi. Dhanush tootne ki awaaz ab sunai nahi de rahi thi. 8. Har jagah ke aadmi aur auratein khushi se bol rahe the, Ram ne Shambhu ka bada dhanush tod diya.
Doha 262
बंदी मागध सूतगन बिरुद बदहिं मतिधीर।करहिं निछावरि लोग सब हय गय धन मनि चीर।।262।।
baṁdī māgadha sūtagana biruda badahiṁ matidhīra |karahiṁ nichāvari loga saba haya gaya dhana mani cīra ||262||
Gaane gaane wale, kahani sunane wale aur raj-darbar ke vakta log, sab dimaag se sthir hokar Ram ki taarif ke gaane bol rahe the. Aur saare log uphaar daal rahe the, ghode, haathi, paisa, heere-moti aur kapde sab kuch de rahe the.
Chaupai 263.1-4
झाँझि मृदंग संख सहनाई।भेरि ढोल दुंदुभी सुहाई।।
बाजहिं बहु बाजने सुहाए।जहँ तहँ जुबतिन्ह मंगल गाए।।
सखिन्ह सहित हरषी अति रानी।सूखत धान परा जनु पानी।।
जनक लहेउ सुखु सोचु बिहाई।पैरत थकें थाह जनु पाई।।
श्रीहत भए भूप धनु टूटे।जैसें दिवस दीप छबि छूटे।।
सीय सुखहि बरनिअ केहि भाँती।जनु चातकी पाइ जलु स्वाती।।
रामहि लखनु बिलोकत कैसें।ससिहि चकोर किसोरकु जैसें।।
सतानंद तब आयसु दीन्हा।सीताँ गमनु राम पहिं कीन्हा।।
jhā̃jhi mṛdaṁga saṁkha sahanāī |bheri ḍhola duṁdubhī suhāī ||
bājahiṁ bahu bājane suhāe |jahã tahã jubatinha maṁgala gāe ||
sakhinha sahita haraṣī ati rānī |sūkhata dhāna parā janu pānī ||
janaka laheu sukhu socu bihāī |pairata thakeṁ thāha janu pāī ||
śrīhata bhae bhūpa dhanu ṭūṭe |jaiseṁ divasa dīpa chabi chūṭe ||
sīya sukhahi barania kehi bhā̃tī |janu cātakī pāi jalu svātī ||
rāmahi lakhanu bilokata kaiseṁ |sasihi cakora kisoraku jaiseṁ ||
satānaṁda taba āyasu dīnhā |sītā̃ gamanu rāma pahiṁ kīnhā ||
Manjira, dhol, shankh aur shehnai baj rahe the. Bade dhol aur nagade bhi khoob baj rahe the. Bahut saare sundar baja baj rahe the. Yahan wahan jawan ladkiyan mangal geet ga rahi thi. Rani apni saheliyon ke saath bahut khush hui. Jaise sookhe dhaan par paani pad jaye waise. Janak ko khushi mili aur saara chinta gayab ho gaya. Jaise paani mein tairte tairte thak aadmi ko pair zameen mil jaye. Dhan tootne se raja logon ki chamak chali gayi. Jaise din ki roshni mein diya apna ujala kho deta hai. Sita ki khushi kaise bataye? Jaise chatak panchhi ki jodi ko swati baarish ka paani mil jaye. Lakshman Ram ko dekhta raha, jaise chhota chakor chaand ko dekhta hai. Phir Shatananda ne aadesh diya, aur Sita Ram ke paas gayi.
Doha 263
संग सखीं सुदंर चतुर गावहिं मंगलचार।गवनी बाल मराल गति सुषमा अंग अपार।।263।।
saṁga sakhīṁ sudaṁra catura gāvahiṁ maṁgalacāra |gavanī bāla marāla gati suṣamā aṁga apāra ||263||
Uske saath sundar aur samajhdar saheliyan gayi, aur mangal geet gaati rahi. Woh ladki jaise hote hain maral, yaani hans ki chal se chali, aur uske badan ki khoobsurti ki koi seema nahi thi.
Chaupai 264.1-4
सखिन्ह मध्य सिय सोहति कैसे।छबिगन मध्य महाछबि जैसें।।
कर सरोज जयमाल सुहाई।बिस्व बिजय सोभा जेहिं छाई।।
तन सकोचु मन परम उछाहू।गूढ़ प्रेमु लखि परइ न काहू।।
जाइ समीप राम छबि देखी।रहि जनु कुँअरि चित्र अवरेखी।।
चतुर सखीं लखि कहा बुझाई।पहिरावहु जयमाल सुहाई।।
सुनत जुगल कर माल उठाई।प्रेम बिबस पहिराइ न जाई।।
सोहत जनु जुग जलज सनाला।ससिहि सभीत देत जयमाला।।
गावहिं छबि अवलोकि सहेली।सियँ जयमाल राम उर मेली।।
sakhinha madhya siya sohati kaise |chabigana madhya mahāchabi jaiseṁ ||
kara saroja jayamāla suhāī |bisva bijaya sobhā jehiṁ chāī ||
tana sakocu mana parama uchāhū |gūṛha premu lakhi parai na kāhū ||
jāi samīpa rāma chabi dekhī |rahi janu kũari citra avarekhī ||
catura sakhīṁ lakhi kahā bujhāī |pahirāvahu jayamāla suhāī ||
sunata jugala kara māla uṭhāī |prema bibasa pahirāi na jāī ||
sohata janu juga jalaja sanālā |sasihi sabhīta deta jayamālā ||
gāvahiṁ chabi avaloki sahelī |siyã jayamāla rāma ura melī ||
Sita apni saheliyan ke beech mein kaisi sundar lag rahi thi, jaise sabse khoobsurat cheez aam khoobsurat cheezon ke beech mein khadi ho. Uske kamal jaise haath mein khoobsurat jaymala tha, jaise uske upar poori duniya jeetne ki sobha chha gayi ho. Uske shareer mein sharm tha par mann mein bahut khushi thi. Uska gehra aur chhupa hua pyaar kisi ko samajh nahi aata tha. Woh paas gayi aur Ram ki khoobsurti dekhi, aur woh rajkumari aise khadi reh gayi jaise kisi tasveer mein bani hui figure ho. Ek samajhdar saheli ne yeh dekha aur usko seedha bola, yeh khoobsurat jaymala usko pehna do. Yeh sun kar usne dono haathon se mala uthayi, par pyaar mein doob kar usko pehna nahi paayi. Woh aise lag rahi thi jaise do kamal apne dathon ke saath chand ko jaymala pesh kar rahe hon, aur chand se dar rahe hon. Saheliyan yeh nazara dekh kar gaane lagi, aur Sita ne jaymala Ram ke seene par rakh diya.
Soratha 264
रघुबर उर जयमाल देखि देव बरिसहिं सुमन।सकुचे सकल भुआल जनु बिलोकि रबि कुमुदगन।।264।।
raghubara ura jayamāla dekhi deva barisahiṁ sumana |sakuce sakala bhuāla janu biloki rabi kumudagana ||264||
Ram ke seene par jeet ki maala dekh kar bhagwan upar se phool barsane lage. Saare raja jaise sharm se peeche hat gaye, jaise sooraj ko dekh kar kamal ke phool bandh ho jate hain.
Chaupai 265.1-4
पुर अरु ब्योम बाजने बाजे।खल भए मलिन साधु सब राजे।।
सुर किंनर नर नाग मुनीसा।जय जय जय कहि देहिं असीसा।।
नाचहिं गावहिं बिबुध बधूटीं।बार बार कुसुमांजलि छूटीं।।
जहँ तहँ बिप्र बेदधुनि करहीं।बंदी बिरदावलि उच्चरहीं।।
महि पाताल नाक जसु ब्यापा।राम बरी सिय भंजेउ चापा।।
करहिं आरती पुर नर नारी।देहिं निछावरि बित्त बिसारी।।
सोहति सीय राम कै जौरी।छबि सिंगारु मनहुँ एक ठोरी।।
सखीं कहहिं प्रभुपद गहु सीता।करति न चरन परस अति भीता।।
pura aru byoma bājane bāje |khala bhae malina sādhu saba rāje ||
sura kiṁnara nara nāga munīsā |jaya jaya jaya kahi dehiṁ asīsā ||
nācahiṁ gāvahiṁ bibudha badhūṭīṁ |bāra bāra kusumāṁjali chūṭīṁ ||
jahã tahã bipra bedadhuni karahīṁ |baṁdī biradāvali uccarahīṁ ||
mahi pātāla nāka jasu byāpā |rāma barī siya bhaṁjeu cāpā ||
karahiṁ āratī pura nara nārī |dehiṁ nichāvari bitta bisārī ||
sohati sīya rāma kai jaurī |chabi siṁgāru manahũ eka ṭhorī ||
sakhīṁ kahahiṁ prabhupada gahu sītā |karati na carana parasa ati bhītā ||
Shehar mein aur aasman mein bajein bajne lage. bure log udas ho gaye, aur saare achhe log khush ho gaye. Devta, kinnar, insaan, naag aur bade rishi sab ne vijay vijay vijay bola aur ashirwad diya. Devtaon ki patniyan naachi aur gaayi, aur baar baar phool barshe. Yahan wahan Brahman Ved padh rahe the, aur kavi log bhagwan ki mahima ke gaane ga rahe the. Iski khabar dharti mein, patal mein aur aasman mein phail gayi. Sita ne Ram ko chuna aur Ram ne dhanush toda. Shehar ke aadmi aur auratein aarti kar rahe the, aur daan de rahe the, apna paisa bhool gaye the. Sita aur Ram saath mein bahut sundar lag rahe the, jaise sundarta aur sajawat ek hi jagah aa gayi ho. Sakhio ne kaha, Sita, prabhu ke charan pakdo. Par wo bahut darr gayi, unke charan nahi chhuwe.
Doha 265
गौतम तिय गति सुरति करि नहिं परसति पग पानि।मन बिहसे रघुबंसमनि प्रीति अलौकिक जानि।।265।।
gautama tiya gati surati kari nahiṁ parasati paga pāni |mana bihase raghubaṁsamani prīti alaukika jāni ||265||
Sita ko Gautam ki patni ka kya hua tha yaad aata hai, isliye wo Ram ke pair haath se nahi chhoonti hai. Aur Ram, Raghu vans ka sabse chamakti hira, dil hi dil mein muskurata hai kyunki usko samajh aata hai ki Sita ka pyaar is duniya ke normal tareeke se bahut alag hai.
Chaupai 266.1-4
तब सिय देखि भूप अभिलाषे।कूर कपूत मूढ़ मन माखे।।
उठि उठि पहिरि सनाह अभागे।जहँ तहँ गाल बजावन लागे।।
लेहु छड़ाइ सीय कह कोऊ।धरि बाँधहु नृप बालक दोऊ।।
तोरें धनुषु चाड़ नहिं सरई।जीवत हमहि कुअँरि को बरई।।
जौं बिदेहु कछु करै सहाई।जीतहु समर सहित दोउ भाई।।
साधु भूप बोले सुनि बानी।राजसमाजहि लाज लजानी।।
बलु प्रतापु बीरता बड़ाई।नाक पिनाकहि संग सिधाई।।
सोइ सूरता कि अब कहुँ पाई।असि बुधि तौ बिधि मुहँ मसि लाई।।
taba siya dekhi bhūpa abhilāṣe |kūra kapūta mūṛha mana mākhe ||
uṭhi uṭhi pahiri sanāha abhāge |jahã tahã gāla bajāvana lāge ||
lehu chaṛāi sīya kaha koū |dhari bā̃dhahu nṛpa bālaka doū ||
toreṁ dhanuṣu cāṛa nahiṁ saraī |jīvata hamahi kuãri ko baraī ||
jauṁ bidehu kachu karai sahāī |jītahu samara sahita dou bhāī ||
sādhu bhūpa bole suni bānī |rājasamājahi lāja lajānī ||
balu pratāpu bīratā baṛāī |nāka pinākahi saṁga sidhāī ||
soi sūratā ki aba kahũ pāī |asi budhi tau bidhi muhã masi lāī ||
Sita ko dekh kar un rajaon ne chahat ki, aur wo bure bewajah moorkh log dil gusse se jale. Wo badnaseeb log ek ek karke uthe, apni armour pehni, aur idhar udhar fook marne lage. Koi bol utha, Sita ko unse chheen lo, aur dono rajkumar ladkon ko pakad kar baandh do. Dhanush tod dene se baat khatam nahi hoti. Hum zinda hai tab tak is ladki ka koi shaadi kaise kar lega? Agar Mithila ka raja unki thodi madad bhi kare, to dono bhaiyon ke saath usko bhi yuddh mein hara do. Ye baat sunkar acche raja bole, aur poori rajaon ki sabha ko sharam aayi. Tumhara bal, tumhara prataap, tumhari bahaduri aur tumhari badi badi baatein, dhanush tootne ke saath sab narak chali gayi. Wo bahaduri abhi naye naye mili kya? Agar aisa hi tumhara dimag hai, to Brahma ne tumhare chehre par kaala teep laga diya.
Doha 266
देखहु रामहि नयन भरि तजि इरिषा मदु कोहु।लखन रोषु पावकु प्रबल जानि सलभ जनि होहु।।266।।
dekhahu rāmahi nayana bhari taji iriṣā madu kohu |lakhana roṣu pāvaku prabala jāni salabha jani hohu ||266||
Ram ko aankh bhar ke dekho. Irshya, ghamand aur gussa chhod do. Lakshman ka gussa ek bahut badi aag hai, ye samajh lo. Us aag me patango ki tarah mat jalna.
Chaupai 267.1-4
बैनतेय बलि जिमि चह कागू।जिमि ससु चहै नाग अरि भागू।।
जिमि चह कुसल अकारन कोही।सब संपदा चहै सिवद्रोही।।
लोभी लोलुप कल कीरति चहई।अकलंकता कि कामी लहई।।
हरि पद बिमुख परम गति चाहा।तस तुम्हार लालचु नरनाहा।।
कोलाहलु सुनि सीय सकानी।सखीं लवाइ गईं जहँ रानी।।
रामु सुभायँ चले गुरु पाहीं।सिय सनेहु बरनत मन माहीं।।
रानिन्ह सहित सोचबस सीया।अब धौं बिधिहि काह करनीया।।
भूप बचन सुनि इत उत तकहीं।लखनु राम डर बोलि न सकहीं।।
bainateya bali jimi caha kāgū |jimi sasu cahai nāga ari bhāgū ||
jimi caha kusala akārana kohī |saba saṁpadā cahai sivadrohī ||
lobhī lolupa kala kīrati cahaī |akalaṁkatā ki kāmī lahaī ||
hari pada bimukha parama gati cāhā |tasa tumhāra lālacu naranāhā ||
kolāhalu suni sīya sakānī |sakhīṁ lavāi gaīṁ jahã rānī ||
rāmu subhāyã cale guru pāhīṁ |siya sanehu baranata mana māhīṁ ||
rāninha sahita socabasa sīyā |aba dhauṁ bidhihi kāha karanīyā ||
bhūpa bacana suni ita uta takahīṁ |lakhanu rāma ḍara boli na sakahīṁ ||
Tum waise ho jaise kawwa Garud ke khane ko chahta ho, ya khargosh jo sher ka hissa chahta ho. Tum waise ho jo bina wajah gussa karta hai phir apna bhala chahta hai, ya Shiv ka dushman jo har tarah ki sampatti chahta hai. Lalach wala insaan achha naam kaise paayega? Kaami insaan saaf image kaise bachayega? Raja, tumhara lalach aisa hi hai. Jaise koi Hari ke charno se muh mod ke bhi sabse upar ki sthiti chahta hai. Shor sun ke Sita darr gayi. Uski saheliyan use le gayi jahan rani thi. Ram apne swabhav se shaant hoke guru ke paas gaya. Dil mein Sita ka pyar soch raha tha. Sita aur raniyan sab chintit thi. Ab kismat kya karegi? Rajaon ki baatein sun ke idhar udhar dekha. Lakshman ko Ram ka darr tha isliye bol nahi saka.
Doha 267
अरुन नयन भृकुटी कुटिल चितवत नृपन्ह सकोप।मनहुँ मत्त गजगन निरखि सिंघकिसोरहि चोप।।267।।
aruna nayana bhṛkuṭī kuṭila citavata nṛpanha sakopa |manahũ matta gajagana nirakhi siṁghakisorahi copa ||267||
Uski aankhein laal thi aur bhaun tani hui thi. Woh rajaon ko gusse se dekh raha tha. Jaise koi jawan sher, josh mein aake haathon par koodne ko taiyaar ho, un paagal haathon ko ghoorta ho.
Chaupai 268.1-4
खरभरु देखि बिकल पुर नारीं।सब मिलि देहिं महीपन्ह गारीं।।
तेहिं अवसर सुनि सिव धनु भंगा।आयसु भृगुकुल कमल पतंगा।।
देखि महीप सकल सकुचाने।बाज झपट जनु लवा लुकाने।।
गौरि सरीर भूति भल भ्राजा।भाल बिसाल त्रिपुंड बिराजा।।
सीस जटा ससिबदनु सुहावा।रिसबस कछुक अरुन होइ आवा।।
भृकुटी कुटिल नयन रिस राते।सहजहुँ चितवत मनहुँ रिसाते।।
बृषभ कंध उर बाहु बिसाला।चारु जनेउ माल मृगछाला।।
कटि मुनि बसन तून दुइ बाँधें।धनु सर कर कुठारु कल काँधें।।
kharabharu dekhi bikala pura nārīṁ |saba mili dehiṁ mahīpanha gārīṁ ||
tehiṁ avasara suni siva dhanu bhaṁgā |āyasu bhṛgukula kamala pataṁgā ||
dekhi mahīpa sakala sakucāne |bāja jhapaṭa janu lavā lukāne ||
gauri sarīra bhūti bhala bhrājā |bhāla bisāla tripuṁḍa birājā ||
sīsa jaṭā sasibadanu suhāvā |risabasa kachuka aruna hoi āvā ||
bhṛkuṭī kuṭila nayana risa rāte |sahajahũ citavata manahũ risāte ||
bṛṣabha kaṁdha ura bāhu bisālā |cāru janeu māla mṛgachālā ||
kaṭi muni basana tūna dui bā̃dheṁ |dhanu sara kara kuṭhāru kala kā̃dheṁ ||
Shehar ki auraton ne hungama dekha to pareshan ho gayi. Sab milkar rajaon ko gaaliyan dene lagi. Usi waqt Shiv ka dhanush toota sun kar Bhrigu kul ka ek aadmi aaya, jaise sooraj kamal par aata hai. Use dekh kar saare raja darr gaye aur peeche hat gaye, jaise baaz aane par bater chhup jaati hai. Uske gore shareer pe bhasma achhe se chamak raha tha, aur chaude maathe pe teen dhaare ki tilak chamak rahi thi. Sir pe jatein thi aur chaand jaisa chehra sundar tha, par gusse se thoda laal ho gaya tha. Bhoonh tidi hui thi aur aankhein gusse se laal thi. Uska normal dekhna bhi aisa lagta tha jaise gussa ho. Kandhe bail jaise the, chaati aur bazu bade the. Usne sundar janeu, mala aur hiran ki chaadar pehni thi. Kamar pe rishi ka kapda tha aur do teer ki potian bandhi thi. Haath me dhanush aur teer the, aur kandhe pe kulhari thi.
Doha 268
सांत बेषु करनी कठिन बरनि न जाइ सरुप।धरि मुनितनु जनु बीर रसु आयउ जहँ सब भूप।।268।।
sāṁta beṣu karanī kaṭhina barani na jāi sarupa |dhari munitanu janu bīra rasu āyau jahã saba bhūpa ||268||
Uske kapde dekh ke lagta tha ki ek shaant baba hai, lekin uske kaam bahut khatarnak the, aur uska roop bhi baaton se nahi bataaya ja sakta. Jaise veer ras ne kisi rishi ka shareer le liya ho aur jahan saare raja ikatthe the, wahan aa gaya ho.
Chaupai 269.1-4
देखत भृगुपति बेषु कराला।उठे सकल भय बिकल भुआला।।
पितु समेत कहि कहि निज नामा।लगे करन सब दंड प्रनामा।।
जेहि सुभायँ चितवहिं हितु जानी।सो जानइ जनु आइ खुटानी।।
जनक बहोरि आइ सिरु नावा।सीय बोलाइ प्रनामु करावा।।
आसिष दीन्हि सखीं हरषानीं।निज समाज लै गई सयानीं।।
बिस्वामित्रु मिले पुनि आई।पद सरोज मेले दोउ भाई।।
रामु लखनु दसरथ के ढोटा।दीन्हि असीस देखि भल जोटा।।
रामहि चितइ रहे थकि लोचन।रूप अपार मार मद मोचन।।
dekhata bhṛgupati beṣu karālā |uṭhe sakala bhaya bikala bhuālā ||
pitu sameta kahi kahi nija nāmā |lage karana saba daṁḍa pranāmā ||
jehi subhāyã citavahiṁ hitu jānī |so jānai janu āi khuṭānī ||
janaka bahori āi siru nāvā |sīya bolāi pranāmu karāvā ||
āsiṣa dīnhi sakhīṁ haraṣānīṁ |nija samāja lai gaī sayānīṁ ||
bisvāmitru mile puni āī |pada saroja mele dou bhāī ||
rāmu lakhanu dasaratha ke ḍhoṭā |dīnhi asīsa dekhi bhala joṭā ||
rāmahi citai rahe thaki locana |rūpa apāra māra mada mocana ||
Parashuram ka darawana roop dekh kar saare raja uth gaye, darr se kaanp rahe the aur ghabra gaye the. Har ek apna naam aur apne pita ka naam lekar sab uske aage dandvat pranaam karne lage. Jis taraf uski nazar jaisa normal jhuki, samajh ke ki ye dost hai, us aadmi ko laga jaise jaan hi nikal gayi. Phir Janaka aaye aur sar jhukaya, Sita ko bulaya aur usse pranaam karwaya. Rishi ne unhe aashirwad diya, saheliyan khush hui, samajhdar ladkiyan Sita ko apni group mein le gayi. Phir Vishwamitra aaye aur mile, dono bhaiyon ko unke charan kamal mein rakhwaya. Bole, ye Ram aur Lakshman Dasharath ke bete hain. Dono ko dekh kar rishi khush hokar aashirwad diya. Ram ko dekhte hi unki aakhein thak gayi, nahi hil rahi thi, kyunki Ram ka roop toh anokha tha aur Kaamdev ka ghamand tod diya.
Doha 269
बहुरि बिलोकि बिदेह सन कहहु काह अति भीर।पूछत जानि अजान जिमि ब्यापेउ कोपु सरीर।।269।।
bahuri biloki bideha sana kahahu kāha ati bhīra |pūchata jāni ajāna jimi byāpeu kopu sarīra ||269||
Phir usne Janaka ko dekha aur bola, batao, itni bheed kyun hai? Aise poocha jaise usko nahi pata, par usko sab pata tha, aur gussa pure jism mein phail gaya.
Inside Prakarana 27
Compositional abstract
In this Bālakāṇḍa segment (Sītā-svayaṃvara and Śiva-dhanuṣ-bhaṅga), the dominant rasa is adbhuta shaded by śṛṅgāra and vīra, quickly turning to hāsya/raudra as petty kings flare in wounded pride. Tulasīdāsa choreographs emotion as a spiritual pedagogy: wonder opens the heart (लोक सब चित्र लिखे से), प्रेम becomes palpable in Sītā’s inner turmoil, and the Lord’s līlā resolves cosmic and social tension in one sound—the कठोर धुनि that fills the worlds. Theologically, the scene is a miniature Manas: Śiva’s bow is ‘the ocean/ship’ and Rāma’s arm is the pāra-gāmī power; crossing is possible only by surrender, not by worldly ‘kड़हारू’ (ferryman). The episode also prepares the next stair: Paraśurāma’s arrival tests whether vīrya is rooted in अहंकार or in dharma-bhakti. Thus Bālakāṇḍa here establishes the Manas’s core claim: the Saguna Lord’s beauty and play are themselves liberating knowledge.
The dialogue
- Yajñavalkya (via Tulasīdāsa’s framing of the Manas-kathā)Bhāradvāja · Prayāga-ghāṭ: the ‘jñāna-to-bhakti’ bank where inquiry ripens into devotion; the bow episode is narrated as a revelatory proof (pramāṇa) of Rāma-tattva.
Frequently Asked Questions
Paramparā holds that Śiva-dhanuṣ-bhaṅga and Sītā-Rāma jaymāl pāṭha grants saubhāgya, dṛḍha-bhakti, and ahaṅkāra-kṣaya: the listener’s ‘inner bow’ (pride/saṃśaya) breaks, making the heart fit for Rāma-nāma and for vivāha-maṅgal/gaurī-pūjā contexts.
A common samput used in many Manas-kathā lineages for auspicious stabilization is: “सीता राम चरन रति मोरे। अनुदिन बढ़उ अनुग्रह तोरे॥” (inserted after each doha in the run), especially during vivaah-maṅgal recitations.
Ask anything about Prakarana 27 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
