
अगस्त्य काशी-केन्द्रित धर्म-तत्त्व का उपदेश सुनाते हैं। विश्वानर और शुचिष्मती के गृहस्थ जीवन से कथा आरम्भ होकर गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्त, जन्मोत्सव और नामकरण आदि संस्कार क्रम से बताए जाते हैं। वैदिक-शैली के मंत्र-प्रमाण के साथ बालक का नाम “गृहपति” रखा जाता है; जन्मोत्सव में ऋषि और दिव्यगणों की विशाल सभा आकर उसकी शुभता को सार्वजनिक धर्म-व्यवस्था में प्रतिष्ठित करती है। फिर गृहस्थ-आश्रम में संतान के महत्व, पुत्रों के प्रकार और वंश-परम्परा की रक्षा को धर्म का विषय बताया जाता है। नारद आते हैं, माता-पिता की आज्ञापालन को नीति-नियम के रूप में समझाते हैं और देह-लक्षण तथा हस्तरेखा/चिह्नों की परीक्षा करके राज्य-लक्ष्मी और सौभाग्य के संकेत बताते हैं, साथ ही कहते हैं कि भाग्य गुणों को उलट भी सकता है। बारहवें वर्ष के आसपास बिजली/अग्नि से संकट की भविष्यवाणी सुनकर माता-पिता शोक करते हैं; बालक उन्हें ढाढ़स बँधाकर मृत्युञ्जय (शिव) की आराधना से संकट-निवारण का व्रत लेता है, और कथा फिर भक्ति, संरक्षण तथा काशी के शैव-उद्धार-क्षितिज पर स्थिर हो जाती है।
Verse 1
अगस्तिरुवाच । शृणु सुश्रोणि सुभगे वैश्वानरसमुद्भवम् । पुण्यशीलसुशीलाभ्यां यथोक्तं शिवशर्मणे
अगस्त्य बोले—हे सुश्रोणि, हे सुभगे! वैश्वानर (पावक) से उत्पन्न यह वृत्तांत सुनो। पुण्यशीला और सुशीला—इन दोनों पुण्यात्माओं ने जैसा घटित हुआ था, वैसा ही शिवशर्मा से कहा था।
Verse 2
अथ कालेन तद्योषिदंतर्वत्नी बभूव ह । विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्य कर्मणि
फिर समय आने पर, उसके द्वारा विधिपूर्वक ‘गर्भाधान’ नामक संस्कार किए जाने पर, वह स्त्री गर्भवती हो गई।
Verse 3
ततः पुंसवनं तेन स्पंदनात्प्राग्विपश्चिता । गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतं पुंस्त्वविवृद्धये
इसके बाद गर्भ के प्रथम स्पंदन से पहले, उस विद्वान ने गृ्ह्यसूत्रों में बताए विधान के अनुसार ‘पुंसवन’ संस्कार भली-भाँति कराया, ताकि पुत्रत्व (पुत्र-समृद्धि) की वृद्धि हो।
Verse 4
सीमन्तोथाष्टमे मासि गर्भरूपसमृद्धिकृत् । सुखप्रसव सिद्ध्यै च तेनाकारि क्रियाविदा
फिर आठवें मास में गर्भ के रूप की समृद्धि और सुखपूर्वक सफल प्रसव की सिद्धि हेतु, विधि-विदों ने ‘सीमन्त’ संस्कार किया।
Verse 5
अथातः सत्सुतारासु ताराधिप वराननः । केंद्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेष्वयुगेषु च
तदनन्तर जब शुभ नक्षत्र थे, ताराधिप चन्द्रमा—शुभमुख—गुरु के साथ शुभ केन्द्र में स्थित था, शुभ लग्न था और विषम भागों में शुभ ग्रह थे, तब समय परम मंगलमय हुआ।
Verse 6
अरिष्टं दीपयन्दीप्त्या सर्वारिष्टविनाशकृत् । तनयो नाम तस्यां तु शुचिष्मत्यां बभूव ह
अपनी दीप्ति से समस्त अरिष्टों को दूर करने वाला, सर्व अरिष्ट-विनाशक पुत्र उसी शुचिष्मती के गर्भ से उत्पन्न हुआ।
Verse 7
सद्यः समस्तसुखदो भूर्भुवःस्वर्निवासिनाम् । गंधवाहागन्धवाहादिग्वधूमुखवासनाः
तत्क्षण वह भूर्, भुवः और स्वः के निवासियों को समस्त सुख देने वाला हुआ; और दिशाओं की वधुओं के मुख-गन्ध के समान सुगन्धित पवन चारों ओर बहने लगे।
Verse 8
इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववर्षुस्ते घनाघनाः । देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुः सर्वतोदिशः
वे घनघोर मेघ प्रिय सुगन्ध वाले पुष्पों की धाराएँ बरसाने लगे; देवदुन्दुभियाँ गूँज उठीं और चारों दिशाएँ प्रसन्न व शान्त हो गईं।
Verse 9
परितः सरितः स्वच्छा भूतानां मानसैः सह
चारों ओर नदियाँ निर्मल हो गईं, और उनके साथ प्राणियों के मन भी स्वच्छ, शांत और प्रसन्न हो उठे।
Verse 10
सत्त्वाः सत्त्वसमायुक्ता वसुधासीच्छुभा तदा । कल्याणी सर्वतो वाणी प्राणिनः प्रीणयंत्यभूत्
जीव सत्त्वगुण से परिपूर्ण हो गए; तब पृथ्वी भी शुभ हो उठी; और चारों ओर से कल्याणकारी, मधुर वाणी उठी, जो समस्त प्राणियों को आनंदित करने लगी।
Verse 11
तिलोत्तमोर्वशीरंभा प्रभा विद्युत्प्रभा शुभा । सुमंगला शुभालापा सुशीलाड्या वरांगनाः
तिलोत्तमा, उर्वशी, रम्भा, प्रभा, विद्युत्प्रभा, शुभा, सुमंगला, शुभालापा और सुशीला—ये सभी सुगुणसम्पन्न दिव्य अप्सराएँ मंगलोत्सव में प्रकट हुईं।
Verse 12
क्वणत्कंकण पात्राणि कृत्वा करतलं मुदा । मुक्तमुक्ताफलाढ्यानि यक्षकर्दमवंति च
हर्ष से उन्होंने करतालियाँ कीं; कंगन और पात्र झनझना उठे; और वे मोतियों तथा मोतियों के गुच्छों से समृद्ध अर्घ्य, साथ ही यक्ष-कर्दम (यक्षों के निधि-रत्न) भी लेकर आईं।
Verse 13
वज्रवैदूर्य दीपानि हरिद्रा लेपनानि च । गारुत्मतैकरूपाणि शंखशुक्तिदधीनि च
वज्र और वैदूर्य-मणि के दीप, हरिद्रा के लेपन, गरुड़-सम तेज वाले एकरूप शुभ द्रव्य, तथा शंख, शुक्ति और दधि—ये सब मंगल वस्तुएँ वहाँ सुसज्जित थीं।
Verse 14
पद्मरागप्रवालाख्यरत्नकुंकुमवंति च । गोमेदपुष्परागेंद्र नीलसन्माल्यभांजि च
वे पद्मराग, प्रवाल आदि रत्नों के चूर्ण और शुभ कुंकुम से अलंकृत थे; गोमेद, पुष्पराग, नीलमणि तथा उत्तम मालाओं से भी शोभित होकर आए।
Verse 15
विद्याधर्यश्च किन्नर्यस्तथाऽमर्यः सहस्रशः । चामर व्यग्रहस्ताग्र मंगलद्रव्यपाणयः
हजारों विद्याधरी, किन्नरी तथा दिव्य अप्सराएँ आईं; कुछ चामर लिए व्यस्त थीं और कुछ के हाथों में मंगलद्रव्य थे।
Verse 16
गंधर्वोरगयक्षाणां सुवासिन्यः शुभस्वराः । गायंत्यो ललितं गीतं तत्राजग्मुरनेकशः
गंधर्व, उरग (नाग) और यक्षों की सुशोभित, मधुर व शुभ स्वर वाली स्त्रियाँ वहाँ अनेक होकर ललित गीत गाती हुई आईं।
Verse 17
मरीचिरत्रि पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरंगिराः । वसिष्ठः कश्यपश्चाहं विभांडो मांडवीसुतः
मारीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य, क्रतु और अंगिरा; वसिष्ठ, कश्यप और मैं स्वयं—तथा माण्डवीपुत्र विभाण्ड—ये सब वहाँ उपस्थित थे।
Verse 18
लोमशो लोमचरणो भरद्वाजोथ गौतमः । भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः
लोमश, लोमचरण, भरद्वाज और गौतम; तथा भृगु, गालव, गर्ग, जातूकर्ण्य और पराशर—ये मुनि भी वहाँ एकत्र हुए।
Verse 19
तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरं विभुम् । त्रैलोक्यप्राणिसंत्राणकारिणं प्रणनाम ह
वहाँ विधिपूर्वक स्नान करके, सर्वव्यापी प्रभु विश्वेश्वर के दर्शन कर, जो त्रैलोक्य के प्राणियों के रक्षक हैं, उसने भक्तिभाव से प्रणाम किया।
Verse 20
जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् । व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकः सुश्रुतः शुकः
जमदग्नि और संवर्त, मतंग और अंशुमान् भरत; व्यास, कात्यायन, कुत्स, शौनक, सुश्रुत और शुक—ये मुनि भी वहाँ उपस्थित थे।
Verse 21
ऋष्यशृंगोथ दुर्वासा रुचिर्नारदतुंबुरू । उत्तंको वामदेवश्च च्यवनोसितदेवलौ
ऋष्यशृंग, फिर दुर्वासा, रुचि, नारद और तुंबुरु; उत्तंक और वामदेव, तथा च्यवन, असित और देवल—ये भी वहाँ आए।
Verse 22
शालंकायनहारी तौ विश्वामित्रोथभार्गवः । मृकंडः सह पुत्रेण दाल्भ्य उद्दालकस्तथा
शालंकायन और हारी, विश्वामित्र और भार्गव; मृकंड अपने पुत्र सहित, तथा दाल्भ्य और उद्दालक भी—सब वहाँ एकत्र हुए।
Verse 23
धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः । तच्छांत्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्
धौम्य, उपमन्यु, वत्स आदि मुनि तथा मुनि-कन्याएँ भी—उस शांति-कार्य के हेतु—धन्य विश्वानर-आश्रम में एकत्र होकर आए।
Verse 24
ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः । नंदि भृंगि समायुक्तो गौर्या सह वृषध्वजः
बृहस्पति सहित ब्रह्मा आए; गरुड़वाहन भगवान भी पधारे। गौरी के साथ वृषध्वज महादेव नन्दी और भृंगी सहित उस महापावन अवसर पर उपस्थित हुए।
Verse 25
महेंद्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः । रत्नान्यादाय बहुशः ससरित्का महाब्धयः
महेन्द्र (इन्द्र) के नेतृत्व में देवगण आए; पातालवासी नाग भी आए। महान समुद्र भी अपनी नदियों सहित बार-बार अनेक प्रकार के रत्न लेकर अर्पण हेतु उपस्थित हुए।
Verse 26
स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा याताः सहस्रशः । महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी
अचल रहने वाले भी चल रूप धारण कर हजारों की संख्या में वहाँ आए। उस महान महोत्सव में मानो ऋतु से परे चाँदनी-सी उज्ज्वलता प्रकट हो उठी।
Verse 27
जातकर्म स्वयं चक्रे तस्य देवः पितामहः । श्रुतिं विचार्य तद्रूपां नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्
उसके लिए देव-पितामह ब्रह्मा ने स्वयं जातकर्म संस्कार किया। उस रूप के अनुरूप श्रुति का विचार कर उन्होंने कहा—“तुम्हारा नाम ‘गृहपति’ होगा।”
Verse 28
इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेहनि । नामकर्मविधानेन तदर्थं श्रुतिमुच्चरन्
इस प्रकार उन्होंने उसे नाम दिया—कि यह नाम ग्यारहवें दिन दिया जाए। नामकरण-विधि के अनुसार, उसके अर्थ को प्रकट करने वाली श्रुति का उच्चारण करते हुए।
Verse 29
अयमग्निर्गृहपतिर्गार्हपत्यः प्रजाया वसुवित्तमः । अग्ने गृहपतेभिद्युम्नमभि सह आयच्छस्व
यह अग्नि गृहपति है—गार्हपत्य अग्नि—जो वंश के लिए धन और समृद्धि देने वाली है। हे अग्ने, हे गृहपते, हमारे लिए साथ ही दिव्य द्युम्न और तेज प्रदान करो।
Verse 30
अग्ने गृहपते स्थित्या परामपि निदर्शयन् । चतुर्निगममंत्रोक्तैराशीर्भिरभिनंद्य च
हे अग्ने, हे गृहपते, अपनी स्थिर व्यवस्था से तुम परम पद को भी प्रकट करते हो। और चारों वेदों के मंत्रों में कही गई आशीषों से उसने उनका अभिनंदन किया।
Verse 31
कृत्वा बालोचितां रक्षां हरेण हरिणा सह । निर्ययौ हंसमारुह्य सर्वेषां प्रपितामहः
बालक के योग्य रक्षा-विधि करके, हरि (विष्णु) और हर (शिव) के साथ, सबके प्रपितामह ब्रह्मा हंस पर आरूढ़ होकर प्रस्थान कर गए।
Verse 32
अहोरूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् । अहो शुचिष्मतीभाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः
अहो, कैसा रूप! अहो, कैसा तेज! अहो, अंग-अंग पर पूर्ण शुभ-लक्षण! अहो, यह पवित्र दीप्तिमान सौभाग्य—स्वयं हर (शिव) प्रकट हो गए हैं!
Verse 33
अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो । आविर्भवेत्स्वयं रुद्रो यतोरुद्रास्तदर्चकाः
अथवा इसमें क्या आश्चर्य है—शर्व के भक्तों के बीच? क्योंकि रुद्र स्वयं प्रकट होते हैं; और उनके उपासक भी भक्ति से मानो रुद्रस्वरूप हो जाते हैं।
Verse 34
इति स्तुवंतस्त्वन्योन्यं जग्मुः सर्वे यथागतम् । विश्वानरं समापृच्छ्य संप्रहृष्टतनूरुहाः
इस प्रकार एक-दूसरे की स्तुति करते हुए वे सब जैसे आए थे वैसे ही लौट गए। विश्वानर से विदा लेकर उनके शरीर आनन्द से पुलकित हो उठे।
Verse 35
अतः पुत्रं समीहंते गृहस्थाश्रमवासिनः । पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी
इसलिए गृहस्थाश्रम में रहने वाले पुत्र की कामना करते हैं; क्योंकि पुत्र के द्वारा लोकों पर विजय होती है—यह श्रुति का सनातन उपदेश है।
Verse 36
अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा । अपुत्रस्यान्वयश्छिन्नो नापवित्रं ह्यपुत्रतः
जिसके पुत्र नहीं, उसका घर सूना कहा गया है; जिसके पुत्र नहीं, उसका अर्जन व्यर्थ है। जिसके पुत्र नहीं, उसकी वंश-परम्परा कट जाती है—सचमुच पुत्र से बढ़कर कोई पवित्र करने वाला नहीं।
Verse 37
न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् । न पुत्रात्परमं मित्रं परत्रेह च कुत्रचित्
पुत्र से बढ़कर कोई लाभ नहीं, पुत्र से बढ़कर कोई सुख नहीं। पुत्र से बढ़कर कोई मित्र नहीं—न इस लोक में, न परलोक में, कहीं भी।
Verse 38
औरसः क्षेत्रजः क्रीतो दत्तः प्राप्तः सुतासुतः । आपत्सुरक्षितश्चान्यः पुत्राः सप्तात्र कीर्तिताः
यहाँ पुत्रों के सात भेद कहे गए हैं—औरस (स्वपत्नी से उत्पन्न), क्षेत्रज, क्रीत (क्रय किया हुआ), दत्त (दत्तक), प्राप्त (प्राप्त), सुतासुत (पुत्री का पुत्र), तथा अन्य—आपत्ति में रक्षित।
Verse 39
एषामन्यतमः कार्यो गृहस्थेन विपश्चिता । पूर्वपूर्वः सुतः श्रेयान्हीनःस्यादुत्तरोत्तरः
इन पुत्र-प्रकारों में से किसी एक को बुद्धिमान गृहस्थ को पुत्र-रूप में स्थापित करना चाहिए। पहले बताए गए पुत्र श्रेष्ठ हैं और बाद में बताए गए क्रमशः हीन होते जाते हैं।
Verse 40
गणावूचतुः । निष्क्रमोथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्राकृतो गृहात् । अन्नप्राशनमब्दार्धे चूडाब्दे चार्थवत्कृता
गणों ने कहा—इसके चौथे मास में पिता ने गृह से निष्क्रमण-संस्कार किया। अर्धवर्ष में अन्नप्राशन कराया और चूड़ाकाल के वर्ष में यथाविधि दान सहित चूड़ा-संस्कार विधिपूर्वक सम्पन्न किया।
Verse 41
कर्णवेधं ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे सकर्मवित् । ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पंचमेऽब्दे व्रतं ददौ
फिर कर्मकाण्ड-निपुण ने श्रवण नक्षत्र में कर्णवेध-संस्कार किया और ब्रह्मतेज (आध्यात्मिक तेज) की वृद्धि के लिए पाँचवें वर्ष में व्रत प्रदान किया।
Verse 42
उपाकर्म ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः । त्र्यब्दं वेदान्सविधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्
इसके बाद उपाकर्म करके उस सुधी ने वेदाध्ययन आरम्भ कराया। तीन वर्षों तक उसने विधिपूर्वक वेदों का अध्ययन किया—वेदाङ्गों सहित, पद-पाठ और क्रम-पाठ सहित।
Verse 43
विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्राद्गुरोर्मुखात् । विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्
गुरु के मुख से, मानो केवल साक्षी-भाव से ही, उसने समस्त विद्याज्ञान प्राप्त कर लिया। समर्थ होकर वह विनय आदि गुणों को प्रकट करता हुआ सब कुछ ग्रहण करता गया।
Verse 44
ततोथ नवमे वर्षे पित्रोः शुश्रूषणे रतम् । वैश्वानरं गृहपतिं दृष्ट्वा कामचरो मुनिः
तब नौवें वर्ष में, माता-पिता की सेवा में पूर्णतः रत बालक गृहपति वैश्वानर को देखकर, इच्छानुसार विचरण करने वाले मुनि उसके पास आए।
Verse 45
विश्वानरोटजं प्राप्य देवर्षिर्नारदः सुधीः । पप्रच्छ कुशलं तत्र गृहीतार्घासनः क्रमात्
वैश्वानर के आश्रम में पहुँचकर, बुद्धिमान देवर्षि नारद ने—अर्घ्य और आसन से विधिवत् सत्कृत होकर—क्रम से वहाँ कुशल-क्षेम पूछा।
Verse 46
नारद उवाच । विश्वानर महाभाग शुचिष्मति शुभव्रते । कुरुते युवयोर्वाक्यमयं गृहपतिः शिशुः
नारद बोले—हे महाभाग वैश्वानर! हे शुचिमन, शुभव्रती! यह बालक गृहपति निश्चय ही तुम दोनों की आज्ञा का पालन करता है।
Verse 47
नान्यत्तीर्थं न वा देवो न गुरुर्न च सत्किया । विहाय पित्रोर्वचनं नान्यो धर्मः सुतस्य हि
पिता-माता के वचन को छोड़कर पुत्र के लिए न कोई अन्य तीर्थ है, न कोई देवता, न गुरु, न कोई सत्कर्म; वास्तव में उसके लिए इससे बढ़कर धर्म नहीं।
Verse 48
न पित्रोरधिकं किंचित्त्रिलोक्यां तनयस्य हि । गर्भधारणपोषाभ्यां पितुर्माता गरीयसी
पुत्र के लिए त्रिलोकी में माता-पिता से बढ़कर कुछ नहीं; और गर्भ धारण तथा पालन-पोषण के कारण माता पिता से भी अधिक वंदनीया है।
Verse 49
अंभोभिरभिषिच्यस्वं जननीचरणच्युतैः । प्राप्नुयात्स्वर्धुनीशुद्ध कबंधाधिकशुद्धताम्
जो अपनी माता के चरणों से बहकर आए जल से स्वयं का अभिषेक करता है, हे गङ्गा-सम शुद्धे, वह प्रसिद्ध साधनों से प्राप्त पवित्रता से भी बढ़कर शुद्धि पाता है।
Verse 50
संन्यस्ताखिलकर्मापि पितुर्वंद्यो हिमस्करी । सर्ववंद्येन यतिना प्रसूर्वंद्या प्रयत्नतः
भले ही माता ने समस्त कर्मों का संन्यास कर दिया हो, फिर भी वह पिता के लिए वंदनीय है; और जो यति सबके द्वारा पूजित है, उसे भी विशेष प्रयत्न से उस जननी को प्रणाम करना चाहिए, क्योंकि वही उसकी जन्मदात्री है।
Verse 51
इदमेव तपोत्युग्रमिदमेवपरं व्रतम् । अयमेव परो धर्मो यत्पित्रोः परितोषणम्
यही एक उग्र तप है, यही एक परम व्रत है; यही सर्वोच्च धर्म है—अपने माता-पिता को पूर्णतः संतुष्ट करना।
Verse 52
मन्येमान्यो नाधमस्य तथान्यस्य यथा युवाम् । सुखाकारैर्विनीतस्य शिशोर्गृहपतेरहम्
मैं किसी को भी उतना मान्य नहीं मानता, न किसी को तुच्छ, जितने तुम दोनों (उदाहरणस्वरूप) हो; क्योंकि तुमने इस बालक गृहपति को स्नेहपूर्ण उपायों से विनीत किया है।
Verse 53
वैश्वानरसमभ्येहि ममोत्संगे निषीद भो । लक्षणानि परीक्षेहं पाणिं दर्शय दक्षिणम्
हे वैश्वानर, समीप आओ और मेरी गोद में बैठो। मैं तुम्हारे शुभ-लक्षणों की परीक्षा करूँगा—अपना दाहिना हाथ दिखाओ।
Verse 54
इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः । प्रणम्य नारदं श्रीमान्भक्त्याप्रह्व उपाविशत्
मुनि के ऐसा कहने पर उस बालक ने माता-पिता की आज्ञा प्राप्त की। फिर श्रीमान् बालक ने भक्तिभाव और विनय सहित नारदजी को प्रणाम करके बैठ गया।
Verse 55
ततो दृष्ट्वास्य सर्वांगं तालुजिह्वाद्विजानपि । आनीय कुंकुमारक्तं सूत्रं च त्रिगुणीकृतम्
तब मुनि ने उसके समस्त अंगों को—यहाँ तक कि तालु, जिह्वा और दाँतों को भी—देखकर, केसर से रँगा हुआ सूत्र मँगाया और उसे तीन गुना कर लिया।
Verse 56
स्मृत्वा शिवौ गणाध्यक्षमूर्ध्वीभूतमुदङ्मुखम् । मुनिः परिममौ बालमापादतलमस्तकम्
गणाध्यक्ष शिव का स्मरण करके, बालक को उत्तराभिमुख और सीधा खड़ा कर, मुनि ने उसके चरणतल से लेकर मस्तक-शिखा तक माप लिया।
Verse 57
तिर्यगूर्ध्वं समो माने योष्टोत्तरशतांगुलः । स भवेत्पृथिवीपालो बालोऽयं ते यथा द्विज
यदि माप में वह चौड़ाई और ऊँचाई दोनों में सम अनुपात वाला हो, और सौ अङ्गुल से एक वितस्ति अधिक हो, तो हे द्विज! तुम्हारा यह बालक पृथ्वी का पालक—राजा—होगा।
Verse 58
पंचसूक्ष्मः पंचदीर्घः सप्तरक्तः षडुन्नतः । त्रिपृथुर्लघुगंभीरो द्वात्रिंशल्लक्षणस्त्विति
‘इसके पाँच सूक्ष्म लक्षण, पाँच दीर्घ लक्षण, सात रक्ताभ लक्षण और छह उन्नत लक्षण हैं; तीन लक्षण विस्तृत हैं; और वह अल्प-गम्भीर है—इस प्रकार यह द्वात्रिंशत् शुभ-लक्षणों से युक्त है।’
Verse 59
पंचदीर्घाणि शस्यानि यथादीर्घायुषोस्य वै । भुजौ नेत्रे हनुर्जानु नासाऽस्य तनयस्य ते
दीर्घायु के लिए उसमें पाँच दीर्घ लक्षण प्रशंसित हैं—भुजाएँ, नेत्र, हनु, घुटने और नासिका; यह तुम्हारा पुत्र है।
Verse 60
ग्रीवाजंघा मेहनैश्च त्रिभिर्ह्रस्वोयमीडितः । स्वरेण सत्त्वनाभिभ्यां त्रिगंभीरः शिशुः शुभः
ग्रीवा, जंघा और मेहन्—इन तीनों से यह ‘ह्रस्व’ कहा गया है; तथा स्वर, सत्त्व और नाभि से यह शुभ शिशु ‘त्रिगंभीर’ है।
Verse 61
त्वक्केशांगुलिदशनाः पर्वाण्यंगुलिजान्यपि । तथास्य पंचसूक्ष्माणि दिक्पालपदभाग्यथा
त्वचा, केश, उँगलियाँ, दाँत और उँगलियों के पर्व भी सूक्ष्म व कोमल हैं; इस प्रकार उसके पाँच ‘सूक्ष्म’ लक्षण दिक्पाल-पद के भाग्य के योग्य हैं।
Verse 62
वक्षः कुक्ष्यलकं स्कंध करं वक्त्रं षडुन्नतम् । तथाऽत्र दृश्यते बाले महदैश्वर्यभाग्यथा
वक्ष, कुक्षि, अलक (घुँघराले केश), स्कंध, कर और मुख—ये छह उन्नत लक्षण हैं; इस बालक में महान ऐश्वर्य-समृद्धि का भाग्यसूचक चिन्ह दिखता है।
Verse 63
पाण्योस्तले च नेत्रांते तालुजिह्वाधरौष्ठकम् । सप्तारुणं च सनखमस्मिन्राज्यसुखप्रदम्
हथेलियों में, नेत्रों के कोनों में, तालु और जिह्वा में, तथा अधर-ओष्ठ में (नखों सहित) सात अरुणिमा-युक्त चिन्ह हैं; ये इसमें राज्य-सुख देने वाले हैं।
Verse 64
ललाटकटिवक्षोभिस्त्रिविस्तीर्णो यथाह्यसौ । सर्वतेजोतिरैश्वर्यं तथा प्राप्स्यति नान्यथा
जिसका ललाट, कटि और वक्ष—इन तीनों स्थानों में विस्तार और सुगठन हो, वह निश्चय ही सर्वतेजस्वी ऐश्वर्य और राजसमृद्धि प्राप्त करता है; अन्यथा नहीं।
Verse 65
कमठीपृष्ठकठिनावकर्मकरणौ करौ । राज्यहेतू शिशोरस्य पादौ चाध्वनि कोमलौ
जिस शिशु के हाथ कछुए की पीठ के समान कठोर और कर्मयोग्य हों, वे उसके लिए राज्य के कारण बनते हैं; और जिसके पाँव यात्रा-पथ में कोमल हों, वह महान मार्गों पर अग्रसर होने वाला होता है।
Verse 66
अच्छिन्ना तर्जनीं व्याप्य तथा रेखास्य दृश्यते । कनिष्ठा पृष्ठनिर्याता दीर्घायुष्यं यथार्पयेत्
यदि तर्जनी में फैली हुई रेखा अविच्छिन्न दिखाई दे, और कनिष्ठा की रेखा पीछे की ओर निकलती हो, तो कहा जाता है कि वह उसे दीर्घायु प्रदान करती है।
Verse 67
पादौ सुमांसलौ रक्तौ समौ सूक्ष्मौ सुशौभनौ । समगुल्फौ स्वेदहीनौ स्निग्धावैश्वर्यसूचकौ
जो पाँव मांसल, रक्तवर्ण, सम, सूक्ष्म-त्वचा वाले और सुंदर हों; जिनकी गुल्फ (टखने) सम हों, जो अधिक पसीने से रहित और स्वाभाविक स्निग्ध हों—वे ऐश्वर्य और प्रभुत्व के सूचक हैं।
Verse 68
स्वल्पाभिः कररेखाभिरारक्ताभिः सदासुखी । लिंगेन कृशह्रस्वेन राजराजो भविष्यति
हाथों में थोड़ी-सी, किंचित् रक्तवर्ण रेखाएँ हों तो वह सदा सुखी रहता है; और कृश तथा ह्रस्व लिंग होने पर वह राजाओं का भी राजा होता है।
Verse 69
उत्कंटासनगुल्फास्फिग्नाभिरस्यापि वर्तुला । दक्षिणावर्तमरुणं महदैश्वर्यसूचिका
उसके नितंब, जाँघें, टखने और नाभि भी गोलाकार हैं। दाहिने घूमने वाला लाल-सा शुभ चिह्न महान ऐश्वर्य और समृद्धि का सूचक है।
Verse 70
धारैका मूत्रयत्यस्मिन्दक्षिणावर्तिनी यदि । गंधश्च मीनमधुनोर्यदि वीर्ये तदा नृपः
यदि उसका मूत्र एक ही धारा में स्थिर रूप से निकले और दाहिने घूमता हो, तथा उसके वीर्य में मछली और मधु जैसी सुगंध हो, तो वह राजा बनता है।
Verse 71
विस्तीर्णौ मांसलौ स्निग्धौ स्फिचावस्य सुखोचितौ । वामावर्तौ सुप्रलंबौ दोषौ दिग्रक्षणोचितौ
यदि उसके नितंब चौड़े, मांसल और चिकने हों—सुख के योग्य—और यदि उसके अंडकोष बाएँ घूमने वाले तथा अच्छी तरह लटकते हों, तो वह दिशाओं की रक्षा, अर्थात् राजकीय संरक्षण के योग्य होता है।
Verse 72
श्रीवत्सवज्रचक्राब्ज मत्स्यकोदंडदंडभृत् । तथास्य करगा रेखा यथा स्यात्त्रिदिवस्पतिः
यदि उसके हाथों की रेखाओं में श्रीवत्स, वज्र, चक्र, कमल, मत्स्य, कोदंड (धनुष) और दंड जैसे चिह्न हों, तो वह त्रिलोकीपति के समान हो जाता है।
Verse 73
द्वात्रिंशद्दशनश्चायं करकंबु शिरोधरः । कौंचदुंदुभिहंसाभ्र स्वरः सर्वेश्वराधिकः
उसके बत्तीस दाँत हैं; उसके हाथ शंख के समान हैं; सिर और ग्रीवा सुगठित हैं; और उसकी वाणी—बगुले, दुंदुभि, हंस और मेघ के समान—अत्युत्कृष्ट है, जो सर्वाधिपत्य के योग्य है।
Verse 74
मधुपिंगलनेत्रोऽसौ नैनं श्रीस्त्यजति क्वचित् । पंचरेखललाटस्तु तथा सिंहोदरः शुभः
उसके नेत्र मधु-स्वर्णवर्ण हैं; श्री (समृद्धि) उसे कभी नहीं छोड़ती। उसके ललाट पर पाँच रेखाएँ हैं और उसका उदर सिंह-सदृश है—सब प्रकार से शुभ।
Verse 75
ऊर्ध्वरेखांकितपदो निःश्वसन्पद्मगंधवान् । अच्छिद्रपाणिः सुनखो महालक्षणवानयम्
उसके चरणों पर ऊर्ध्व रेखाएँ अंकित हैं; उसके निःश्वास में भी कमल की सुगंध है। उसके हाथ निर्दोष हैं, नख सुन्दर हैं, और वह महान् लक्षणों से युक्त है।
Verse 76
किंतु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् । संपूर्णनिर्मलकलं पातयेद्विधुवद्विधिः
किन्तु जो सब गुणों से युक्त और सब शुभ लक्षणों से चिह्नित, सर्वांग-सम्पूर्ण और निर्मल हो—उसे भी प्रतिकूल विधि गिरा सकती है, जैसे नियत गति से चन्द्रमा का क्षय होता है।
Verse 77
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशुः । गुणोपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि
इसलिए उस शिशु की सर्वप्रयत्न से रक्षा करनी चाहिए। क्योंकि जब विधाता (भाग्य) वक्र हो जाता है, तब गुण भी दोष बन जाता है।
Verse 78
शंकेऽस्य द्वादशेवर्षे प्रत्यूहो विद्युदग्नितः । इत्युक्त्वा नारदो धीमान्स जगाम यथागतम्
“मुझे शंका है कि इसके बारहवें वर्ष में विद्युत् और अग्नि से उत्पन्न कोई विघ्न होगा।” ऐसा कहकर धीमान् नारद जैसे आए थे वैसे ही चले गए।
Verse 79
विश्वानरः सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदैव मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्
नारद के कहे वचन को सुनकर पत्नी सहित विश्वानर ने उसी क्षण उसे अत्यन्त भयानक वज्रपात के समान समझ लिया।
Verse 80
हाहतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः
“हाय, मैं नष्ट हो गया!” ऐसा कहकर उसने अपने हृदय को मानो आघात किया; पुत्र-शोक से व्याकुल होकर वह गहरी मूर्च्छा में गिर पड़ा।
Verse 81
शुचिष्मत्यपि दुःखार्ता रुरोदातीव दुःसहम् । आर्तस्वरेण हारावैरत्यंत व्याकुलेद्रिया
शुचिष्मती भी दुःख से पीड़ित होकर असह्य रीति से रो पड़ी; आर्त स्वर में, इन्द्रियाँ अत्यन्त व्याकुल होकर, वह बार-बार विलाप करने लगी।
Verse 82
हाशिशो हागुणनिधे हा पितुर्वाक्यकारक । हा कुतो मंदभाग्याया जठरे मे समागतः
“हाय मेरे शिशु! हाय गुणों के निधि! हाय पिता की आज्ञा को पूर्ण करने वाले! हाय, मैं मंदभाग्यिनी—तू मेरे गर्भ में कैसे आ गया?” वह विलाप करने लगी।
Verse 83
त्वदेकपुत्रां हापुत्रकोऽत्र मां त्रायते पुरा । त्वदृते त्वद्गुणोर्म्याढ्ये पतितां शोकसागरे
“हाय पुत्र! तू ही मेरा एकमात्र पुत्र है; तेरे बिना यहाँ मुझे कौन बचाएगा? हे गुण-तरंगों से समृद्ध! मैं शोक-सागर में डूब गई हूँ।”
Verse 84
हा बाल हा विमल हा कमलायताक्ष हा लोकलोचनचकोर कुरंगलक्ष्मन् । हा तात तात नयनाब्ज मयूखमालिन्हा मातुरुत्सवसहस्रसुखैकहेतो
हाय बालक! हाय निर्मल! हाय कमल-नयन! जगत् की दृष्टि के आनंद! हे सुन्दर हरिण-लावण्य! हाय पुत्र, हाय पुत्र! किरण-मालाओं से सुशोभित कमल-नेत्र वाले! माँ के सहस्र उत्सव-सुख के एकमात्र कारण!
Verse 85
हा पूर्णचंद्रमुख हा सुनखांगुलीक हा चाटुकारवचनामृतवीचिपूर । दुःखैः कियद्भिरहहां गमयात्वमाप्तः किं किं कृतं गृहपते न मया त्वदाप्त्यै
हाय पूर्णचन्द्र-मुख! हाय सुन्दर नखों-उँगलियों वाले! हाय, जिनके चाटुकार वचन अमृत-तरंगों से भरे हैं! कितने दुःखों से—हाय!—तुम दूर ले जाए गए? हे गृहस्वामी! तुम्हें पाने (और पास रखने) के लिए मैंने क्या-क्या नहीं किया?
Verse 86
नोप्तो बलिर्न बत कासु च देवता सुतीर्थानि कानि न मयाध्युषितानि वत्स । के के मया न नियमौषधमंत्रयंत्राः संसाधितास्तव कृते सुकृतैकलभ्य
न कोई बलि-अर्पण छोड़ा, और किन-किन देवताओं की मैंने आराधना नहीं की? कौन-से तीर्थ हैं जहाँ मैं नहीं रहा, वत्स? तुम्हारे लिए—हे केवल पुण्य से प्राप्त होने वाले—कौन-से व्रत, औषध, मंत्र और यंत्र मैंने सिद्ध नहीं किए?
Verse 87
संसारसागरतरे हर दुःखभारं सारं मुखेंदुमभिदर्शय सौख्यसिंधो । पुन्नामतीव्रनरकार्णव वाडवाग्नेस्संजीवयस्व पितरं निजवाक्सुधोक्षैः
हे संसार-सागर के पार उतारने वाले! दुःख-भार हर लो। हे सुख-सिन्धु! अपने मुख-चन्द्र का सार फिर दिखा दो। हे ‘पुन्नाम’ नामक तीव्र नरक-सागर की वाडवाग्नि! अपनी वाणी-रूपी अमृत-वृष्टि से पिता को जीवित कर दो।
Verse 88
किंदेवता अहह जन्ममहोत्सवेऽस्य ज्ञात्वेति भाविमिलिता युगपत्समस्ताः । एकस्थ सर्वगुण शील कलाकलाप सौंदर्यलक्षणपरीक्षणपूर्णहर्षाः
“यह कौन-सा देवता है?”—ऐसा जानकर, उसके महान जन्मोत्सव में सब प्राणी एक साथ आ मिले; और इस एक बालक में समस्त गुण, शील, कलाएँ, सौंदर्य और शुभ-लक्षणों की परीक्षा करते हुए पूर्ण हर्ष से भर गए।
Verse 89
शंभो महेश करुणाकर शूलपाणे मृत्युंजयस्त्वमिति वेदविदो वदंति । त्वद्दत्त बालतनये यदि कालकालः स्यादेवमत्र वद कस्य भवेन्न पातः
हे शम्भु, महेश, करुणासागर, त्रिशूलधारी! वेदवेत्ता कहते हैं कि आप मृत्युंजय हैं। यदि आपके दिए हुए बालक-पुत्र के लिए काल-रूप मृत्यु ही मृत्यु बन जाए, तो बताइए—इस जगत में किसका पतन न होगा?
Verse 90
हा हंतहंतभवता भव तापहारी कस्माद्विधेऽत्र विदधे बहुभिः प्रयत्नैः । बालो विशालगुणसिंधुमगाधमध्यं सद्रत्नसारमखिलं सविधं विधाय
हाय! हाय! हे विधाता, भव-ताप हरने वाले! आपने यहाँ इतने प्रयत्नों से उसे क्यों रचा—ऐसे बालक को, जो गुणों का विशाल सागर था, जिसकी गहराई अगाध थी, जो समस्त उत्तम रत्नों का सार और सर्वथा पूर्ण था?
Verse 91
हा कालबालकवती किमुतेन राज्ञी त्वत्कालतां न हृतवान्नसुताननेंदुः । बालेति कोमलमृणाल लतांगलीलं दंभोलिनिष्ठुरकठोरकुठारदंष्ट्रः
हाय! काल ने उसे निःसंतान कर दिया! फिर इस रानी का क्या—क्या पुत्र-मुख-चन्द्रमा ने उसकी प्राण-शक्ति नहीं हर ली? ‘बालक!’—पर कमल-नाल और लता-सी कोमल देह-लीला को काल ने काट डाला, जिसके दाँत वज्र-से कठोर, कुल्हाड़ी-से निर्दय, और खड्ग-से निष्ठुर हैं।
Verse 92
इत्थं विलप्य बहुशो नयनांबुधारासंपातजात तटिनी शतमुत्तरंगम् । सा तोकशोकजनितानल तापतप्ता प्रोच्छ्वस्यदीर्घविपुलोष्णमहो शुशोष
इस प्रकार बार-बार विलाप करके उसकी आँखों से आँसुओं की धाराएँ बह निकलीं, जो उफनती तरंगों वाली सैकड़ों नदियों-सी बन गईं। बालक-शोक से उत्पन्न अग्नि की तपन से दग्ध होकर वह लंबे, भारी, जलते हुए निश्वास छोड़ती रही—और हाय, सूखकर मुरझा गई।
Verse 93
आकर्ण्य तत्करुणवत्परिदेवितानि तानि द्रुमा व्रततयः कुसुमाश्रुपातैः । प्रायो रुदंति पततां विरुतार्तरावैरालोल्यमौलिमसकृत्पवनच्छलेन
उन करुणामय विलापों को सुनकर वे वृक्ष व्रतधारी तपस्वियों-से प्रतीत हुए, मानो पुष्पों के अश्रु-वर्षा से रो रहे हों। प्रायः वे गिरते पक्षियों की व्याकुल पुकारों से कराहते-से थे, और पवन के बहाने उनके शिखर बार-बार डोलते रहे।
Verse 94
रुण्णं तया किल तथा बहुमुक्तकंठमार्तस्वरैः प्रतिरवच्छलतो यथोच्चैः । तद्दुःखतोनुरुरुदुर्गिरिकंदरास्याः सर्वा दिशः स्थगितपत्रिमृगागमा हि
वह सचमुच ऐसे फूट-फूटकर रोई कि कंठ बार-बार भर आता; आर्त स्वर इतने ऊँचे थे कि प्रतिध्वनि बार-बार लौटती रही। उस दुःख-वेग से मानो पर्वत-गुहाओं के मुख भी विलाप करने लगे; पक्षी और मृग मौन हो गए और सब दिशाएँ भरकर दब-सी गईं।
Verse 95
श्रुत्वार्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किंकिमेतत् । उच्चैर्वदन्गृहपतिः क्व समे बहिस्थः प्राणोंतरात्मनिलयः सकलेंद्रियेशः
उस आर्त-नाद को सुनकर विश्वनर भी मोह त्यागकर सहसा उठ खड़ा हुआ और बोला—“यह क्या है? क्यों है? यह सब क्या हो गया?” गृहपति ऊँचे स्वर में कहने लगा—“वह कहाँ है—बाहर, समतल भूमि पर? जो प्राणस्वरूप, अंतरात्मा में निवास करने वाला, समस्त इंद्रियों का अधीश्वर है।”
Verse 96
अगस्त्य उवाच । ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच ततो मातस्त्रासस्त्वीदृक्कुतो हि वाम्
अगस्त्य बोले—तब उसने अपने माता-पिता को महान शोक से घिरा देखकर मुस्कराकर कहा—“माँ, तुम दोनों को ऐसा भय क्यों हो रहा है?”
Verse 97
न मांकृत वपुस्त्राणं भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकी चंचलाल्पिका
अपने चरणों की धूल से मेरे शरीर को ‘रक्षित वस्तु’ मत बनाओ। वह दीन, चंचल-सी, अल्प शक्ति—काल—मुझे न तो नाप सकता है, न बाँध सकता है।
Verse 98
प्रतिज्ञां शृणुतं तातौ यदि वां तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा तेन विद्युन्मत्तस्त्रसिष्यति
हे प्रिय माता-पिता, मेरी प्रतिज्ञा सुनो। यदि मैं सचमुच तुम्हारा पुत्र हूँ, तो मैं ऐसा करूँगा कि बिजली-सा उन्मत्त वह भी काँप उठेगा।
Verse 99
मृत्युंजयं समाराध्य सर्वज्ञं सर्वदं सताम् । कालकालं महाकालं कालकूटविषादिनम्
मृत्युञ्जय—सर्वज्ञ, सत्पुरुषों को सब वर देने वाले—का विधिपूर्वक पूजन करके, काल के भी काल महाकाल, कालकूट-विष के भक्षक का स्मरण करो।
Verse 100
इति श्रुत्वा वचस्तस्य जरितौ द्विजदंपती । अकालामृतवर्षौघ शांततापौ तदोचतुः
उसके वचन सुनकर वृद्ध ब्राह्मण दंपती—जिनका संताप मानो अकाल अमृत-वृष्टि की धारा से शांत हो गया—तब बोले।
Verse 110
अंधकं यस्त्रिशूलाग्रप्रोतं वर्षायुतं पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसंमूढं शोषयामास भानुना
जिसने पूर्वकाल में त्रिशूल की नोक पर अंधक को दस सहस्र वर्षों तक बेधकर रखा, और त्रैलोक्य-ऐश्वर्य से मोहित उस दैत्य को अपने तेज-ताप से सुखा डाला।
Verse 120
आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये बहु । परमानंदकंदाख्यं स्फुटमेतन्न संशयः
उस लिंग को बार-बार निहारकर उसके हृदय में महान् हर्ष उमड़ आया। निःसंदेह यह स्पष्टतः ‘परमानन्द-कन्द’—परम आनन्द का मूलकन्द—ही है।
Verse 130
विश्वेषां विश्वबीजानां कर्माख्यानां लयो यतः । अस्मिन्निर्वाणदे लिंगे विश्वलिंगमिदं ततः
क्योंकि इस निर्वाण-प्रद लिंग में समस्त विश्व-बीजों और कर्म-कथाओं का लय हो जाता है, इसलिए यह ‘विश्व-लिंग’—जगत् का लिंग—कहलाता है।
Verse 140
उवाच मधुरं धीरः कीरवन्मधुराक्षरम् । मघवन्वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम्
धीर पुरुष ने तोते-सी मधुर ध्वनि वाले अक्षरों में मीठा वचन कहा— “हे मघवन्, वृत्र-वधकर्ता! मैं तुम्हें वज्रधारी इन्द्र के रूप में पहचानता हूँ।”
Verse 150
परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्ष बाष्पाकुलः सन्न कठो रोमांचकंचुकः
गुरु-वचन और आगम-प्रमाण से महादेव को पहचानकर वह हर्ष के आँसुओं से व्याकुल हो उठा; रोमांच से उसका शरीर जड़-सा हो गया, मानो रोमांच ही उसका वस्त्र हो।
Verse 160
ततः काशीं पुनः प्राप्य कल्पांते मोक्षमाप्नुयात् । वीरेश्वरस्य पूर्वेण गंगायाः पश्चिमे तटे
तदनंतर पुनः काशी को प्राप्त होकर कल्पांत में मोक्ष प्राप्त होता है— वीरेश्वर के पूर्व में, गंगा के पश्चिमी तट पर।
Verse 163
गणावूचतुः । इत्थमग्निस्वरूपं ते शिवशर्मन्प्रवर्णितम् । किमन्यच्छ्रोतुकामोसि कथयावस्तदीरय
गण बोले— “हे शिवशर्मन्, इस प्रकार तुम्हारा अग्नि-स्वरूप वर्णित किया गया। अब और क्या सुनना चाहते हो? बताओ—स्पष्ट कहो।”