Valmiki Ramayana 2.22.1-2: Ayodhya Kanda, Sarga 22, Shlokas 1-2

अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः

Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana

Devanagari script

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।

श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥१॥

आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।

उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान् ॥२॥

Recitation with translationValmiki Ramayana 2.22.1-2

Transliteration

atha taṁ vyathayā dīnaṁ saviśeṣam amarṣitam |

śvasantam iva nāgendraṁ roṣavisphāritekṣaṇam ||1||

āsādya rāmaḥ saumitriṁ suhṛdaṁ bhrātaraṁ priyam |

uvāca idaṁ sa dhairyeṇa dhārayan sattvam ātmavān ||2||

Translation

Lakshman bahut gusse mein tha, aankhen laal, jaise koi bada saanp phoonk maarta ho. Woh dukh se toota hua tha. Ram uske paas gaya. Ram khud ko sambhala hua tha, aur dheere se Lakshman se baat ki.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• अथ: then/thereupon
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रमसूचक/सम्बन्धबोधक (particle: 'then/thereupon')

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे; द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• व्यथया: with anguish
• व्यथया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: व्यथा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन

• दीनम्: miserable
• दीनम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying 'tam')

• स-विशेषम्: especially/with marked intensity
• स-विशेषम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: विशेष (प्रातिपदिक) + स (उपसर्गवत्/सह-अर्थक)
• Form: अव्ययीभाव-समास (सह/सहित-अर्थे); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• अमर्षितम्: indignant/angered
• अमर्षितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मृष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकालिक विशेषण (past passive participle); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'tam' इति विशेषण

• श्वसन्तम्: breathing hard/hissing
• श्वसन्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: श्वस् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले (present active participle); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• इव: like/as if
• इव: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमानवाचक (comparative particle)

• नागेन्द्रम्: king of serpents
• नागेन्द्रम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: नाग + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (नागानाम् इन्द्रः); पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; उपमान (object of comparison)

• रोष-विस्फारित-ईक्षणम्: with eyes widened by anger
• रोष-विस्फारित-ईक्षणम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: रोष (प्रातिपदिक) + विस्फारित (विस्फारय्/स्फुर्-आदि, क्त कृदन्त) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (रोषेण विस्फारिते ईक्षणे यस्य/यत्); नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग-रूपेण द्वितीया, एकवचन; बहुधा विशेषणरूपेण 'tam' इति विशेष्यस्य

• आसाद्य: having approached
• आसाद्य: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: आ + सद् (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययीभाव-रूप कृदन्त (absolutive/gerund): 'having approached'

• रामः: Rama
• रामः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन

• सौमित्रिम्: Lakshmana (son of Sumitra)
• सौमित्रिम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बोधनार्थे न, कर्मरूपेण (object of 'āsādya')

• सुहृदम्: intimate friend
• सुहृदम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सुहृद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying 'saumitriṃ')

• भ्रातरम्: brother
• भ्रातरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'saumitriṃ' इत्यस्य अप्पोजिशन (apposition)

• प्रियम्: beloved
• प्रियम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying 'bhrātaram/saumitriṃ')

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• इदम्: this (speech/these words)
• इदम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; वाक्यकर्म (object: 'this')

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; 'रामः' इत्यस्य पुनरुक्त-निर्देश (pronoun)

• धैर्येण: with fortitude
• धैर्येण: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: धैर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; तृतीया (Instrumental), एकवचन

• धारयन्: holding/maintaining
• धारयन्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: धृ (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले (present active participle); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; कर्तृविशेषण (qualifying 'saḥ/rāmaḥ')

• सत्त्वम्: composure/steadfastness
• सत्त्वम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन; 'धारयन्' इत्यस्य कर्म

• आत्मवान्: self-possessed
• आत्मवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: वत्-प्रत्ययान्त तद्धित (possessive adjective); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; कर्तृविशेषण

Context

The self-possessed Rama held his composure and approached his beloved, intimate brother Lakshmana who was (looking) miserable with his mental agony. To him, who was hissing like a king cobra, he said:

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana (Saumitri)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here is emotional discipline in crisis: Rama models steadiness (dhairya, sattva) even when injustice provokes anger in others.

What is the narrative situation?

Immediately after the coronation plan is overturned, Lakshmana is enraged; Rama approaches him to calm and guide him.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s self-possession and leadership through calm counsel, contrasted with Lakshmana’s fierce protective anger.