
Chapter 303: Mantras for Worship Beginning with the Five-syllable (Pañcākṣara) — पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः
अग्नि पञ्चाक्षर मंत्र पर आधारित शैव तांत्रिक पूजा‑दीक्षा की विधि बताते हैं, जहाँ मंत्र को ब्रह्माण्ड‑तत्त्व और साधना‑पद्धति दोनों रूप में रखा गया है। पहले शिव को परब्रह्म का ज्ञानस्वरूप, हृदयस्थ बताया गया और मंत्राक्षरों का पंचमहाभूत, प्राण, इन्द्रियाँ तथा देह‑क्षेत्र से संबंध, साथ ही अष्टाक्षर‑पर्यवसान समझाया गया। फिर दीक्षा‑स्थल की शुद्धि, चरु‑पाक और उसका त्रिविध विभाग, निद्रा‑नियम व प्रातः‑निवेदन, बार‑बार मण्डल‑पूजा, मृल्लेप, अघमर्षण सहित तीर्थ‑स्नान, प्राणायाम, आत्मशुद्धि और न्यास का विधान आता है। ध्यान में अक्षर रंगयुक्त अंग बनते हैं; शक्तियाँ कमल‑दल व कर्णिका में स्थापित होती हैं; शिव स्फटिक‑श्वेत, चतुर्भुज, पंचवक्त्र रूप में, पंचब्रह्म (तत्पुरुष आदि) दिशान्यास सहित आवाहित होते हैं। आगे दीक्षा‑क्रम—अधिवास, गव्यपञ्चक, नेत्र‑बंधन, प्रवेश, तत्त्व‑संहार कर परम में लय और सृष्टि‑मार्ग से पुनः सृजन, प्रदक्षिणा, पुष्प‑पात से नाम/आसन‑निर्णय, शिवाग्नि‑उत्पत्ति, निर्दिष्ट मंत्रों से होम‑संख्या, पूर्णाहुति व अस्त्र‑आहुतियाँ, प्रायश्चित्त, कुम्भ‑पूजा, अभिषेक, समय‑व्रत और गुरु‑पूजन; तथा यही विधि विष्णु आदि देवताओं पर भी लागू कही गई है।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अङ्गाक्षरार्चनं नाम द्व्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ त्र्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः पञ्चाक्षरादिपूजामन्त्राः अग्निर् उवाच मेषः संज्ञा विषं साद्यमस्ति दीर्घोदकं रसः एतत् पञ्चाक्षरं मन्त्रं शिवदञ्च शिवात्मकं
इस प्रकार आग्नेय महापुराण में ‘अङ्गाक्षरार्चन’ नामक तीन सौ दोवाँ अध्याय समाप्त हुआ। अब तीन सौ तीसरा अध्याय—‘पञ्चाक्षरादि-पूजा-मन्त्र’ आरम्भ होता है। अग्नि बोले—‘मेष’ संज्ञा है, ‘विष’ विष है, ‘साध्य’ साध्य है, ‘दीर्घोदक’ दीर्घ जल है, ‘रस’ सार है। यह पंचाक्षरी मन्त्र शिवदायक और शिवस्वरूप है।
Verse 2
तारकादि समभ्यर्च्य देवत्वादि समाप्नुयात् ज्ञानात्मकं परं ब्रह्म परं बुद्धिः शिवो हृदि
तारक आदि का विधिपूर्वक पूजन करके देवत्व आदि सिद्धियाँ प्राप्त होती हैं। परम ब्रह्म ज्ञानस्वरूप है; हृदय में स्थित परम बुद्धि ही शिव है।
Verse 3
तच्छक्तिभूतः सर्वेशो भिन्नो ब्रह्मादिमूर्तिभिः मन्त्रार्णाः पञ्च भूतानि तन्मन्त्रा विषयास् तथा
वही शक्ति-स्वरूप सर्वेश्वर ब्रह्मा आदि मूर्तियों के रूप में भिन्न-भिन्न प्रतीत होता है। पंचमहाभूत मन्त्र-वर्णों से बने हैं, और उनके मन्त्र भी वैसे ही विषय (अनुभव-क्षेत्र) हैं।
Verse 4
प्राणादिवायवः पञ्च ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि च सर्वं पञ्चाक्षरं ब्रह्म तद्वदष्टाक्षरान्तकः
प्राण आदि पाँच वायु तथा ज्ञान- और कर्म-इन्द्रियाँ—यह सब पंचाक्षर ब्रह्म में समाहित है; उसी प्रकार (साधना) अष्टाक्षर मन्त्र में भी अन्ततः परिणत होती है।
Verse 5
गव्येन प्रक्षयेद्दीक्षास्थानं मन्त्रेण चोदितं तन्त्रसम्भूतसम्भावः शिवमिष्ट्वा विधानतः
मंत्रोक्त विधि के अनुसार गो-उत्पन्न शुद्धिकारक द्रव्य से दीक्षा-स्थान का छिड़काव कर उसे शुद्ध करे। तंत्रजन्य अधिकृत प्रभाव से युक्त होकर विधानपूर्वक शिव की पूजा करे।
Verse 6
मध्येषु तोरणद्वहिरिति ख , ज , ञ च मूलमूर्त्यङ्गविद्याभिस्तण्डुलक्षेपणादिकम् कृत्वा चरुञ्च यत् क्षीरं पुनस्तद्विभजेत् त्रिधा
मध्य-स्थानों में ‘तोरणद्वहिर्’ मंत्र तथा ख, ज, ञ बीजों के साथ, मूल-मंत्र, मुख्य देवता के मंत्र और अङ्ग-मंत्रों सहित तण्डुल-क्षेपण आदि कर्म करके चरु पकाए। फिर उसमें प्रयुक्त दूध को पुनः तीन भागों में बाँटे।
Verse 7
निवेद्यैकं परं हुत्वा सशिष्यो ऽन्यद्भजेद्गुरुः आचम्य सकलीकृत्य दद्याच्च्छिष्याय देशिकः
एक भाग पहले निवेदन करे, फिर दूसरे भाग की मुख्य आहुति अग्नि में दे। शेष भाग को गुरु शिष्य सहित ग्रहण करे। आचमन करके और ‘सकलीकरण’ कर, देशिक उसे शिष्य को प्रदान करे।
Verse 8
दन्तकाष्ठं हृदा जप्तं क्षीरवृक्षादिसम्भवम् संशोध्य दन्तान् संक्षिप्त्वा प्रज्ञाल्यैतत् क्षिपेद्भुवि
हृदय में मंत्र-जप करके क्षीरवृक्ष आदि से उत्पन्न दन्तकाष्ठ ले। दाँत शुद्ध करके उसे समेटे, भलीभाँति धोए और फिर भूमि पर त्याग दे।
Verse 9
पूर्वेण सौम्यवारीशगतं शुभमतौ शुभम् पुनस्तं शिष्यमायान्तं शिश्वाबन्धादिरक्षितं
फिर पूर्व दिशा/मार्ग से वह शुभमति शिष्य पुनः आया, अपने साथ सौम्य जल-सम्बन्धी शुभ वस्तु लाते हुए, और बन्धन आदि प्रतिबन्धों से सुरक्षित रहा।
Verse 10
कृत्वा वेद्यां सहानेन स्वपेद्दर्भास्तरे बुधः सुषुप्तं वीक्ष्य तं शिष्यः प्रभाते श्रावयेद्गुरुं
विधिपूर्वक वेदी को हवि सहित तैयार करके बुद्धिमान दर्भ के आसन पर शयन करे। उसे सोता देखकर शिष्य प्रातःकाल गुरु को स्वप्न/स्थिति का वृत्तांत सुनाए।
Verse 11
शुभैः सिद्धिपदैर् भक्तिस्तैः पुनर्मण्डलार्चनम् मण्डलं भद्रकाद्युक्तं पूजयेत्सर्वसिद्धिदं
शुभ और सिद्धि देने वाले मंत्रों तथा भक्ति के साथ पुनः मण्डल-पूजन करे। भद्रका आदि शुभ अंगों से युक्त मण्डल की पूजा करे, क्योंकि वह सर्व सिद्धियाँ देता है।
Verse 12
स्नात्वाचम्य मृदा देहं मन्त्रैर् आलिप्य कल्प्यते शिवतीर्थे नरः स्नायादघमर्षणपूर्वकम्
स्नान करके और आचमन कर, मंत्रों का जप करते हुए शुद्धि-मृदा (मिट्टी) से शरीर का लेपन करके स्वयं को संस्कृत करे। शिव-तीर्थ में मनुष्य अघमर्षण-पूर्वक स्नान करे।
Verse 13
हस्ताभिषेकं कृत्वाथ प्रायात् पूजादिकं बुधः मूलेनाब्जासनं कुर्यात्तेन पूरककुम्भकान्
हस्ताभिषेक करके बुद्धिमान साधक फिर पूजन आदि कर्मों में प्रवृत्त हो। मूल-मंत्र से पद्मासन धारण करे और उसी से पूरक तथा कुम्भक (प्राणायाम) करे।
Verse 14
आत्मानं योजयित्वोर्ध्वं शिखान्ते द्वादशाङ्गुले संशोष्य दग्ध्वा स्वतनुं प्लावयेदमृतेन च
आत्मा को ऊपर की ओर नियोजित करके शिखा के अंत में—बारह अंगुल ऊपर—स्थिर करे। अपने शरीर को सुखाकर मानो दग्ध कर दे, और फिर अमृत से उसे परिप्लावित करे।
Verse 15
ध्मात्वा दिव्यं वपुस्तस्मिन्नात्मानञ्च पुनर्नयेत् कृत्वेवं चात्मशुद्धिः स्याद्विन्यस्यार्चनमारभेत्
उस (कल्पित रूप) में दिव्य देह का संचार करके फिर आत्मा को उसी में पुनः प्रविष्ट कराए। ऐसा करने से आत्म-शुद्धि होती है; फिर न्यास करके पूजन (अर्चन) आरम्भ करे।
Verse 16
क्रमात् कृष्णसितश्यामरक्तपीता नगादयः मन्त्रार्णा दण्डिनाङ्गानि तेषु सर्वास्तु मूर्तयः
क्रम से ‘न’ आदि मन्त्र-वर्ण काले, श्वेत, श्याम, रक्त और पीत रूप में (ध्यात) हों; वे दण्डधारी देव (दण्डिन्) के अंग हैं। उन (वर्ण-अंगों) में समस्त देव-मूर्तियाँ प्रतिष्ठित (चिन्तित) हों।
Verse 17
शिष्यमाचान्तमिति ञ अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यस्याङ्गानि सर्वतः न्यसेन्मन्त्राक्षरं पादगुह्यहृद्वक्त्रमूर्धसु
शिष्य से आचमन कराकर ‘अङ्गुष्ठ’ से ‘कनिष्ठा’ तक क्रम से न्यास करे; और सब अंगों पर विन्यास करके मन्त्राक्षर को पाद, गुह्य, हृदय, मुख और मूर्धा पर स्थापित करे।
Verse 18
व्यापकं न्यस्य मूर्धादि मूलमङ्गानि विन्यसेत् रक्तपीतश्यामसितान् पीठपादान् स्वकालजान्
पहले व्यापक (व्यापक-मन्त्र/तत्त्व) का न्यास करे; फिर मूर्धा आदि से आरम्भ करके मूल-अंगों का विन्यास करे। और अपने-अपने काल में उत्पन्न रक्त, पीत, श्याम/कृष्ण और श्वेत पिठों तथा पादों का भी न्यास करे।
Verse 19
स्वाङ्गान्मन्त्रैर् न्यसेद्गात्राण्यधर्मादीनि दिक्षु च तत्र पद्मञ्च सुर्यादिमण्डले त्रितयं गुणान्
मन्त्रों द्वारा अपने अंगों पर न्यास करे; और अधर्म आदि (दोष-तत्त्वों) को दिशाओं में भी स्थापित करे। वहाँ पद्म का तथा सूर्य आदि मण्डलों में गुण-त्रय का भी विन्यास करे।
Verse 20
पूर्वादिपत्रे कामाद्या नवकं कर्णिकोपरि वामा ज्येष्ठा क्रमाद्रौद्रो काली कलविकारिणी
पूर्व दिशा से आरम्भ होने वाली पंखुड़ियों पर कामा आदि नौ शक्तियों की स्थापना करनी चाहिए; और कर्णिका (मध्य भाग) पर क्रम से वामा, ज्येष्ठा, रौद्री, काली तथा कलविकारिणी को न्यास करना चाहिए।
Verse 21
बलविकारिणी चार्थ बलप्रमथनी तथा सर्वभूतदमनी च नवमी च मनोन्मनी
बल का विकार करने वाली (बलविकारिणी), तथा बल को मर्दन करने वाली (बलप्रमथनी); समस्त भूतों को दमन करने वाली (सर्वभूतदमनी); नवमी शक्ति; और मन को उन्मन अवस्था में उठाने वाली मनोन्मनी।
Verse 22
श्वेता रक्ता सिता पीता श्यामा वह्निनिभाषिता कृष्णारुणाश् च ताः शक्तीर्ज्वालारूपाः स्मरेत् क्रमात्
उन शक्तियों का क्रम से ध्यान करे—श्वेत, रक्त, सित (धवल), पीत, श्यामा, वह्नि-सम तेजस्विनी, तथा कृष्णारुण—और उन्हें ज्वाला-रूप मानकर स्मरण करे।
Verse 23
अनन्तयोगपीठाय आवाह्याथ हृदब्जतः स्फटिकाभं चतुर्वाहुं फलशूलधरं शिवम्
तदनन्त-योगपीठ पर (देव का) आवाहन करके, फिर हृदय-कमल से स्फटिक-सम प्रभा वाले, चतुर्भुज, फल (वर-प्रद) और त्रिशूल धारण करने वाले शिव का आवाहन/दर्शन करे।
Verse 24
साभयं वरदं पञ्चवदंनञ्च त्रिलोचनम् पत्रेषु मुर्तयः पञ्च स्थाप्यास्तत्पुरुषादयः
उन्हें अभय और वर देने वाला, पंचवदन तथा त्रिलोचन रूप में निरूपित करे; और पत्रों पर तत्पुरुष आदि पाँच मूर्तियों की स्थापना करनी चाहिए।
Verse 25
पूर्वे तत्पुरुषः श्वेतो अघोरो ऽष्टभुजो ऽसिताः चतुर्वाहुमुखः पीताः सद्योजातश् च पश्चिमे
पूर्व दिशा में तत्पुरुष श्वेतवर्ण है। अघोर कृष्णाभ और अष्टभुज है। (उत्तर में) वामदेव पीतवर्ण, चतुर्भुज तथा तदनुरूप मुखयुक्त है; और पश्चिम में सद्योजात स्थित है।
Verse 26
वामदेवः स्त्रीविलासी चतुर्वक्त्रभुजो ऽरुणः सौम्ये पञ्चास्य ईशाने ईशानः सर्वदः सितः
वामदेव स्त्री-शक्ति के क्रीडाविलासी हैं; वे चतुर्मुख, चतुर्भुज और अरुणवर्ण हैं। सौम्य रूप में वे पञ्चमुख हैं; और ईशान रूप में श्वेतवर्ण ईशान सर्व सिद्धियाँ प्रदान करते हैं।
Verse 27
इष्टाङ्गानि यथान्यायमनन्तं सूक्ष्ममर्चयेत् सिद्धेश्वरं त्वेकनेत्रं पूर्वादौ दिश पूजयेत्
विधिपूर्वक इष्ट अंगों (उपचारों) से युक्त होकर अनन्त का सूक्ष्म पूजन करे। तथा एकनेत्र सिद्धेश्वर का, पूर्व आदि दिशाओं सहित, पूजन करे।
Verse 28
एकरुद्रं त्रिनेत्रञ्च श्रीकण्ठञ्च शिखण्डिनम् ऐशान्यादिविदिक्ष्वेते विद्येशाः कमलासनाः
एकरुद्र, त्रिनेत्र, श्रीकण्ठ और शिखण्डिन—ये कमलासन पर स्थित विद्येश, ईशान्य आदि विदिशाओं में प्रतिष्ठित हैं।
Verse 29
श्वेतः पीतः सितो रक्तो धूम्रो रक्तो ऽरुणः शितः शूलाशनिशरेश्वासवाहवश् चतुराननाः
वे श्वेत, पीत, सित, रक्त, धूम्रवर्ण, पुनः रक्त, अरुण और शित (तीक्ष्ण/दीप्त) कहे गए हैं। त्रिशूल, वज्र, बाण, धनुष और वाहन धारण करने वाले—ये चतुर्मुख रूप हैं।
Verse 30
उमा वण्डेशनन्दीशौ महाकालो गणेश्वरः वृषो भृङ्गरिटिस्कन्दानुत्तरादौ प्रपूजयेत्
फिर उत्तर दिशा से आरम्भ करके क्रमशः उमा, वण्डेश और नन्दीश, महाकाल और गणेश्वर, तथा वृष (नन्दिन), भृङ्गरिटि और स्कन्द की विधिपूर्वक पूजा करे।
Verse 31
कुलिशं शक्तिदण्डौ च खड्गपाशध्वजौ गदां शूलं चक्रं यजेत् पद्मं पूव्वादौ देवमर्च्य च
वज्र, शक्ति और दण्ड; खड्ग, पाश और ध्वज; गदा, शूल और चक्र; तथा पद्म—इन सबका पूर्व दिशा आदि में यथास्थान पूजन करे, और तत्पश्चात् देवता का भी अर्चन करे।
Verse 32
ततो ऽधिवासितं शिष्यं पाययेद्गव्यपञ्चकम् आचान्तं प्रोक्ष्ये नेत्रान्तैर् नेत्रे नेत्रेण बन्धयेत्
तत्पश्चात् अधिवास में रखे हुए शिष्य को गव्यपञ्चक पिलाए। उसके आचमन करने पर जल से प्रोक्षण करके, नेत्रों के कोनों को स्पर्श करते हुए ‘नेत्र’ विधि/मन्त्र से प्रत्येक नेत्र का बन्धन (रक्षा-सील) करे।
Verse 33
द्वारं प्रवेशयेच्छिप्यं मण्डपस्याथ दक्षिणे सासनादिकुशासीनं तत्र संशोधयेद्गुरुः
शिष्य को द्वार से प्रवेश कराए। फिर मण्डप के दक्षिण भाग में, आसन तथा कुश पर बैठाकर, वहीं गुरु उसके लिए निर्धारित संशोधन (शुद्धि/परीक्षा) कर्म करे।
Verse 34
आदितत्त्वानि संहृत्य परमार्थे लयः क्रमात् पुनरुत्पादयेच्छिष्यं सृष्टिमार्गेण देशिकः
आदि तत्त्वों का संहार करके उन्हें क्रमशः परमार्थ में लीन करे; फिर देशिक (दीक्षा-गुरु) सृष्टि-मार्ग से शिष्य का पुनः उत्पादन (पुनर्निर्माण) करे।
Verse 35
न्यासं शिष्ये ततः कृत्वा तं प्रदक्षिणमानयेत् पश्चिमद्वारमानीय क्षेपयेत् कुसुमाञ्जलिम्
तत्पश्चात् शिष्य पर मंत्र-न्यास करके उसे पवित्र-स्थान की प्रदक्षिणा कराए। फिर उसे पश्चिम द्वार पर ले जाकर पुष्पों की अंजलि अर्पित करवाए।
Verse 36
यस्मिन् पतन्ति पुष्पाणि तन्नामाद्यं विनिर्दिशेत् पार्श्वेयागभुवः खाते कुण्डे सन्नभिमेखले
जहाँ पुष्प गिरें, उस स्थान/नाम का पहले निर्धारण और उच्चारण करे। यह पार्श्व-यागभूमि में, नाभि-चिह्न तथा मेखला-सीमा से युक्त खोदे हुए कुण्ड में किया जाए।
Verse 37
शिवाग्निं जनयित्वेष्ट्वा पुनः शिष्येण चार्चयेत् ध्यानेनात्मनिभं शिष्यं संहृत्य प्रलयः क्रमात्
शिव-अग्नि को उत्पन्न करके उसका पूजन करे, और फिर शिष्य से भी पुनः उसका अर्चन करवाए। तत्पश्चात् ध्यान द्वारा शिष्य को अपने समान करके संहृत करे; क्रमशः प्रलय-क्रम प्रवर्तित होता है।
Verse 38
पुनरुत्पाद्य तत्पाणौ दद्याद्दर्भांश् च मन्त्रितान् पृथिव्यादीनि तत्त्वानि जुहुयाद्धृदयादिभिः
फिर (संस्कार-शक्ति) को पुनः उत्पन्न करके उसके हाथ में मंत्रित दर्भ-तृण दे। तत्पश्चात् पृथ्वी आदि तत्त्वों की आहुति हृदय आदि अङ्ग-मंत्रों से दे।
Verse 39
कमलानना इति ञ सन्धादिमेखले इति ख एकैकस्य शतं हुत्वा व्योममूलेन होमयेत् हुत्वा पूर्णाहुतिं कुर्यादस्त्रेणाष्टाहुतीर्हुनेत्
“कमलानना” (ञ) तथा “सन्धादिमेखले” (ख) इन बीज-रूप सूत्रों से प्रत्येक के सौ-सौ आहुति दे। फिर “व्योम-मूल” मंत्र से होम करे। अंत में पूर्णाहुति करे और अस्त्र-मंत्र से आठ आहुतियाँ दे।
Verse 40
प्रायश्चित्तं विशुद्ध्यर्थं ततः शेषं समापयेत् कुम्भं समन्त्रितं प्रार्च्य शिशुं पीठे ऽभिषेचयेत्
शुद्धि के लिए पहले प्रायश्चित्त-विधि करे, फिर शेष कर्म पूर्ण करे। मंत्रों से संस्कारित कलश का विधिपूर्वक पूजन करके, पीठ पर स्थित शिशु का अभिषेक करे।
Verse 41
शिष्ये तु समयं दत्वा स्वर्णाद्यैः स्वगुरुं यजेत् दीक्षा पञ्चाक्षरस्योक्ता विष्ण्वादेरेवमेव हि
शिष्य को पहले समय-व्रत देकर, स्वर्ण आदि दान से अपने गुरु का पूजन करे। पंचाक्षर-मंत्र की दीक्षा कही गई है; विष्णु आदि के लिए भी यही विधि समान रूप से है।
A full tantric workflow: site purification, maṇḍala construction and re-worship, layered nyāsa (vyāpaka and aṅga), deity/śakti directional installations, and a quantified homa sequence (including pūrṇāhuti and astra oblations) within a formal dīkṣā framework.
It converts metaphysics into practice: by mapping mantra to body, elements, and cognition, then purifying the self through prāṇāyāma, nyāsa, and tattva-saṃhāra, the rite aims at inner identification with Śiva (jñāna-svarūpa) while also conferring siddhi-oriented ritual competence.
The pañcabrahma set beginning with Tatpuruṣa—Tatpuruṣa, Aghora, Vāmadeva, Sadyojāta, and Īśāna—installed directionally with specified colors and iconographic features.
Adhivāsa, administration of gavyapañcaka, protective sealing of the eyes, entry and purification, dissolution of tattvas into the Supreme (laya/saṃhāra), re-creation by sṛṣṭi-mārga, circumambulation and flower-casting for determination, Śiva-fire worship and homa, expiation, kumbha worship, abhiṣeka, samaya vow, and guru honoring with gifts.