Prakarana 25

Verse 501 (चौपाई)

सीय स्वयंबरु देखिअ जाई। ईसु काहि धौं देइ बड़ाई।। लखन कहा जस भाजनु सोई। नाथ कृपा तव जापर होई।। हरषे मुनि सब सुनि बर बानी। दीन्हि असीस सबहिं सुखु मानी।। पुनि मुनिबृंद समेत कृपाला। देखन चले धनुषमख साला।। रंगभूमि आए दोउ भाई। असि सुधि सब पुरबासिन्ह पाई।। चले सकल गृह काज बिसारी। बाल जुबान जरठ नर नारी।। देखी जनक भीर भै भारी। सुचि सेवक सब लिए हँकारी।। तुरत सकल लोगन्ह पहिं जाहू। आसन उचित देहू सब काहू।।

Chalo, Sita ke swayamvar ko dekhne chalte hain. Ishwar itni badi kaise karta hai. Lakshman ne kaha, wahi iske layak hai. Nath, aapki kripa mere upar hai. Yeh baat sun ke sab rishi khush ho gaye. Unhone ashirwad diya aur sab ne sukh mehsoos kiya. Phir woh kripalu, sab rishiyon ke saath, dhanush wale hall ko dekhne nikle. Dono bhai us jagah pahunche. Shehar ke logon ko pata chal gaya ki aa rahe hain. Sab log ghar ka kaam bhool ke nikal pade. Bacche, jawan, budhe, auratein sab chale gaye. Janaka ne unhe dekha toh bahut ghabra gaya. Usne apne naukaron ko turant bheja ki sabko sahi jagah bithao.

Verse 502 (दोहा/सोरठा)

कहि मृदु बचन बिनीत तिन्ह बैठारे नर नारि। उत्तम मध्यम नीच लघु निज निज थल अनुहारि।।240।।

Unhone naram-naram baatein kahi aur sab auraton aur mardon ko bitha diya. Har koi apni jagah baitha, bade log badi jagah, chote log choti jagah, sab apni-apni jagah.

Verse 503 (चौपाई)

राजकुअँर तेहि अवसर आए। मनहुँ मनोहरता तन छाए।। गुन सागर नागर बर बीरा। सुंदर स्यामल गौर सरीरा।। राज समाज बिराजत रूरे। उडगन महुँ जनु जुग बिधु पूरे।। जिन्ह कें रही भावना जैसी। प्रभु मूरति तिन्ह देखी तैसी।। देखहिं रूप महा रनधीरा। मनहुँ बीर रसु धरें सरीरा।। डरे कुटिल नृप प्रभुहि निहारी। मनहुँ भयानक मूरति भारी।। रहे असुर छल छोनिप बेषा। तिन्ह प्रभु प्रगट कालसम देखा।। पुरबासिन्ह देखे दोउ भाई। नरभूषन लोचन सुखदाई।।

Tab wahan dono rajkumar aaye. Man lagta tha jaise sundarta hi insaan ki shakal ban gayi ho. Woh gunon ke samundar the, bade achhe insaan, sabse bade veer. Sundar, ek ka rang saanla, ek ka gora. Woh rajkiya sabha mein chamak rahe the, jaise aasman mein do poore chaand ho. Har koi jaise dil mein rakhta tha, waise hi Prabhu ko dekhta tha. Bade veer unka roop dekh rahe the, jaise veerta hi insaan ban gayi ho. Jhoothi baatein karne wale raja dar gaye jab unhone Prabhu ko dekha. Unko lagta tha jaise koi bhayanak cheez dekh rahe hain. Rakshas jhoothi shakal mein chhup ke baithe the. Unko Prabhu kal jaisa lag raha tha. Shehar ke log dono bhaiyon ko dekh rahe the. Aankhon ko sukh dene wale, sabke dil khush ho rahe the.

Verse 504 (दोहा/सोरठा)

नारि बिलोकहिं हरषि हियँ निज निज रुचि अनुरूप। जनु सोहत सिंगार धरि मूरति परम अनूप।।241।।

Auratein khushi se unhe dekh rahi thi, jaise apna apna dil chahta tha. Lagta tha jaise sabse sundar roop unke saamne sajda ho.

Verse 505 (चौपाई)

बिदुषन्ह प्रभु बिराटमय दीसा। बहु मुख कर पग लोचन सीसा।। जनक जाति अवलोकहिं कैसैं। सजन सगे प्रिय लागहिं जैसें।। सहित बिदेह बिलोकहिं रानी। सिसु सम प्रीति न जाति बखानी।। जोगिन्ह परम तत्वमय भासा। सांत सुद्ध सम सहज प्रकासा।। हरिभगतन्ह देखे दोउ भ्राता। इष्टदेव इव सब सुख दाता।। रामहि चितव भायँ जेहि सीया। सो सनेहु सुखु नहिं कथनीया।। उर अनुभवति न कहि सक सोऊ। कवन प्रकार कहै कबि कोऊ।। एहि बिधि रहा जाहि जस भाऊ। तेहिं तस देखेउ कोसलराऊ।।

Gyani logon ko Prabhu sab jagah wala dikha. Bahut saare munh, haath, paer, aankhein, sab kuch dikha. Janaka aur uske parivar ne dekha, apna pyara dost jaisa lag raha tha. Raja aur rani ne dekha, bacche jaisa pyaar tha, bata nahi sakte. Yogiyon ko Paramatma dikha, shant aur saaf roop mein. Hari ke bhakton ko dono bhai apna bhagwan lag rahe the, sab sukh dene wale. Sita ne Ram ko pyaar se dekha, uska dil bahut khush hua. Jo usne dil mehsoos kiya woh bhi nahi bata sakti. Koi kavi kaise likhe, kaise bataye. Aise hi woh rahi, apne dil mein. Phir Kosal ke raja ne use dekha.

Verse 506 (दोहा/सोरठा)

राजत राज समाज महुँ कोसलराज किसोर। सुंदर स्यामल गौर तन बिस्व बिलोचन चोर।।242।।

Kosala ke yuvraj rajdarbaar mein chamak rahe the. Unka rang gora aur saanwla tha, dono tarah ka. Itna sundar ki saari duniya unhe dekhti reh jaati thi.

Verse 507 (चौपाई)

सहज मनोहर मूरति दोऊ। कोटि काम उपमा लघु सोऊ।। सरद चंद निंदक मुख नीके। नीरज नयन भावते जी के।। चितवत चारु मार मनु हरनी। भावति हृदय जाति नहीं बरनी।। कल कपोल श्रुति कुंडल लोला। चिबुक अधर सुंदर मृदु बोला।। कुमुदबंधु कर निंदक हाँसा। भृकुटी बिकट मनोहर नासा।। भाल बिसाल तिलक झलकाहीं। कच बिलोकि अलि अवलि लजाहीं।। पीत चौतनीं सिरन्हि सुहाई। कुसुम कलीं बिच बीच बनाईं।। रेखें रुचिर कंबु कल गीवाँ। जनु त्रिभुवन सुषमा की सीवाँ।।

Dono bhaiyon ki shakal aisi thi jaise khud ban gaye ho. Kitne bhi Kaam Dev ho, unke saamne kuch nahi. Chaand bhi inke chehre ke saamne sharma jaata. Aankhein kamal jaisi, dil khush kar deti hain. Inki nazar itni pyaari thi ki dil chor leti. Jo feel aati hai woh bayaan nahi ho sakti. Gaal pe laali, kaan mein jhumke. Thoda sa muskurane se baat hi alag ho jaati. Bhaal pe tilak chamakta. Baalon ko dekh ke madhushud bhi sharma jaate. Peele kapde pehne, phoolon ki tarah saj ke. Yeh dono itne sundar the mano poori duniya ki khoobsurati ek jagah aa gayi ho.

Verse 508 (दोहा/सोरठा)

कुंजर मनि कंठा कलित उरन्हि तुलसिका माल। बृषभ कंध केहरि ठवनि बल निधि बाहु बिसाल।।243।।

Gale mein motiyon ki mala thi, haathi daant se bani cheezein. Tulsi ki mala bhi pehni thi. Bazu mein itni taqat thi jaise bail ya sher ki taqat ho. Haath bade taqatwar the.

Verse 509 (चौपाई)

कटि तूनीर पीत पट बाँधे। कर सर धनुष बाम बर काँधे।। पीत जग्य उपबीत सुहाए। नख सिख मंजु महाछबि छाए।। देखि लोग सब भए सुखारे। एकटक लोचन चलत न तारे।। हरषे जनकु देखि दोउ भाई। मुनि पद कमल गहे तब जाई।। करि बिनती निज कथा सुनाई। रंग अवनि सब मुनिहि देखाई।। जहँ जहँ जाहि कुअँर बर दोऊ। तहँ तहँ चकित चितव सबु कोऊ।। निज निज रुख रामहि सबु देखा। कोउ न जान कछु मरमु बिसेषा।। भलि रचना मुनि नृप सन कहेऊ। राजाँ मुदित महासुख लहेऊ।।

Kamar pe peela kapda bandha tha, teer-kaman bhi latki thi. Haath mein dhanush pakda hua tha. Janeu peela rang ka tha, accha lag raha tha. Sar se paon tak chamak damak thi. Logon ne dekha toh sab khush ho gaye. Aankhen unse hatti nahi ja rahi thi. Janak bahut khush hue dono bhaiyon ko dekh ke. Dono bhai rishiyon ke paas gaye aur unke charan pakde. Unse mil kar apni baat batayi. Rishiyon ko poora rajya dikhaya. Jahan bhi yeh dono rajkumar gaye, log hairaan reh gaye. Sab Rama ko apni nazariye se dekh rahe the. Kisi ko khaas baat samajh nahi aayi. Rishi ne raja ko bataya ki yeh kitne achhe hain. Raja bahut khush hua.

Verse 510 (दोहा/सोरठा)

सब मंचन्ह ते मंचु एक सुंदर बिसद बिसाल। मुनि समेत दोउ बंधु तहँ बैठारे महिपाल।।244।।

Sabse bada aur sundar mancha wahan tha. Raja ne uspe dono bhaiyon ko rishiyon ke saath bithaya.

Verse 511 (चौपाई)

प्रभुहि देखि सब नृप हिंयँ हारे। जनु राकेस उदय भएँ तारे।। असि प्रतीति सब के मन माहीं। राम चाप तोरब सक नाहीं।। बिनु भंजेहुँ भव धनुषु बिसाला। मेलिहि सीय राम उर माला।। अस बिचारि गवनहु घर भाई। जसु प्रतापु बलु तेजु गवाँई।। बिहसे अपर भूप सुनि बानी। जे अबिबेक अंध अभिमानी।। तोरेहुँ धनुषु ब्याहु अवगाहा। बिनु तोरें को कुअँरि बिआहा।। एक बार कालउ किन होऊ। सिय हित समर जितब हम सोऊ।। यह सुनि अवर महिप मुसकाने। धरमसील हरिभगत सयाने।।

Jab raja logon ne Ram ko dekha, sab ke dil toot gaye. Jaise chaand nikalta hai to taare dhundhle pad jaate hain. Sabke man mein yeh baat baith gayi ki Ram woh dhanush nahi chala sakta. Woh Shiv ka dhanush hai, bina tode Ram use chala dega aur Sita se shaadi karega. Yeh soch ke woh log ghar chale gaye. Unki badai, taakat sab chali gayi. Kuch raja hass pade, jo samajh mein nahi aate the aur apni akad mein andhe ho rakhe the. Unhone kaha, woh dhanush chala dega aur shaadi karega, bina chalaye kaun rajkumari se shaadi karega? Ek baar to marna bhi theek hai, Sita ke liye hum ladai jeet lenge. Yeh sun ke jo samajhdar raja the, jo dharam pe chalte the aur bhagwan ke bhakt the, woh muskuraye.

Verse 512 (दोहा/सोरठा)

सीय बिआहबि राम गरब दूरि करि नृपन्ह के। जीति को सक संग्राम दसरथ के रन बाँकुरे।।245।।

Ram Sita se shaadi karenge, aur raja logon ki akad tod denge. Dasarath ke ladke ladai mein itne maahir hain, unko kaun hara sakta hai?

Verse 513 (चौपाई)

ब्यर्थ मरहु जनि गाल बजाई। मन मोदकन्हि कि भूख बुताई।। सिख हमारि सुनि परम पुनीता। जगदंबा जानहु जियँ सीता।। जगत पिता रघुपतिहि बिचारी। भरि लोचन छबि लेहु निहारी।। सुंदर सुखद सकल गुन रासी। ए दोउ बंधु संभु उर बासी।। सुधा समुद्र समीप बिहाई। मृगजलु निरखि मरहु कत धाई।। करहु जाइ जा कहुँ जोई भावा। हम तौ आजु जनम फलु पावा।। अस कहि भले भूप अनुरागे। रूप अनूप बिलोकन लागे।। देखहिं सुर नभ चढ़े बिमाना। बरषहिं सुमन करहिं कल गाना।।

Bekar mein mat maro, apne baap ki hawa mat dikha. Pet bhara hai mithaiyon se par dimaag bhuka hai. Meri baat suno, Sita ko maano jaise jagat ki maata hai. Ram ko maano jaise jagat ke pita hain, unki khubsurti ko aankhon mein bhar ke dekho. Yeh dono bhai bahut khubsurat hain, sukh dete hain, sab gun inme hain. Amrit ke samundar ke paas khade ho ke marne kyun bhaag rahe ho? Jahan jana hai jao, aaj mera janam safal ho gaya. Yeh keh ke jo achhe raja the, woh Ram ki khubsurti dekhne lage. Devta aasman mein apne rath mein baith ke dekh rahe the, phool barsa rahe the aur gaana ga rahe the.

Verse 514 (दोहा/सोरठा)

जानि सुअवसरु सीय तब पठई जनक बोलाई। चतुर सखीं सुंदर सकल सादर चलीं लवाईं।।246।।

Tab Sita ne samajh liya ki waqt aa gaya hai. Usne kaha aur Janak ne bulawa bheja. Uski sahelian, jo samajhdar aur khubsurat thin, izzat se usko le kar aayin.

Verse 515 (चौपाई)

सिय सोभा नहिं जाइ बखानी। जगदंबिका रूप गुन खानी।। उपमा सकल मोहि लघु लागीं। प्राकृत नारि अंग अनुरागीं।। सिय बरनिअ तेइ उपमा देई। कुकबि कहाइ अजसु को लेई।। जौ पटतरिअ तीय सम सीया। जग असि जुबति कहाँ कमनीया।। गिरा मुखर तन अरध भवानी। रति अति दुखित अतनु पति जानी।। बिष बारुनी बंधु प्रिय जेही। कहिअ रमासम किमि बैदेही।। जौ छबि सुधा पयोनिधि होई। परम रूपमय कच्छप सोई।। सोभा रजु मंदरु सिंगारू। मथै पानि पंकज निज मारू।।

Sita ki khubsurti ka to bayan hi nahi ho sakta. Woh jagat ki maata hain, gun aur roop ka khazana hain. Main koi misaan deun to woh bhi kam lagti hai, kyunki woh misaan to normal auraton pe lagti hain. Sita ka roop batana aur koi misaan dena, woh galat baat hai. Aisa karne wala bura kavi kehlaega. Sita jaisi ladki duniya mein hai hi nahi. Uski baat Saraswati jaisi hai, shareer Parvati jaisa hai. Rati devi dukhi thi kyunki usne apna shareer chhota samjha. Uska bhai samundar hai, dost Shiv hai, phir bhi main kaise bataun ki woh Lakshmi jaisi hai? Agar uski khubsurti amrit hoti to samundar bhar jata. Woh kachhua bhi khubsurti ka bana hota. Uski khubsurti mandar phool jaisi hai, uska singar bhi mandar hai. Woh apne haathon se samundar math rahi hai.

Verse 516 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि उपजै लच्छि जब सुंदरता सुख मूल। तदपि सकोच समेत कबि कहहिं सीय समतूल।।247।।

Lakshmi ki sundarta aise hi upajti hai, yehi sukh ki jad hai. Lekin kavi kehte hain ki Sita ke barabar koi nahi, yeh baat unhone badi sharam se kahi hai.

Verse 517 (चौपाई)

चलिं संग लै सखीं सयानी। गावत गीत मनोहर बानी।। सोह नवल तनु सुंदर सारी। जगत जननि अतुलित छबि भारी।। भूषन सकल सुदेस सुहाए। अंग अंग रचि सखिन्ह बनाए।। रंगभूमि जब सिय पगु धारी। देखि रूप मोहे नर नारी।। हरषि सुरन्ह दुंदुभीं बजाई। बरषि प्रसून अपछरा गाई।। पानि सरोज सोह जयमाला। अवचट चितए सकल भुआला।। सीय चकित चित रामहि चाहा। भए मोहबस सब नरनाहा।। मुनि समीप देखे दोउ भाई। लगे ललकि लोचन निधि पाई।।

Sita apni saheliyon ke saath chali, gaate hue manmohak geet. Uska sundar tan saari mein chamak raha tha, woh duniya ki maa hai, uski chamak jaisi kisi ki nahi. Uske gehne sab sahi jagah pe the, saheliyon ne har ang pe sajaya tha. Jab Sita rangbhoomi pe kadam rakhti hai, mard aur auratein uski sundarta dekh ke dekhte reh jaate hain. Devta khush ho ke dhol bajate hain, apsara gaati hain aur phool barsate hain. Haath mein kamal lekar woh jaymala lekar chamak rahi thi, saari duniya bina palak jhapke usko dekh rahi thi. Sita ke dil mein Ram ke liye pyaar jag raha tha, sab raja log uski sundarta dekh ke fida ho rahe the. Dono bhaiyon ne rishi ko paas dekha, unki aankhen khazana paane ke liye taras rahi thi.

Verse 518 (दोहा/सोरठा)

गुरजन लाज समाजु बड़ देखि सीय सकुचानि। लागि बिलोकन सखिन्ह तन रघुबीरहि उर आनि।।248।।

Sita ne bada samaj dekha aur bade logon ke saamne sharam aa rahi thi. Lekin usne Raghuveer Ram ko dekha aur use apne dil mein basa liya.

Verse 519 (चौपाई)

राम रूपु अरु सिय छबि देखें। नर नारिन्ह परिहरीं निमेषें।। सोचहिं सकल कहत सकुचाहीं। बिधि सन बिनय करहिं मन माहीं।। हरु बिधि बेगि जनक जड़ताई। मति हमारि असि देहि सुहाई।। बिनु बिचार पनु तजि नरनाहु। सीय राम कर करै बिबाहू।। जग भल कहहि भाव सब काहू। हठ कीन्हे अंतहुँ उर दाहू।। एहिं लालसाँ मगन सब लोगू। बरु साँवरो जानकी जोगू।। तब बंदीजन जनक बौलाए। बिरिदावली कहत चलि आए।। कह नृप जाइ कहहु पन मोरा। चले भाट हियँ हरषु न थोरा।।

Mard aur auratein Ram ke roop aur Sita ki sundarta dekh rahe the, palak bhi nahi jhapak rahe the. Sab soch rahe the aur sharam se bol rahe the, dil mein Brahma se dua kar rahe the. Kehte the ki Brahma jaldi Janaka ko samjha de, unka mann taiyaar ho jaye. Bina soche-samjhe raja apna vada tod de aur Sita aur Ram ki shaadi karwa de. Duniya yeh accha kahegi aur sab log khush honge, lekin raja ki zid ne dil mein aag laga di hai. Sab logon ko bas ek hi tamanna thi ki kale rang wala Ram hi Janaki ke liye ban jaye. Tab Janaka ne apne gaane wale bulaye jo tareef ke geet gaate the. Raja ne kaha ki jao aur mera vada sabko suna do, woh gaane wale khush hokar chale gaye.

Verse 520 (दोहा/सोरठा)

बोले बंदी बचन बर सुनहु सकल महिपाल। पन बिदेह कर कहहिं हम भुजा उठाइ बिसाल।।249।।

Bande ne acche shabd bol ke kaha ki suno saare raja log. Hum Videh ke vade ko poora karenge aur apni badi baahein utha kar dikhayenge.