Sarga 22

Verse 1

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्।श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।।।आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्।।।।

Lakshman bahut gussa mein tha. Jaise koi bada saanp fuse ho gaya ho. Aankhon mein aag thi. Rama ne use calm kiya. Bade bhai ki tarah use samjhaya. Dheere-dheere uska gussa kam hua.

Verse 2

अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम्। श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम्।।2.22.1।।आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम्।उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान्।।2.22.2।।

Lakshman bahut gusse mein tha, aankhen laal, jaise koi bada saanp phoonk maarta ho. Woh dukh se toota hua tha. Ram uske paas gaya. Ram khud ko sambhala hua tha, aur dheere se Lakshman se baat ki.

Verse 3

निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्।।।।उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मेसर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम्।।।।

Gussa aur dukh ko andar hi rakh. Sirf dhairya se kaam lo. Jo log neecha samajh rahe hain, unka mazaak mat hone do. Khushi se kaam karo. Aaj jo bhi mera abhishek ke liye tayyar kiya gaya hai, use sab side kar do. Jaldi se jo karna hai karo, koi galti nahi honi chahiye.

Verse 4

निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम्।अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम्।।2.22.3।।उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मेसर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम्।।2.22.4।।

Saumitra, gussa aur dukh ko andar dabao. Sirf dhairya se kaam lo. Jo log neecha samajh rahe hain, unka mazaak mat hone do. Khushi se kaam karo. Aaj jo bhi mera abhishek ke liye tayyar kiya gaya hai, use sab side kar do. Jaldi se jo karna hai karo, koi galti nahi honi chahiye.

Verse 5

सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भार सम्भ्रमः।अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु संभारसम्भ्रमः।।।।

Saumitra, jo bhi logon ne mera abhishek ke liye itna shor sharaba kiya, woh sab kaam ab vanvaas ke liye ho jaye. Jo tayyari thi abhishek ki, wohi tayyari ab vanvaas ki. Dono mein farak nahi, bas kaam alag hai.

Verse 6

यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते।माता मे सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु।।।।

Mere pita sach bolte hain, hamesha sach pe chalte hain, aur bahut himmat wale hain. Woh pehle paralok ka dar rakhte the. Ab woh dar se aazaad ho jayein.

Verse 7

तस्याश्शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे।मनसि प्रतिसंजातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम्।।।।

Lakshman, main us dukh ko ek pal ke liye bhi dil mein nahi rakh sakta. Jo shak mere man mein baith gaya hai, main use ignore nahi kar sakta.

Verse 8

न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन।मातृ़णां वा पितुर्वाऽहं कृतमल्पं च विप्रियम्।।।।

Main kabhi bhi jaan-bujh ke maa ya pita ka bura kaam nahi karta. Na hi galti se koi aisa kaam kiya hai jo unhe bura lage.

Verse 9

सत्यस्सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः।परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम।।।।

Mere pita sachche hain, sach pe bharosa rakhte hain, aur hamesha sach ke liye ladte hain. Woh paralok ke dar se darte the. Ab woh dar se free ho jayein.

Verse 10

तस्याऽपि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते।सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम्।।।।

Agar yeh raaj-tilak ka kaam wapas nahi liya gaya, toh pita ji ko bahut takleef hogi. Unka dil yeh kahega ki maine apna vaada poora nahi kiya. Aur woh dard mujhe bhi milega.

Verse 11

अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण।अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितःपुनः।।।।

Isliye Lakshman, abhi jaake tilak ki saari taiyaari rukwa do. Jab tak woh ruk nahi jaati, main jungle nahi jaunga. Uske baad hi main yahan se nikalunga.

Verse 12

मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा।सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः।।।।

Jab main aaj hi van chala jaunga, tab raja ki beti ko chain milega. Uska kaam ho gaya. Woh apne beta Bharat ko bina kisi der ke raja bana degi.

Verse 13

मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि।गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनस्सुखम्।।।।

Jab main jungle jaunga, mere upar ped ki chhaal aur hiran ki chamdi hogi. Baal bhi bandhe hue. Tab Kaikeyi ko mann sukh milega, uska dil shant ho jayega.

Verse 14

बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम्।तं तु नार्हामि संक्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम्।।।।

Jisne yeh faisla kiya hai, uska mann bilkul shant hai. Main usse pareshan nahi kar sakta. Main abhi van ke liye nikalta hoon, aur der nahi karunga.

Verse 15

कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने।राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने।।।।

Lakshman, yeh jo main van mein ja raha hoon, aur jo rajya mujhe mila tha woh bhi chala gaya, yeh sab kismat ka kaam hai. Kismat hi iski wajah hai, aur kuchh nahi.

Verse 16

कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने।यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत्।।।।

Kaikeyi ne aisa kyun socha ki mujhe dukh pahunche? Agar kismat mein yeh likha nahi hota, toh woh kabhi aisa nahi karti. Yeh sab daiva ka khel hai.

Verse 17

जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम्।भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा।।।।

Lakshman, tum jaante ho ki maine apni maon mein kabhi farak nahi kiya. Kaikeyi ne bhi mujh mein aur apne bete Bharat mein kabhi farak nahi kiya. Woh hum dono ko ek jaisa samajhti thi.

Verse 18

सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैप्रवासार्थैश्च दुर्वचैः।उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये।।।।

Kaikeyi ne jo kadwe baatein kahi, rajya rokne ke liye, mujhe van bhejne ke liye, main uska koi aur karan nahi samajhta. Yeh sab kismat ka kaam hai, aur kuchh nahi.

Verse 19

कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा।ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसन्निधौ।।।।

Kaikeyi rajkumari thi, uska dil bilkul saaf tha. Woh aise kaise bol sakti thi jo mujhe dukh de? Aur bhi baat, Dasharath ke saamne? Agar kismat mein nahi hota, toh aisa kabhi nahi hota.

Verse 20

यदचिन्त्यन्तु तद्दैवं भूतेष्वपि न विहन्यते।व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः।।।।

Daiva ka koi hisaab nahi hota, aur kisi bhi insaan ko yeh nahi rok sakta. Saaf dikh raha hai ki buri time mere upar bhi aayi hai, aur Sita ke upar bhi.

Verse 21

कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान्।यस्य न ग्रहणं किञ्चित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते।।।।

Lakshman, batao kaun hai jo daiva se lad sakta hai? Daiva ko pakad mein toh aata nahi, bas kaam karte waqt pata chalta hai ki yeh daiva ka kaam hai.

Verse 22

सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ।यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत्।।।।

Khushi aur dukh, darr aur gussa, milna aur khona, janma aur maut, yeh sab jo hota hai, woh daiva ka kaam hai.

Verse 23

ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः।उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान्भ्रश्यन्ते काममन्युभिः।।।।

Jin rishiyon ne bahut tapasya ki hai, jab daiva unpe padta hai toh woh bhi apne vrat tod dete hain. Woh bhi kaam aur gusse mein phans jaate hain.

Verse 24

असङ्कल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते।निवर्त्यारम्भमारब्धं ननु दैवस्य कर्म तत्।।।।

Jab kaam shuru ho aur achanak koi rukawat aa jaye, socho nahi tha bhi. Yeh sab kismat ka kaam hai. Jo shuru kiya tha woh ruk gaya, isme koi apni galti nahi.

Verse 25

एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना।व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते।।।।

Main samajh gaya ki yeh sach hai. Maine khud ko sambhal liya. Mera rajyabhishek ruk gaya, par main dukhi nahi hoon. Maine apne aap ko saaf kar liya.

Verse 26

तस्मादपरितापस्संस्त्वमप्यनुविधाय माम्।प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम्।।।।

Isliye tum bhi dukhi mat ho. Mera kaho aur rajyabhishek ki saari taiyari abhi rukwa do. Jaldi karo.

Verse 27

एभिरेव घटै स्सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः।मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति।।।।

Lakshman, yeh jo paani ke bartan hai rajyabhishek ke liye, main unse hi snana karunga. Ab main van mein rahunga, vrat rakhunga. Yeh paani mere liye vrat ka snana banega.

Verse 28

अथवा किं ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु।उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति।।।।

Gussa aur dukh dono chhod do. Sirf himmat pakdo. Apmaan ki baat bhool jao. Khushi rakhne ki koshish karo.

Verse 29

मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये।राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः।।।।

Lakshman, gussa aur dukh ko rok ke rakh. Sirf dhairya pakad. Jo bhi logon ne mera rajya abhishek ke liye tayyar kiya tha, uska mazaak mat hone do. Ab jo karna hai woh seedha karo. Vanvaas bhi badi baat hai, isme sharam nahi.

Verse 30

न लक्ष्मणास्मिन्खलु कर्मविघ्नेमाता यवीयस्यतिशङ्कनीया।दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्टंजानासि दैवं च तथा प्रभावम्।।।।

Lakshman, is kaam mein koi rukawat nahi aani chahiye. Meri maa ko shak nahi hona chahiye. Unka dil abhishek ki baat se jal raha tha. Ab bhi agar shak rahega toh woh pareshan rahengi. Bhagwan ki marzi yeh hai, aur tum jaante ho bhagwan kya kya kar sakta hai.