
Ādi-parva Adhyāya 132 — Duryodhana’s Instructions to Purocana at Vāraṇāvata (Lākṣāgṛha Planning)
Upa-parva: Jatugṛha-dāha (Lākṣāgṛha) Episode
Vaiśaṃpāyana reports that after the king’s arrangements concerning the Pāṇḍavas, Duryodhana experiences pronounced satisfaction and draws Purocana aside for confidential counsel. Declaring Purocana his most trusted collaborator, Duryodhana issues a detailed operational directive: proceed immediately to Vāraṇāvata by swift conveyance; construct a four-halled, enclosed residence under the guise of an armory and lavish lodging; procure and embed highly combustible materials (fibers, resins, oils, ghee, lac) into the walls and structure; arrange furnishings and hospitality so the Pāṇḍavas and Kuntī remain unsuspecting and at ease during the festival period. Once they are fully unafraid and asleep, Purocana is to ignite the house from the doorway, ensuring that observers conclude the Pāṇḍavas perished in their own dwelling, thereby shaping public testimony and kin reports. Purocana assents and departs, then executes the plan exactly as instructed, aligning with Duryodhana’s intent and method.
Chapter Arc: भीष्म द्रोणाचार्य को विश्राम देकर राजकुमारों को शिष्यत्व में सौंपते हैं और गुरु के लिए धन-धान्य से परिपूर्ण गृह तथा विविध वसुओं की व्यवस्था करते हैं—कुरुवंश की शिक्षा अब एक ही धनुर्धर-आचार्य के हाथों में जाती है। → द्रोण अर्जुन को नित्य उद्युक्त देख कर एकांत में बुलाते हैं और उसके भीतर ‘सर्वश्रेष्ठ’ बनने की आकांक्षा को धार देते हैं; उसी समय वन में एकलव्य, बिना औपचारिक स्वीकृति के, द्रोण की प्रतिमा बनाकर कठोर नियम से धनुर्विद्या साधता है और अद्भुत लाघव दिखाता है। → एकलव्य की सिद्धि देखकर द्रोण उससे गुरुदक्षिणा मांगते हैं—“दाहिने हाथ का अंगूठा दे दो”; शिष्य-भाव में एकलव्य बिना हिचक अंगूठा अर्पित कर देता है, और उसकी अद्वितीय क्षमता का शिखर उसी क्षण काट दिया जाता है। → एकलव्य की गुरु-भक्ति अमिट रहती है, पर उसका धनुर्विद्या-वैभव सीमित हो जाता है; द्रोण का वचन/उद्देश्य सुरक्षित रहता है कि अर्जुन से बढ़कर कोई धनुर्धर न हो, और राजकुमारों की शिक्षा-व्यवस्था उसी अनुशासन में स्थिर हो जाती है। → एकलव्य के त्याग की छाया आगे चलकर हस्तिनापुर की राजनीति और युद्ध-न्याय पर प्रश्न बनकर लौटने वाली है—श्रेष्ठता किसकी: प्रतिभा की, या व्यवस्था की?
Verse 1
- जौके आकारकी बनी हुई काठकी मोटी गुल्लीको “बीटा” कहते हैं। एकत्रिशदाधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यद्वारा राजकुमारोंकी शिक्षा
वैशम्पायन बोले—जनमेजय! तत्पश्चात् मनुष्यों में श्रेष्ठ महातेजस्वी द्रोणाचार्य, भीष्मजी द्वारा भली-भाँति पूजित होकर, कौरवों के भवन में विश्राम करने लगे; वहाँ उनका यथोचित सत्कार हुआ।
Verse 2
विश्रान्तेडथ गुरौ तस्मिन् पौत्रानादाय कौरवान् | शिष्यत्वेन ददौ भीष्मो वसूनि विविधानि च
वैशम्पायन बोले—गुरु के विश्राम कर लेने पर सामर्थ्यशाली भीष्म ने कुरुवंशी पौत्रों को साथ लेकर उन्हें शिष्य-रूप में आचार्य को समर्पित किया और साथ ही विविध प्रकार का धन भी अर्पित किया।
Verse 3
गृहं च सुपरिच्छन्नं धनधान्यसमाकुलम् । भारद्वाजाय सुप्रीत: प्रत्यपादयत प्रभु:
वैशम्पायन बोले—अत्यन्त प्रसन्न होकर उस सामर्थ्यशाली प्रभु ने भरद्वाजपुत्र को सुन्दर साज-सज्जा से युक्त, धन-धान्य से परिपूर्ण एक भवन प्रदान किया।
Verse 4
स ताज्थशिष्यान् महेष्वास: प्रतिजग्राह कौरवान् | पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश् द्रोणो मुदितमानस:,महाधनुर्धर आचार्य द्रोणने प्रसन्नचित्त होकर उन धुृतराष्ट्र-पुत्रों तथा पाण्डवोंको शिष्यरूपमें ग्रहण किया
वैशम्पायन बोले—महाधनुर्धर द्रोणाचार्य ने प्रसन्नचित्त होकर उन धृतराष्ट्र-पुत्र कौरवों तथा पाण्डवों को शिष्य-रूप में स्वीकार किया।
Verse 5
प्रतिगृह्य च तान् सर्वान् द्रोणो वचनमत्रवीत् | रहस्येक: प्रतीतात्मा कृतोपसदनांस्तथा
उन सबको शिष्य रूप में ग्रहण करके द्रोणाचार्य ने उनसे कहा। फिर एक दिन एकान्त में, मन से पूर्ण निश्चिन्त और विश्वासयुक्त होकर—जब उनका उपनयन तथा गुरुकुल-निवास विधिवत् सम्पन्न हो चुका था—उन्होंने पास बैठे शिष्यों से यह गोपनीय बात कही।
Verse 6
द्रोण उदाच कार्य मे काड्क्षितं किंचिद्धृदि सम्परिवर्तते | कृतास्त्रैस्तत् प्रदेयं मे तदेतद् वदतानघा:
द्रोण बोले—निष्पाप राजकुमारो! मेरे हृदय में एक कार्य की अभिलाषा बार-बार उठती है। अस्त्रविद्या में निपुण हो जाने पर तुम्हें मेरी वह याचना पूरी करनी होगी। इस विषय में तुम क्या कहते हो?
Verse 7
वैशम्पायन उवाच 8 त्वा कौरवेयास्ते तृष्णीमासन् विशाम्पते । अजनसत ततः सर्व प्रतिजज्ञे परंतप
वैशम्पायन बोले—हे जनमेजय, प्रजापते! तब वे कौरवकुमार चुप हो गए। इसके बाद शत्रुओं को संताप देने वाले अर्जुन ने उस समस्त कार्य को पूर्ण करने की प्रतिज्ञा कर ली।
Verse 8
ततोरर्जुनं तदा मूर्थ्नि समाप्राय पुन: पुन: । प्रीतिपूर्व परिष्वज्य प्ररुरोद मुदा तदा,तब आचार्यने बारंबार अर्जुनका मस्तक सूँघा और उन्हें प्रेमपूर्वक हृदयसे लगाकर वे हर्षके आवेशमें रो पड़े
तब आचार्य बार-बार अर्जुन के सिर के पास जाकर उनका मस्तक सूँघते रहे; फिर प्रेमपूर्वक उन्हें हृदय से लगाकर आनंदावेश में रो पड़े।
Verse 9
ततो द्रोण: पाण्डुपुत्रानस्त्राणि विविधानि च । ग्राहयामास दिव्यानि मानुषाणि च वीर्यवान्
इसके बाद पराक्रमी द्रोणाचार्य पाण्डुपुत्रों (तथा अन्य शिष्यों) को नाना प्रकार के दिव्य और मानुष अस्त्र-शस्त्रों की शिक्षा देने लगे।
Verse 10
राजपुत्रास्तथा चान्ये समेत्य भरतर्षभ । अभिजममुस्ततो द्रोणमस्त्रार्थे द्विजसत्तमम्,भरतश्रेष्ठ] उस समय दूसरे-दूसरे राजकुमार भी अस्त्रविद्याकी शिक्षा लेनेके लिये द्विजश्रेष्ठ द्रोणके पास आने लगे
हे भरतश्रेष्ठ! उस समय दूसरे- दूसरे राजकुमार भी अस्त्रविद्या की शिक्षा लेने के लिए द्विजश्रेष्ठ द्रोण के पास एकत्र होकर आने लगे।
Verse 11
वृष्णयश्चान्धकाश्रैव नानादेश्याश्न पार्थिवा: | सूतपुत्रश्न राधेयो गुरु द्रोणमियात् तदा
वृष्णिवंशी और अन्धकवंशी क्षत्रिय, नाना देशों के राजकुमार तथा राधानन्दन सूतपुत्र कर्ण—ये सभी उस समय गुरु द्रोण के पास (अस्त्र-शिक्षा लेने के लिए) आए।
Verse 12
स्पर्थमानस्तु पार्थेन सूतपुत्रो5त्यमर्षण: । दुर्योधनं समाश्रित्य सोडवमन्यत पाण्डवान्
वैशम्पायन बोले— पार्थ (अर्जुन) से स्पर्धा में जलता हुआ, सूतपुत्र कर्ण—अत्यन्त अमर्षी और अपमान न सहने वाला—दुर्योधन का आश्रय लेकर उसी के बल पर बार-बार पाण्डवों का तिरस्कार करता था।
Verse 13
अभ्ययात् स ततो द्रोणं धनुर्वेदचिकीर्षया । शिक्षाभुजबलोेथ्योगैस्तेषु सर्वेषु पाण्डव: । अस्त्रविद्यानुरागाच्च विशिष्टो5भवदर्जुन:
वैशम्पायन बोले— तब पाण्डुनन्दन अर्जुन धनुर्वेद सिद्ध करने की अभिलाषा से द्रोणाचार्य के पास पहुँचे। शिक्षा, बाहुबल और उद्योग के कारण वे उन सब शिष्यों में श्रेष्ठ हो गए; और अस्त्र-विद्या के प्रति गहरे अनुराग से अर्जुन विशेष रूप से प्रख्यात हुए।
Verse 14
तुल्येष्वस्त्रप्रयोगेषु लाघवे सौष्ठवेषु च । सर्वेषामेव शिष्याणां बभूवाभ्यधिको<र्जुन:
वैशम्पायन बोले— तुल्य अस्त्र-प्रयोगों में, तथा फुर्ती और सफाई में भी, पाण्डुनन्दन अर्जुन सभी शिष्यों से बढ़कर सिद्ध हुए।
Verse 15
ऐन्द्रिमप्रतिमं द्रोण उपदेशेष्वमन्यत । एवं सर्वकुमाराणामिष्वस्त्रं प्रत्यपादयत्
वैशम्पायन बोले— उपदेश ग्रहण करने में द्रोणाचार्य अर्जुन को इन्द्र-सदृश अनुपम प्रतिभावान मानते थे। इस प्रकार वे सब कुमारों को धनुर्विद्या और अस्त्र-शस्त्र की शिक्षा देते रहे।
Verse 16
कमण्डलुं च सर्वेषां प्रायच्छच्चिरकारणात् । पुत्राय च ददौ कुम्भमविलम्बनकारणात्
वैशम्पायन बोले— द्रोणाचार्य अन्य सब शिष्यों को विलम्ब कराने के लिये कमण्डलु देते थे; पर अपने पुत्र को शीघ्र लौटाने के लिये बड़ा घड़ा देते थे। इस प्रकार अश्वत्थामा पहले जल लेकर लौट आता, और जब तक अन्य शिष्य न आते, तब तक द्रोण उसे अस्त्र-संचालन की उत्तम विधियाँ गुप्त रूप से सिखाते। अर्जुन ने यह आचरण जान लिया।
Verse 17
यावत् ते नोपगच्छन्ति तावदस्मै परां क्रियाम् द्रोण आचष्ट पुत्राय तत् कर्म जिष्णुरौहत
वैशम्पायन बोले—जब तक दूसरे शिष्य लौटकर नहीं आते थे, तब तक द्रोणाचार्य अपने पुत्र अश्वत्थामा को अस्त्र-संचालन की उत्तम और सूक्ष्म विधियाँ गुप्त रूप से सिखाते थे। वे अन्य शिष्यों को जल लाने के लिए छोटे कमण्डलु देते, जिससे उन्हें लौटने में विलम्ब हो; पर अपने पुत्र को बड़ा घड़ा देते, ताकि वह शीघ्र लौट आए। इस प्रकार गुरु का यह पक्षपात जिष्णु अर्जुन ने जान लिया।
Verse 18
ततः स वारुणास्त्रेण पूरयित्वा कमण्डलुम् । सममाचार्यपुत्रेण गुरुम भ्येति फाल्गुन:
तब फाल्गुन (अर्जुन) ने वारुणास्त्र के द्वारा क्षणभर में अपना कमण्डलु भर लिया और आचार्यपुत्र के साथ ही गुरु के पास जा पहुँचे। इस प्रकार वे किसी भी गुण-वृद्धि में आचार्यपुत्र से पीछे न रहे। इसलिए मेधावी अर्जुन अश्वत्थामा से किसी बात में कम न रहा; वह अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ हुआ और गुरु की सेवा-पूजा तथा निरन्तर अभ्यास के कारण द्रोणाचार्य का अत्यन्त प्रिय बन गया।
Verse 19
आचार्य पुत्रात् तस्मात् तु विशेषोपचयेडपृथक् । न व्यहीयत मेधावी पार्थो5प्यस्त्रविदां वर:
इसलिए विशेष उन्नति और सूक्ष्म परिष्कार के विषय में भी मेधावी पार्थ (अर्जुन), जो अस्त्रविदों में श्रेष्ठ था, आचार्यपुत्र से अलग न रहा और न ही पीछे पड़ा। गुरु-भक्ति, सेवा और निरन्तर परिश्रम के बल पर वह अश्वत्थामा के साथ हर बात में समान रहा और द्रोणाचार्य का अत्यन्त प्रिय बन गया।
Verse 20
अर्जुन: परमं यत्नमातिष्ठद् गुरुपूजने । अस्त्रे च परम॑ योगं प्रियो द्रोणस्प चाभवत्
अर्जुन गुरु-पूजन और सेवा में परम यत्न करता था। अस्त्रों के अभ्यास में भी वह सर्वोच्च अनुशासन का पालन करता था; इसलिए वह द्रोणाचार्य का अत्यन्त प्रिय हो गया।
Verse 21
त॑ं दृष्टवा नित्यमुद्युक्तमिष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम् । आहूय वचन द्रोणो रह: सूदमभाषत
वैशम्पायन बोले—फाल्गुन (अर्जुन) को धनुष-बाण के अभ्यास में सदा तत्पर देखकर द्रोणाचार्य ने रसोइये को एकान्त में बुलाकर कहा—“अर्जुन को कभी अँधेरे में भोजन न परोसना, और यह मेरी आज्ञा है—यह बात भी अर्जुन से कभी न कहना।”
Verse 22
अन्धकारेअर्जुनायान्नं न देयं ते कदाचन । न चाख्येयमिदं चापि मद्वाक्यं विजये त्वया
द्रोणाचार्य ने अर्जुन को धनुष-बाण का निरन्तर अभ्यास करते देख रसोइये को एकान्त में बुलाकर कहा—“तुम अर्जुन को कभी अँधेरे में भोजन न परोसना; और मेरी यह आज्ञा भी अर्जुन से कभी न कहना।”
Verse 23
ततः कदाचिद् भुज्जाने प्रववौ वायुरज्ुने । तेन तत्र प्रदीप: स दीप्यमानो विलोपित:,तदनन्तर एक दिन जब अर्जुन भोजन कर रहे थे, बड़े जोरसे हवा चलने लगी; उससे वहाँका जलता हुआ दीपक बुझ गया
तदनन्तर एक दिन जब अर्जुन भोजन कर रहे थे, तभी अचानक तेज हवा चली; उससे वहाँ जलता हुआ दीपक बुझ गया।
Verse 24
भुड्ुक्त एव तु कौन्तेयो नास्यादन्यत्र वर्तते । हस्तस्तेजस्विनस्तस्य अनुग्रहणकारणात्
उस समय भी कुन्तीनन्दन अर्जुन भोजन करते ही रहे। उन तेजस्वी अर्जुन का हाथ अभ्यासवश अँधेरे में भी मुख से अन्यत्र नहीं जाता था।
Verse 25
तदभ्यासकृतं मत्वा रात्रावपि स पाण्डव: । योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दन:,उसे अभ्यासका ही चमत्कार मानकर महाबाहु पाण्डुनन्दन अर्जुन रातमें भी धनुर्विद्याका अभ्यास करने लगे
इसे अभ्यास का ही फल मानकर महाबाहु पाण्डुनन्दन अर्जुन रात में भी धनुर्विद्या का अभ्यास करने लगे।
Verse 26
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोण: शुश्राव भारत । उपेत्य चैनमुत्थाय परिष्वज्येदमब्रवीत्,भारत! उनके धनुषकी प्रत्यंचाका टंकार द्रोणने सोते समय सुना। तब वे उठकर उनके पास गये और उन्हें हृदयसे लगाकर बोले
भारत! उनके धनुष की प्रत्यंचा का टंकार द्रोण ने सोते समय भी सुना। तब वे उठकर उनके पास गये और उन्हें हृदय से लगाकर बोले।
Verse 27
द्रोण उदाच प्रयतिष्ये तथा कर्तु यथा नान्यो धरनुर्धर: । त्वत्समो भविता लोके सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
द्रोण ने कहा—अर्जुन! मैं ऐसा प्रयत्न करूँगा कि इस संसार में तुम्हारे समान दूसरा कोई धनुर्धर न रहे। यह सत्य बात मैं तुमसे कहता हूँ।
Verse 28
वैशम्पायन उवाच ततो द्रोणो<र्जुनं भूयो हयेषु च गजेषु च । रथेषु भूमावपि च रणशिक्षामशिक्षयत्
वैशम्पायन बोले—राजन्! इसके बाद द्रोणाचार्य ने अर्जुन को फिर घोड़ों पर, हाथियों पर, रथों पर तथा भूमि पर पैदल रहकर युद्ध करने की शिक्षा दी।
Verse 29
गदायुद्धे$सिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु । द्रोण: संकीर्णयुद्धे च शिक्षयामास कौरवान्
वैशम्पायन बोले—द्रोणाचार्य ने कौरवों को गदायुद्ध, खड्ग-चालन, तथा तोमर, प्रास और शक्तियों के प्रयोग की कला सिखाई; और संकीर्ण युद्ध में भी—अनेक शस्त्रों का क्रमशः प्रयोग तथा अकेले ही अनेक शत्रुओं से भिड़ने की शिक्षा दी।
Verse 30
तस्य तत् कौशल श्रुत्वा धनुर्वेदजिघृक्षव: । राजानो राजपुत्राश्न समाजग्मु: सहस्रश:,द्रोणाचार्यका वह अस्त्रकौशल सुनकर सहस्रों राजा और राजकुमार धरनुर्वेदकी शिक्षा लेनेके लिये वहाँ एकत्रित हो गये
वैशम्पायन बोले—उनका वह अस्त्र-कौशल सुनकर धनुर्वेद सीखने के इच्छुक सहस्रों राजा और राजकुमार वहाँ एकत्र हो गए।
Verse 31
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुष: सुतः । एकलव्यो महाराज द्रोणमभ्याजगाम ह,महाराज! तदनन्तर निषादराज हिरण्यधनुका पुत्र एकलव्य द्रोणके पास आया
वैशम्पायन बोले—महाराज! तब निषादराज हिरण्यधनु का पुत्र एकलव्य द्रोणाचार्य के पास आया।
Verse 32
नसतं प्रतिजग्राह नैषादिरिति चिन्तयन् | शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषामेवान्ववेक्षया
वैशम्पायन बोले— “यह निषाद का पुत्र है” ऐसा सोचकर धर्मज्ञ आचार्य ने उसे धनुर्विद्या का शिष्य स्वीकार नहीं किया। उन्होंने केवल कौरवों के हित की ओर दृष्टि रखकर ही ऐसा किया।
Verse 33
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृहा[ परंतप: । अरण्यमनुसम्प्राप्य कृत्वा द्रोणं महीमयम्
वैशम्पायन बोले— शत्रुओं को संताप देनेवाले एकलव्य ने द्रोणाचार्य के चरणों में मस्तक रखकर प्रणाम किया। फिर वन में लौटकर उसने द्रोण की मिट्टी की मूर्ति बनायी और हृदय में आचार्य को परम मानकर, कठोर नियमों के साथ धनुर्विद्या का अभ्यास आरम्भ किया।
Verse 34
तस्मिन्नाचार्यवृत्ति च परमामास्थितस्तदा । इष्वस्त्रे योगमातस्थे परं॑ नियममास्थित:
तब उसने आचार्य के प्रति शिष्य-धर्म की परम मर्यादा अपनायी और बाण तथा अस्त्र-शस्त्रों के योग में प्रवृत्त हुआ। वह अत्यन्त कठोर नियमों में स्थित रहा।
Verse 35
परया श्रद्धयोपेतो योगेन परमेण च । विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परमाप सः
वैशम्पायन बोले— परम श्रद्धा से युक्त और उत्तम साधना के बल पर उसने बाण छोड़ने, लौटाने और लक्ष्य पर संधान करने में अद्भुत फुर्ती प्राप्त कर ली।
Verse 36
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाता: कदाचित् कुरुपाण्डवा: | रथैरविनिर्ययु: सर्वे मृगयामरिमर्दन
वैशम्पायन बोले— एक समय द्रोणाचार्य की अनुमति पाकर शत्रुओं का दमन करनेवाले समस्त कौरव और पाण्डव रथों पर चढ़कर मृगया (शिकार) के लिये निकल पड़े।
Verse 37
तत्रोपकरणं गृहा नरः कश्चिद् यद्च्छया । राजन्ननुजगामैक: श्वानमादाय पाण्डवान्
तब, हे राजन्, कोई मनुष्य अपने घर से इस कार्य के लिए आवश्यक सामग्री लेकर संयोगवश अकेला ही पाण्डवों के पीछे-पीछे चल पड़ा। वह अपने साथ एक कुत्ता भी ले गया।
Verse 38
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्मचिकीर्षया । ध्वा चरन् स वने मूढो नैषादिं प्रति जग्मिवान्
वे सब अपना-अपना काम पूरा करने की इच्छा से वन में इधर-उधर विचर रहे थे। तभी उनका वह मूढ़ कुत्ता वन में घूमता-घामता निषादपुत्र एकलव्य के पास जा पहुँचा।
Verse 39
स कृष्णं मलदिग्धाड़ंं कृष्णाजिनजटाधरम् | नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके
एकलव्य का रंग काला था; उसके अंगों में मैल जम गया था और उसने काला मृगचर्म तथा जटा धारण कर रखी थी। निषादपुत्र को इस रूप में देखकर वह कुत्ता भौंकता हुआ उसके पास खड़ा हो गया।
Verse 40
तदा तस्याथ भषत: शुनः सप्त शरान् मुखे । लाघवं दर्शयन्नस्त्रे मुमोच युगपद् यथा,यह देख भीलने अपने अस्त्रलाघवका परिचय देते हुए उस भूकनेवाले कुत्तेके मुखमें मानो एक ही साथ सात बाण मारे
तब उस भौंकते हुए कुत्ते के मुख में उसने अपने अस्त्र-लाघव का परिचय देते हुए मानो एक ही साथ सात बाण छोड़ दिए।
Verse 41
सतु श्वा शरपूर्णास्य: पाण्डवानाजगाम ह । त॑ दृष्टवा पाण्डवा वीरा: परं विस्मयमागता:,उसका मुँह बाणोंसे भर गया और वह उसी अवस्थामें पाण्डवोंके पास आया। उसे देखकर पाण्डव वीर बड़े विस्मयमें पड़े
उसका मुँह बाणों से भर गया था और वह उसी अवस्था में पाण्डवों के पास आ पहुँचा। उसे देखकर पाण्डव वीर अत्यन्त विस्मय में पड़ गए।
Verse 42
पक ५ एज 72 ञट 8 3002: 0 / न्ड 9७८ फ़्णू हा # प्रफ्प्र 205 58७ «६६ ३७/::2७ २ //%0८ 3026-5० के के. “जी लाघवं शब्दवेधित्वं दृष्टवा तत् परमं तदा । प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्वासन् प्रशशंसुश्च सर्वश:
वैशम्पायन बोले—उस समय उसकी हाथ की अद्भुत फुर्ती और केवल शब्द के सहारे लक्ष्य भेदने की परम शक्ति देखकर राजकुमार उसकी ओर देखकर लज्जित हो गए, मौन हो रहे; और चारों ओर से उस धनुर्धर की प्रशंसा करने लगे।
Verse 43
त॑ ततो<न्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम् | ददृशु: पाण्डवा राजन्नस्यन्तमनिशं शरान्,राजन! तत्पश्चात् पाण्डवोंने उस वनवासी वीरकी वनमें खोज करते हुए उसे निरन्तर बाण चलाते हुए देखा
राजन्! फिर पाण्डव उस वनवासी को खोजते-खोजते वन में उसे देख पाए—वह निरन्तर बाण चलाए जा रहा था।
Verse 44
न चैनमभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम् | अथीैनं परिपप्रच्छु: को भवान् कस्य वेत्युत,उस समय उसका रूप बदल गया था। पाण्डव उसे पहचान न सके; अतः पूछने लगे --“तुम कौन हो, किसके पुत्र हो?”
उस समय उसका रूप बदल गया था, इसलिए वे उसे पहचान न सके; तब उन्होंने उससे पूछा—“तुम कौन हो, और किसके पुत्र हो?”
Verse 45
एकलव्य उवाच निषादाधिपतेवीरा हिरण्यधनुष: सुतम् । द्रोणशिष्यं च मां वित्त धनुर्वेदकृतश्रमम्
एकलव्य बोला—“हे वीरों! मुझे निषादराज हिरण्यधनु का पुत्र और द्रोणाचार्य का शिष्य जानो। मैंने धनुर्वेद में विशेष परिश्रम किया है।”
Verse 46
वैशम्पायन उवाच ते तमाज्ञाय तत्त्वेन पुनरागम्य पाण्डवा: | यथावृत्तं वने सर्व द्रोणायाचख्युरद्भुतम्
वैशम्पायन बोले—राजन्! उस निषाद का यथार्थ परिचय पाकर पाण्डव लौट आए; और वन में जो अद्भुत घटना घटी थी, उसे यथावत् द्रोणाचार्य से कह सुनाया।
Verse 47
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्नेकलव्यमनुस्मरन् । रहो द्रोणं समासाद्य प्रणयादिदमब्रवीत्,जनमेजय! कुन्तीनन्दन अर्जुन बार-बार एकलव्यका स्मरण करते हुए एकान्तमें द्रोणसे मिलकर प्रेमपूर्वक यों बोले
वैशम्पायन बोले—राजन् जनमेजय! कुन्तीनन्दन अर्जुन बार-बार एकलव्य का स्मरण करते हुए एकान्त में द्रोणाचार्य के पास गया और स्नेहपूर्वक यह वचन बोला।
Verse 48
अजुन उवाच तदाहं परिरभ्यैक: प्रीतिपूर्वमिदं वच: । भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्धिशिष्टो भविष्यति
अर्जुन ने कहा—आचार्य! उस दिन आपने मुझे अकेले हृदय से लगाकर बड़े हर्ष के साथ यह वचन कहा था कि ‘मेरा कोई भी शिष्य तुमसे बढ़कर नहीं होगा।’
Verse 49
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकादपि च वीर्यवान् । अन्यो<5स्ति भवत: शिष्यो निषादाधिपते: सुत:
फिर आपका यह अन्य शिष्य—निषादराज का पुत्र—अस्त्रविद्या में मुझसे बढ़कर कुशल और मानो समस्त लोक से भी अधिक पराक्रमी कैसे हो गया?
Verse 50
वैशम्पायन उवाच मुहूर्तमिव त॑ द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्वयम् सव्यसाचिनमादाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्
वैशम्पायन बोले—जनमेजय! द्रोणाचार्य उस निषादपुत्र के विषय में मानो कुछ क्षण विचार करते रहे; फिर निश्चय करके सव्यसाची अर्जुन को साथ ले, उस नैषाद युवक के पास चले गए।
Verse 51
ददर्श मलदिग्धाड़ं जटिलं चीरवाससम् । एकलव्यं धनुष्याणिमस्यन्तमनिशं शरान्
वहाँ पहुँचकर उन्होंने एकलव्य को देखा—हाथ में धनुष लिए वह निरन्तर बाण चला रहा था। उसके अंग मैल से लथपथ थे, सिर पर जटाएँ थीं और वस्त्र के स्थान पर चिथड़े लिपटे थे।
Verse 52
एकलव्यस्तु तं दृष्टवा द्रोणमायान्तमन्तिकात् | अभिगम्योपसंगृहा जगाम शिरसा महीम्,इधर एकलव्यने आचार्य द्रोणको समीप आते देख आगे बढ़कर उनकी अगवानी की और उनके दोनों चरण पकड़कर पृथ्वीपर माथा टेक दिया
एकलव्य ने द्रोणाचार्य को निकट आते देख आगे बढ़कर उनकी अगवानी की, उनके चरण पकड़कर श्रद्धापूर्वक पृथ्वी पर मस्तक टेक दिया।
Verse 53
पूजयित्वा ततो द्रोणं विधिवत् स निषादज: । निवेद्य शिष्यमात्मानं तस्थौ प्राउ्जलिरग्रत:
तब उस निषादकुमार ने विधिपूर्वक द्रोणाचार्य की पूजा की; अपने को शिष्य रूप में समर्पित करके हाथ जोड़ उनके सामने खड़ा हो गया।
Verse 54
ततो द्रोणो<5ब्रवीद् राजन्नेकलव्यमिदं वच: । यदि शिष्योडसि मे वीर वेतनं दीयतां मम
तब द्रोण ने कहा—“राजन्! एकलव्य, यदि तुम मेरे शिष्य हो, हे वीर, तो मुझे गुरु-दक्षिणा दो।”
Verse 55
एकलव्य उवाच कि प्रयच्छामि भगवन्नाज्ञापयतु मां गुरु:
एकलव्य बोला—“भगवन्! मैं क्या अर्पित करूँ? गुरु मुझे आज्ञा दें।”
Verse 56
वैशम्पायन उवाच तमब्रवीत् त्वयादुष्ठो दक्षिणो दीयतामिति,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तब द्रोणाचार्यने उससे कहा--“तुम मुझे दाहिने हाथका आँगूठा दे दो”
वैशम्पायन बोले—तब द्रोणाचार्य ने उससे कहा—“तुम मुझे दाहिने हाथ का अँगूठा गुरु-दक्षिणा में दे दो।”
Verse 57
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा वचो द्रोणस्य दारुणम् | प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन् सत्ये च नियत: सदा
द्रोणाचार्य का वह कठोर वचन सुनकर सत्य पर सदा अटल एकलव्य ने अपनी प्रतिज्ञा की रक्षा की। बिना किसी विचार-विमर्श के, प्रसन्नमुख और उदारचित्त रहकर उसने अपना दाहिना अँगूठा काटा और द्रोणाचार्य को अर्पित कर दिया।
Verse 58
तथैव हृष्टवदनस्तथैवादीनमानस: । छित्त्वाविचार्य तं प्रादाद् द्रोणायाड्गुछ्ठमात्मन:
उसी प्रकार प्रसन्नमुख और उसी प्रकार उदार व निष्कलुष मन वाले एकलव्य ने बिना विचार किए अपना अँगूठा काटकर द्रोणाचार्य को दे दिया। इस प्रकार उसने अपनी प्रतिज्ञा निभाई और गुरु-भक्ति को अपने निजी हानि से ऊपर रखा।
Verse 59
228 8 2022 (आय 6 (स सत्यसंध॑ नैषादिं दृष्टवा प्रीतो5ब्रवीदिदम् । एवं कर्तव्यमिति वा एकलव्यमभाषत ।।
सत्यप्रतिज्ञ निषादकुमार को देखकर द्रोणाचार्य प्रसन्न हुए और संकेत से एकलव्य से बोले—“ऐसे करना चाहिए।” तब से निषादपुत्र उँगलियों से ही बाण साधकर धनुष की डोरी खींचने लगा। परन्तु, हे राजन्, वह पहले जैसी शीघ्रता से बाण नहीं छोड़ पाता था।
Verse 60
ततोअ्र्जुन: प्रीतमना बभूव विगतज्वर: । द्रोणश्न॒ सत्यवागासीन्नान्योडभिभवितार्जुनम्
तब अर्जुन का मन प्रसन्न हो गया और उसकी व्याकुलता दूर हो गई। द्रोणाचार्य का वह वचन भी सत्य सिद्ध हुआ कि अर्जुन को कोई दूसरा पराजित नहीं कर सकेगा।
Verse 61
द्रोणस्य तु तदा शिष्यौ गदायोग्यौ बभूवतु: । दुर्योधनश्न भीमश्न सदा संरब्धमानसौ
उस समय द्रोणाचार्य के दो शिष्य गदायुद्ध में विशेष योग्य निकले—दुर्योधन और भीमसेन। दोनों के मन सदा एक-दूसरे के प्रति क्रोध और स्पर्धा से भरे रहते थे।
Verse 62
अश्वत्थामा रहस्येषु सर्वेष्वभ्यधिको5भवत् | तथाति पुरुषानन्यान् त्सारुकौ यमजावुभौ
वैशम्पायन बोले—अश्वत्थामा धनुर्वेद के समस्त रहस्यों में सबसे बढ़-चढ़कर था। वैसे ही यमज भ्राता नकुल और सहदेव खड्ग की मूठ पकड़कर निकट-युद्ध करने में परम निपुण थे; उस कला में वे अन्य सब पुरुषों से श्रेष्ठ ठहरे।
Verse 63
युधिष्ठिरो रथश्रेष्ठ: सर्वत्र तु धनंजय: । प्रथित: सागरान्तायां रथयूथपयूथप:
युधिष्ठिर रथ पर आरूढ़ होकर युद्ध करने में श्रेष्ठ थे; परन्तु धनंजय (अर्जुन) तो सर्वत्र—सब प्रकार की युद्ध-कलाओं में—अग्रगण्य थे। वे समुद्र-पर्यन्त समस्त पृथ्वी में रथयूथपतियों के भी यूथपति के रूप में प्रसिद्ध थे।
Verse 64
बुद्धियोगबलोत्साहै: सर्वास्त्रिषु च निष्ठित: । अस्त्रे गुर्वनुरागे च विशिष्टो5भवदर्जुन:
बुद्धि, एकाग्रता, बल और उत्साह के कारण अर्जुन समस्त अस्त्र-विद्याओं में निष्ठावान् होकर प्रवीण हुए। अस्त्रों के अभ्यास में तथा गुरु के प्रति अनुराग में भी अर्जुन सबसे विशिष्ट ठहरे।
Verse 65
तुल्येष्वस्त्रोपदेशेषु सौष्ठवेन च वीर्यवान् । एक: सर्वकुमाराणां बभूवातिरथो<र्जुन:
यद्यपि सबको समान रूप से अस्त्र-विद्या का उपदेश मिलता था, तथापि पराक्रमी अर्जुन अपनी उत्कृष्टता के कारण समस्त कुमारों में अकेले ही अतिरथी बने।
Verse 66
प्राणाधिकं भीमसेनं कृतविद्यं धनंजयम् । धार्तराष्ट्रा दुरात्मानो नामृष्यन्त परस्परम्
भीमसेन को प्राणबल में अधिक और धनंजय (अर्जुन) को अस्त्र-विद्या में सिद्ध देखकर धृतराष्ट्र के दुरात्मा पुत्र उन्हें सहन न कर सके; उनके हृदय में परस्पर ईर्ष्या-द्वेष धधक उठा।
Verse 67
तांस्तु सर्वान् समानीय सर्वविद्यास्त्रशिक्षितान् । द्रोण: प्रहरणज्ञाने जिज्ञासु: पुरुषर्षभ:
वैशम्पायन बोले—जब वे सब राजकुमार समस्त विद्याओं और अस्त्र-शस्त्र-विद्या में पूर्णतः प्रशिक्षित हो गए, तब पुरुषश्रेष्ठ द्रोणाचार्य ने उन सबको एकत्र किया और उनके शस्त्र-प्रयोग के ज्ञान की परीक्षा लेने की इच्छा की।
Verse 68
कृत्रिमं भासमारोप्य वृक्षाग्रे शिल्पिभि: कृतम् । अविज्ञातं कुमाराणां लक्ष्यभूतमुपादिशत्
कारीगरों से एक कृत्रिम गीध बनवाकर वृक्ष के अग्रभाग पर रखवा दिया। राजकुमारों को इसका भेद ज्ञात न था। आचार्य ने उसी पक्षी को बेधने योग्य लक्ष्य ठहराया।
Verse 69
द्रोण उदाच शीघ्र भवन्त: सर्वेडपि धनूंष्यादाय सर्वश: । भासमेतं समुद्दिश्य तिष्ठ ध्वं संधितेषव:,द्रोण बोले--तुम सब लोग इस गीधको बींधनेके लिये शीघ्र ही धनुष लेकर उसपर बाण चढ़ाकर खड़े हो जाओ
द्रोण बोले—“तुम सब लोग शीघ्र ही धनुष उठाओ; बाण चढ़ाकर इस गीध को लक्ष्य करके तैयार खड़े हो जाओ।”
Verse 70
मद्वाक्यसमकालं तु शिरो<स्य विनिपात्यताम् | एकैकशो नियोक्ष्यामि तथा कुरुत पुत्रका:
“मेरी आज्ञा के साथ ही इसका सिर काटकर गिरा देना। पुत्रो! मैं एक-एक को बारी-बारी से इस कार्य में नियुक्त करूँगा; तुम मेरे कहे अनुसार ही करना।”
Verse 71
वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्ठिरं पूर्वमुवाचाज्धिरसां वर: । संधत्स्व बाणं दुर्धर्ष मद्वाक्यान्ते विमुडच तम्
वैशम्पायन बोले—तब अंगिरा-वंश में श्रेष्ठ द्रोणाचार्य ने सबसे पहले युधिष्ठिर से कहा—“दुर्धर्ष वीर! धनुष पर बाण चढ़ाओ और मेरी आज्ञा पूर्ण होते ही उसे छोड़ देना।”
Verse 72
ततो युधिष्ठिर: पूर्व धनुर्ग.ह्य परंतप: । तस्थौ भासं समुद्दिश्य गुरुवाक्यप्रचोदित:
तब शत्रुओं को संताप देने वाले युधिष्ठिर गुरु की आज्ञा से प्रेरित होकर सबसे पहले धनुष लेकर गीध को लक्ष्य बनाकर खड़े हो गए।
Verse 73
ततो विततथन््वानं द्रोणस्तं कुरुनन्दनम् । स मुहूर्तादुवाचेदं वचन भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ] तब धनुष तानकर खड़े हुए कुरुनन्दन युधिष्ठिरसे दो घड़ी बाद आचार्य द्रोणने इस प्रकार कहा--
फिर धनुष तानकर खड़े हुए कुरुनन्दन युधिष्ठिर को देखकर आचार्य द्रोण ने कुछ देर बाद, हे भरतश्रेष्ठ, इस प्रकार कहा।
Verse 74
पश्यैन॑ त॑ ट्रुमाग्रस्थं भासं नरवरात्मज । पश्यामीत्येवमाचार्य प्रत्युवाच युधिष्ठिर:,“राजकुमार! वृक्षकी शिखापर बैठे हुए इस गीधको देखो।” तब युधिष्ठिरने आचार्यको उत्तर दिया--“भगवन्! मैं देख रहा हूँ
द्रोण ने कहा—“राजकुमार! वृक्ष की चोटी पर बैठे इस गीध को देखो।” तब युधिष्ठिर ने आचार्य को उत्तर दिया—“भगवन्, मैं देख रहा हूँ।”
Verse 75
स मुहूर्तादिव पुनद्रोंणस्तं प्रत्यभाषत । मानो दो घड़ी और बिताकर द्रोणाचार्य फिर उनसे बोले || ७४ $ ।।
कुछ देर बाद द्रोणाचार्य ने फिर उनसे कहा—“क्या तुम इस वृक्ष को, मुझे, अथवा अपने भाइयों को भी देख रहे हो?”
Verse 76
तमुवाच स कौन्तेय: पश्याम्येनं वनस्पतिम् । भवन्तं च तथा भ्रातृन् भासं चेति पुनः पुनः
यह सुनकर कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर बोले—“हाँ, मैं इस वृक्ष को, आपको, अपने भाइयों को तथा गीध को भी बार-बार देख रहा हूँ।”
Verse 77
तमुवाचापसर्पेति द्रोणो5प्रीतमना इव । नैतच्छक्यं त्वया वेद्धुं लक्ष्यमित्येव कुत्सयन्
उनका उत्तर सुनकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन अप्रसन्न-से हो गए और झिड़कते हुए बोले— “हट जाओ यहाँ से; तुम इस लक्ष्य को नहीं बेध सकते।”
Verse 78
ततो दुर्योधनादींसस््तान् धार्तराष्ट्रानू महायशा: । तेनैव क्रमयोगेन जिज्ञासु: पर्यपृच्छत
तदनन्तर महायशस्वी आचार्य ने उसी क्रम से दुर्योधन आदि धृतराष्ट्र-पुत्रों को भी परीक्षा लेने के लिए बुलाया और उनसे भी उसी प्रकार प्रश्न किए।
Verse 79
अन््यांश्व शिष्यान् भीमादीन् राज्ञश्वैवान्यदेशजान् | तथा च सर्वे तत् सर्व पश्याम इति कुत्सिता:
फिर उन्होंने भीम आदि अन्य शिष्यों तथा अन्य देशों के राजाओं से भी, जो वहाँ शिक्षा पा रहे थे, वैसा ही प्रश्न किया। उत्तर में सभी ने कहा— “हम सब कुछ देख रहे हैं।” यह सुनकर आचार्य ने उन्हें दोषी ठहराकर झिड़कते हुए हटा दिया।
Verse 131
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि द्रोणशिष्यपरीक्षायामेकत्रिंशदाधिकशततमो< ध्याय:
इस प्रकार श्रीमहाभारत के आदिपर्व के अन्तर्गत सम्भवपर्व में आचार्य द्रोण द्वारा शिष्यों की परीक्षा से सम्बन्ध रखने वाला एक सौ इकतीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ।
Verse 543
एकलव्यस्तु तच्छुत्वा प्रीयमाणो<ब्रवीदिदम् । राजन! तब द्रोणाचार्यने एकलव्यसे यह बात कही--“वीर! यदि तुम मेरे शिष्य हो तो मुझे गुरुदक्षिणा दो'। यह सुनकर एकलव्य बहुत प्रसन्न हुआ और इस प्रकार बोला
यह सुनकर एकलव्य अत्यन्त प्रसन्न हुआ और (राजा से) इस प्रकार बोला।
Verse 556
न हि किंचिददेयं मे गुरवे ब्रह्म॒वित्तम | एकलव्यने कहा--भगवन्! मैं आपको क्या दूँ? स्वयं गुरुदेव ही मुझे इसके लिये आज्ञा दें। ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ आचार्य! मेरे पास कोई ऐसी वस्तु नहीं
एकलव्य ने कहा—हे ब्रह्मवेत्ता! गुरु के लिए मेरे यहाँ कुछ भी अदेय नहीं है। ब्रह्मविदों में श्रेष्ठ आचार्य! मेरे पास जो कुछ है, वह सब गुरु को देने योग्य है; ऐसी कोई वस्तु नहीं जिसे मैं गुरु से रोकूँ।
The chapter presents the dilemma of political expediency versus kin-protection: a ruler’s claimant employs secrecy, engineered hospitality, and lethal deception to remove rivals while attempting to preserve public legitimacy.
It underscores that intention-guided counsel (mantra) can be used for either protection or harm; ethical evaluation in the epic hinges on motive, means, and foreseeable social consequences, not merely on strategic success.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its significance is contextual—serving as a causal hinge that explains later developments by documenting the plan’s formation, execution, and the management of public narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.