
ईश्वर देवी से पुष्कर के निकट ‘अष्टपुष्कर’ नामक कुण्ड का माहात्म्य कहते हैं—यह असंयमी जनों के लिए दुर्लभ है, पापों का नाश करने वाला और अत्यन्त पुण्यदायक है। वहीं राम द्वारा स्थापित ‘रामेश्वर’ नामक लिंग का वर्णन आता है; केवल दर्शन-पूजन से भी प्रायश्चित्त होता है और ब्रह्महत्या जैसे महापाप से मुक्ति बताई गई है। देवी विस्तार से पूछती हैं कि सीता-लक्ष्मण सहित राम वहाँ कैसे पहुँचे और लिंग-प्रतिष्ठा कैसे हुई। ईश्वर राम के जीवन-प्रसंग बताते हैं—रावण-वध हेतु अवतार, फिर ऋषि-शाप के कारण वनवास; यात्रा में प्रभास-प्रदेश में आगमन। विश्राम के बाद राम को दशरथ का स्वप्न होता है; वे ब्राह्मणों से परामर्श करते हैं। ब्राह्मण स्वप्न को पितरों का संकेत मानकर पुष्कर-तीर्थ में श्राद्ध का विधान बताते हैं। राम योग्य ब्राह्मणों को बुलाते हैं, लक्ष्मण को फल लाने भेजते हैं और सीता सामग्री तैयार करती हैं। श्राद्ध के समय ब्राह्मणों में अपने पितृकुल की साक्षात उपस्थिति का अनुभव कर सीता लज्जावश अलग हो जाती हैं; उनके न दिखने पर राम क्षणभर क्रोधित होते हैं, फिर सीता कारण बताती हैं—और यही प्रसंग पुष्कर के पास रामेश्वर-लिंग की स्थापना से जोड़ा जाता है। अंत में फलश्रुति है—भक्ति से पूजन करने पर परम गति मिलती है। विशेषकर द्वादशी तथा चतुर्थी/षष्ठी के संयोगों में किया गया श्राद्ध अपार फल देता है; पितरों की तृप्ति बारह वर्षों तक बनी रहती है। अश्वदान को अश्वमेध-यज्ञ के समान पुण्यफल कहा गया है। यह प्रभास खण्ड के इस भाग का 111वाँ अध्याय बताया गया है।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुष्करारण्यमुत्तमम् । तस्मादीशानकोणस्थं धनुषां षष्टिभिः स्थितम्
ईश्वर बोले—तत्पश्चात्, हे महादेवी, उत्तम पुष्कर-वन को जाना चाहिए। वहाँ से ईशान कोण में, साठ धनुष की दूरी पर, वह स्थित है।
Verse 2
तत्र कुण्डं महादेवि ह्यष्टपुष्करसंज्ञितम् । सर्व पापहरं देवि दुष्प्राप्यमकृतात्मभिः
वहाँ, हे महादेवी, ‘अष्टपुष्कर’ नाम का एक पवित्र कुण्ड है। हे देवी, वह समस्त पापों का हरण करने वाला है, परन्तु असंयमी स्वभाव वालों के लिए दुर्लभ है।
Verse 3
तत्र कुण्डसमीपे तु पुरा रामेशधीमता । स्थापितं तन्महालिङ्गं रामेश्वर इति स्मृतम्
वहाँ उस कुण्ड के समीप प्राचीन काल में बुद्धिमान रामेश ने उस महान् लिङ्ग की स्थापना की; वह ‘रामेश्वर’ नाम से स्मरण किया जाता है।
Verse 4
तस्य पूजनमात्रेण मुच्यते ब्रह्महत्यया
उस (रामेश्वर) लिङ्ग के केवल पूजन मात्र से ही मनुष्य ब्रह्महत्या के पाप से मुक्त हो जाता है।
Verse 5
श्रीदेव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि रामेश्वरसमुद्भवम् । कथं तत्रागमद्रामः ससीतश्च सलक्ष्मणः
श्रीदेवी बोलीं— हे भगवन्, रामेश्वर की उत्पत्ति का विस्तार से वर्णन कीजिए। सीता और लक्ष्मण सहित राम वहाँ कैसे आए?
Verse 6
कथं प्रतिष्ठितं लिङ्गं पुष्करे पापतस्करे । एतद्विस्तरतो ब्रूहि फलं माहात्म्यसंयुतम्
पापों के चोर कहे जाने वाले पुष्कर में वह लिङ्ग कैसे प्रतिष्ठित हुआ? इसका माहात्म्ययुक्त फल भी सहित, यह सब विस्तार से बताइए।
Verse 7
ईश्वर उवाच । चतुर्विंशयुगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा । पुरा रावणनाशार्थं जज्ञे दशरथात्मजः
ईश्वर ने कहा—चौबीसवें युग में वसिष्ठ को पुरोहित बनाकर, रावण-वध के हेतु दशरथनन्दन श्रीराम का जन्म हुआ।
Verse 8
ततः कालान्तरे देवि ऋषिशापान्महातपाः । ययौ दाशरथी रामः ससीतः सहलक्ष्मणः
फिर कुछ काल बाद, हे देवी, ऋषि के शाप से महातपस्वी दाशरथि राम सीता सहित और लक्ष्मण के साथ निकल पड़े।
Verse 9
वनवासाय निष्क्रांतो दिव्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः । ततो यात्राप्रसंगेन प्रभासं क्षेत्रमागतः
वनवास के लिए निकलकर, दिव्य ब्रह्मर्षियों से घिरे हुए, फिर यात्रा के प्रसंग से वे प्रभास-क्षेत्र में आ पहुँचे।
Verse 10
तं देशं तु समासाद्य सुश्रांतो निषसाद ह । अस्तं गते ततः सूर्ये पर्णान्यास्तीर्य भूतले
उस देश में पहुँचकर वे अत्यन्त थककर बैठ गए; फिर सूर्यास्त होने पर उन्होंने भूमि पर पत्ते बिछा दिए।
Verse 11
सुष्वापाथ निशाशेषे ददृशे पितरं स्वकम् । स्वप्ने दशरथं देवि सौम्यरूपं महाप्रभम्
फिर रात्रि के अन्त के समय वे सो गए और स्वप्न में, हे देवी, अपने पिता दशरथ को सौम्य रूप और महान् तेज से युक्त देखा।
Verse 12
प्रातरुत्थाय तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् । यथा दशरथः स्वप्ने दृष्टस्तेन महात्मना
प्रातः उठकर उस महात्मा ने सब कुछ ब्राह्मणों से निवेदन किया—कि स्वप्न में उसने राजा दशरथ का दर्शन किया था।
Verse 13
ब्राह्मणा ऊचुः । वृद्धिकामाश्च पितरो वरदास्तव राघव । दर्शनं हि प्रयच्छंति स्वप्नान्ते हि स्ववंशजे
ब्राह्मण बोले—हे राघव! तुम्हारे पितृगण वंश की वृद्धि और कल्याण चाहने वाले तथा वरदाता हैं; वे अपने ही वंशज को स्वप्न के अंत में दर्शन देते हैं।
Verse 14
एतत्तीर्थं महापुण्यं सुगुप्तं शार्ङ्गधन्वनः । पुष्करेति समाख्यातं श्राद्धमत्र प्रदीयताम्
यह तीर्थ महापुण्यकारी है, शार्ङ्गधनुर्धर (विष्णु) द्वारा भली-भाँति रक्षित है। यह ‘पुष्कर’ नाम से प्रसिद्ध है; अतः यहाँ श्राद्ध किया जाए।
Verse 15
नूनं दशरथो राजा तीर्थे चास्मिन्समीहते । त्वया दत्तं शुभं पिण्डं ततः स दर्शनं गतः
निश्चय ही राजा दशरथ इस तीर्थ में फल की अभिलाषा रखते हैं। तुम्हारे द्वारा दिया गया शुभ पिण्ड होने से वे दर्शन देने प्रकट हुए।
Verse 16
ईश्वर उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा रामो राजीवलोचनः । निमंत्रयामास तदा श्राद्धार्हान्ब्राह्मणाञ्छुभान्
ईश्वर बोले—उनकी बात सुनकर कमलनयन राम ने तब श्राद्ध में पूज्य, शुभ ब्राह्मणों को आमंत्रित किया।
Verse 17
अब्रवील्लक्ष्मणं पार्श्वे स्थितं विनतकंधरम् । फलार्थं व्रज सौमित्रे श्राद्धार्थं त्वरयाऽन्वितः
तब पास खड़े, झुकी गर्दन वाले लक्ष्मण से उन्होंने कहा— “हे सौमित्र! श्राद्ध के लिए फल लाने हेतु शीघ्र जाओ, विलम्ब न करो।”
Verse 18
स तथेति प्रतिज्ञाय जगाम रघुनंदनः । आनयामास शीघ्रं स फलानि विविधानि च
“ऐसा ही हो” कहकर रघुनन्दन चल पड़े और शीघ्र ही अनेक प्रकार के फल लाकर लौट आए।
Verse 19
बिल्वानि च कपित्थानि तिन्दुकानि च भूरिशः । बदराणि करीराणि करमर्दानि च प्रिये
हे प्रिये! बहुत-से बिल्व, कपित्थ और तिन्दुक थे; साथ ही बदर, करीर और करमर्द भी थे।
Verse 20
चिर्भटानि परूषाणि मातुलिंगानि वै तथा । नालिकेराणि शुभ्राणि इंगुदीसंभवानि च
चिर्भट, परूष और मातुलिंग भी थे; श्वेत नारिकेल तथा इंगुदी से उत्पन्न फल भी थे।
Verse 21
अथैतानि पपाचाशु सीता जनकनंदिनी । ततस्तु कुतपे काले स्नात्वा वल्कलभृच्छुचिः
तब जनकनन्दिनी सीता ने इन सबको शीघ्र पकाया। फिर कुतप-काल में स्नान करके, शुद्ध होकर और वल्कल धारण कर (श्राद्ध-कर्म हेतु) तत्पर हुई।
Verse 22
ब्राह्मणानानयामास श्राद्धार्हान्द्विजसत्तमान् । गालवो देवलो रैभ्यो यवक्रीतोऽथ पर्वतः
उसने श्राद्ध-पूजन के योग्य श्रेष्ठ द्विज ब्राह्मणों को बुलवाया—गालव, देवल, रैभ्य, यवक्रीत तथा पर्वत।
Verse 23
भरद्वाजो वसिष्ठश्च जावालिर्गौतमो भृगुः । एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा वेदपारगाः
भरद्वाज, वसिष्ठ, जावालि, गौतम, भृगु—ये तथा अन्य अनेक वेद-पारंगत ब्राह्मण वहाँ उपस्थित थे।
Verse 24
श्राद्धार्थं तस्य संप्राप्ता रामस्याक्लिष्टकर्मणः । एतस्मिन्नेव काले तु रामः सीतामभाषत
अक्लिष्टकर्मा राम के श्राद्ध-कार्य हेतु वे वहाँ पहुँचे। उसी समय राम ने सीता से कहा।
Verse 25
एहि वैदेहि विप्राणां देहि पादावनेजनम् । एतच्छ्रुत्वाऽथ सा सीता प्रविष्टा वृक्षमध्यतः
“आओ, वैदेही; ब्राह्मणों के पाद-प्रक्षालन हेतु जल दो।” यह सुनकर सीता वृक्षों के बीच चली गई।
Verse 26
गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं रामस्यादर्शने स्थिता । मुहुर्मुहुर्यदा रामः सीतासीतामभाषत
झाड़ियों में अपने को छिपाकर वह राम की दृष्टि से ओझल रही। तब राम बार-बार पुकारते रहे—“सीते! सीते!”
Verse 27
ज्ञात्वा तां लक्ष्मणो नष्टां कोपाविष्टं च राघवम् । स्वयमेव तदा चक्रे ब्राह्मणार्ह प्रतिक्रियाम्
उसे लुप्त जानकर और राघव को क्रोध से आविष्ट देखकर लक्ष्मण ने स्वयं ही तब ब्राह्मणों के योग्य विधिपूर्वक प्रतिकर्म किया।
Verse 28
अथ भुक्तेषु विप्रेषु कृत पिंडप्रदानके । आगता जानकी सीता यत्र रामो व्यवस्थितः
फिर ब्राह्मणों के भोजन कर लेने और पिंड-प्रदान का कर्म पूर्ण हो जाने पर, जहाँ राम बैठे थे वहाँ जानकी सीता आ पहुँची।
Verse 29
तां दृष्ट्वा परुषैर्वाक्यैर्भर्त्सयामास राघवः । धिग्धिक्पापे द्विजांस्त्यक्त्वा पितृकृत्यमहोदयम् । क्व गताऽसि च मां हित्वा श्राद्धकाले ह्युपस्थिते
उसे देखकर राघव ने कठोर वचनों से डाँटा— “धिक्कार है, पापिनी! ब्राह्मणों को और पितरों के इस महान् शुभ कर्तव्य को छोड़कर, श्राद्ध-काल उपस्थित होने पर मुझे छोड़कर तू कहाँ चली गई?”
Verse 30
ईश्वर उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भयभीता च जानकी
ईश्वर ने कहा— उसके वे वचन सुनकर जानकी भयभीत हो गई।
Verse 31
कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वेपमाना ह्यभाषत । मा कोपं कुरु कल्याण मा मां निर्भर्त्सय प्रभो
वह हाथ जोड़कर, काँपती हुई बोली— “हे कल्याणमय! क्रोध न कीजिए; हे प्रभो! मुझे मत डाँटिए।”
Verse 32
शृणु यस्माद्विभोऽन्यत्र गता त्यक्त्वा तवान्तिकम् । दृष्टस्तत्र पिता मेऽद्य तथा चैव पितामहः
सुनिए, हे विभो! मैं आपका सान्निध्य छोड़कर अन्यत्र गया, क्योंकि वहाँ आज मैंने अपने पिता को देखा—और अपने पितामह को भी।
Verse 33
तस्य पूर्वतरश्चापि तथा मातामहादयः । अंगेषु ब्राह्मणेन्द्राणामाक्रान्तास्ते पृथक्पृथक्
उसके पूर्वज भी—मातामह आदि—ब्राह्मणों में श्रेष्ठ पुरोहितों के अंगों में अलग-अलग होकर प्रविष्ट/आक्रान्त हो गए थे।
Verse 34
ततो लज्जा समभवत्तत्र मे रघुनन्दन । पित्रा तत्र महाबाहो मनोज्ञानि शुभानि च
तब, हे रघुनन्दन, वहाँ मुझे लज्जा हुई। और वहीं, हे महाबाहो, मेरे पिता ने मनोहर तथा शुभ वस्तुओं/व्यवस्थाओं का प्रबंध किया।
Verse 35
तत्र पुष्करसान्निध्ये दक्षिणे धनुषां त्रये । लिंगं प्रतिष्ठयामास रामेश्वरमिति श्रुतम्
वहाँ पुष्कर के सान्निध्य में, दक्षिण दिशा में तीन धनुष-प्रमाण दूरी पर, उसने एक लिङ्ग की प्रतिष्ठा की—जो ‘रामेश्वर’ नाम से प्रसिद्ध है।
Verse 36
भक्ष्याणि भक्षितान्येव यानि वै गुणवन्ति च । स कथं सुकषायाणि क्षाराणि कटुकानि च । भक्षयिष्यति राजेन्द्र ततो मे दुःखमाविशत्
उसने तो उत्तम और गुणयुक्त भोजन ही खाया है; फिर वह कषाय, क्षार और कटु पदार्थ कैसे खाएगा? हे राजेन्द्र, इसी से मुझे दुःख आ घेरा।
Verse 37
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मितो राघवोऽभवत् । विशेषेण ददौ तस्मिञ्छ्राद्धं तीर्थे तु पुष्करे
उसके वचन सुनकर राघव विस्मित हो गया। वहाँ पुष्कर-तीर्थ में उसने विशेष श्रद्धा और विधि से श्राद्ध किया।
Verse 39
यस्तं पूजयते भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । स प्राप्नोति परं स्थानं य्रत्र देवो जनार्दनः
जो भक्तिभाव से क्रमपूर्वक गंध, पुष्प आदि अर्पित कर उसकी पूजा करता है, वह उस परम धाम को प्राप्त होता है जहाँ भगवान जनार्दन निवास करते हैं।
Verse 40
किमत्र बहुनोक्तेन द्वादश्यां यत्प्रदापयेत् । न तत्र परिसंख्यानं त्रिषु लोकेषु विद्यते
यहाँ अधिक कहने की क्या आवश्यकता? द्वादशी को जो कुछ दान कराया जाता है, उसके पुण्य का परिमाण तीनों लोकों में भी नहीं गिना जा सकता।
Verse 41
शुक्रांगारकसंयुक्ता चतुर्थी या भवेत्क्वचित् । षष्ठी वात्र वरारोहे तत्र श्राद्धे महत्फलम्
हे सुन्दरी! यदि कभी चतुर्थी शुक्रवार और मंगलवार के संयोग से युक्त हो, अथवा यहाँ षष्ठी हो, तो उस अवसर पर किया गया श्राद्ध महान फल देता है।
Verse 42
यावद्द्वादशवर्षाणि पितरश्च पितामहाः । तर्पिता नान्यमिच्छन्ति पुष्करे स्वकुलोद्भवे
बारह वर्षों तक पिता और पितामह—तर्पण से तृप्त होकर—और कुछ नहीं चाहते, जब पुष्कर में उनके ही कुल में जन्मे व्यक्ति द्वारा तर्पण किया जाता है।
Verse 43
तत्र यो वाजिनं दद्यात्सम्यग्भक्तिसमन्वितः । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
जो मनुष्य वहाँ सम्यक् भक्ति सहित घोड़े का दान करता है, वह अश्वमेध यज्ञ के समान पुण्यफल प्राप्त करता है।
Verse 44
इति ते कथितं सम्यङ्माहात्म्यं पापनाशनम् । रामेश्वरस्य देवस्य पुष्करस्य च भामिनि
हे सुन्दरी, इस प्रकार मैंने तुम्हें देवाधिदेव रामेश्वर तथा पुष्कर का पाप-नाशक माहात्म्य यथार्थ रूप से कहा।
Verse 111
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करमाहात्म्ये रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनंनामैकादशोत्तरशततमोऽध्यायः
इस प्रकार श्रीस्कन्द महापुराण की एकाशी-सहस्री संहिता के सप्तम प्रभासखण्ड में, प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्य के पुष्कर-माहात्म्य अंतर्गत ‘रामेश्वर-क्षेत्र-माहात्म्य-वर्णन’ नामक एक सौ ग्यारहवाँ अध्याय समाप्त हुआ।