Adhyaya 30

Verse 1

गरुडो वारुणं छत्रं तथैव मणिपर्वतम् सभार्यं च हृषीकेशं लीलयैव वहन् ययौ

ગરુડ વરુણનું છત્ર, મણિપરવત અને પત્ની સહિત હૃષીકેશને જાણે લીલામાત્રે વહન કરીને આગળ વધ્યો।

Verse 2

ततः शङ्खम् उपाध्मासीत् स्वर्गद्वारगतो हरिः उपतस्थुस् ततो देवाः सार्घ्यपात्रा जनार्दनम्

પછી સ્વર્ગદ્વાર પાસે પહોંચેલા હરિએ શંખ ફૂંક્યો. તે ધ્વનિ સાંભળતાં દેવતાઓ તરત જ આવી જનાર્દનની સેવામાં ઊભા રહ્યા અને પ્રભુને અર્પણ કરવા યોગ્ય અર્ઘ્યપાત્રો લઈને હાજર થયા।

Verse 3

स देवैर् अर्चितः कृष्णो देवमातुर् निवेशनम् सिताभ्रशिखराकारं प्रविश्य ददृशे ऽदितिम्

દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત કૃષ્ણ—પરમેશ્વર વિષ્ણુ—શ્વેત વાદળોના શિખર જેવું આકાર ધરાવતા દેવમાતાના નિવાસમાં પ્રવેશ્યા અને ત્યાં અદિતિને દર્શન કર્યા।

Verse 4

स तां प्रणम्य शक्रेण सह ते कुण्डलोत्तमे ददौ नरकनाशं च शशंसास्यै जनार्दनः

તેણે તેને પ્રણામ કરીને જનાર્દને શક્ર સાથે મળીને તે ઉત્તમ કુંડળો તેને પરત આપ્યા અને નરકના વિનાશની વાત પણ તેને કહી સંભળાવી।

Verse 5

ततः प्रीता जगन्माता धातारं जगतां हरिम् तुष्टावादितिर् अव्यग्रा कृत्वा तत्प्रवणं मनः

પછી જગન્માતા અદિતિ પ્રસન્ન અને નિર્વિઘ્ન બની, મનને સંપૂર્ણપણે તેમની તરફ ઝુકાવી, જગતના ધારક હરિની સ્તુતિ કરવા લાગી।

Verse 6

नमस् ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानाम् अभयंकर सनातनात्मन् सर्वात्मन् भूतात्मन् भूतभावन

હે પુણ્ડરીકાક્ષ! તમને નમસ્કાર. તમે ભક્તોને અભય આપનાર; હે સનાતનાત્મન્, સર્વાત્મન્, ભૂતાત્મન્, ભૂતભાવન—તમને પ્રણામ।

Verse 7

प्रणेता मनसो बुद्धेर् इन्द्रियाणां गुणात्मक त्रिगुणातीत निर्द्वन्द्व शुद्ध सर्वहृदिस्थित

તે મન અને બુદ્ધિનો પ્રેરક પ્રભુ છે અને ઇન્દ્રિયો તથા તેમના ગુણોનો અંતર્યામી નિયંતક છે. ગુણોના ક્ષેત્રમાં વ્યાપ્યો હોવા છતાં તે ત્રિગુણાતીત, દ્વંદ્વરહિત, પરમ શુદ્ધ અને સર્વ જીવોના હૃદયમાં નિવાસ કરનાર છે.

Verse 8

सितदीर्घादिनिःशेषकल्पनापरिवर्जित जन्मादिभिर् असंस्पृष्ट स्वप्नादिपरिवर्जित

તે ‘શ્વેત’, ‘દીર્ઘ’ વગેરે તમામ કલ્પિત ધારણાઓથી પરે છે; જન્મ વગેરે દેહસંબંધિત અવસ્થાઓથી અસંસ્પૃષ્ટ છે; અને સ્વપ્નાદિ સ્થિતિઓથી પણ મુક્ત—સદા નિરુપાધિ છે.

Verse 9

संध्या रात्रिर् अहो भूमिर् गगनं वायुर् अम्बु च हुताशनो मनो बुद्धिर् भूतादिस् त्वं तथाच्युत

તું સંધ્યા છે, તું જ રાત્રિ છે, તું જ દિવસ છે, તું જ પૃથ્વી છે. તું આકાશ, વાયુ અને જળ છે; તું અગ્નિ છે. તું મન અને બુદ્ધિ છે; અને ભૂતોનો આદિ-સ્ત્રોત પણ તું જ છે—હે અચ્યુત!

Verse 10

सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता कर्तृपतिर् भवान् ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिर् आत्ममूर्तिभिर् ईश्वर

સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને વિનાશનો કર્તા તું જ છે અને કર્તાઓનો પણ અધિપતિ તું જ છે. હે ઈશ્વર! બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ નામની તારી આત્મમૂર્તિઓ દ્વારા તું આ વિશ્વકાર્યો કરે છે.

Verse 11

देवा यक्षास् तथा दैत्या राक्षसाः सिद्धपन्नगाः कूष्माण्डाश् च पिशाचाश् च गन्धर्वा मनुजास् तथा

દેવો, યક્ષો અને દૈત્યો; રાક્ષસો, સિદ્ધો અને નાગવંશો; કૂષ્માંડ અને પિશાચો; ગંધર્વો—અને તેવી જ રીતે મનુષ્યો પણ છે.

Verse 13

स्थूला मध्यास् तथा सूक्ष्माः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतराश् च ये देहभेदा भवान् सर्वे ये केचित् पुद्गलाश्रयाः

સ્થૂલ, મધ્ય, સૂક્ષ્મ અને સૂક્ષ્મથી પણ સૂક્ષ્મ—પદાર્થ-સમૂહ પર આધારિત જે જે દેહભેદ છે, હે પ્રભુ, તે સર્વ આ વર્ણનમાં સમાવિષ્ટ છે।

Verse 14

माया तवेयम् अज्ञातपरमार्थातिमोहिनी अनात्मन्य् आत्मविज्ञानं यया मूढो निरुध्यते

આ તમારી જ માયા છે—પરમાર્થ અજાણ લોકોને અત્યંત મોહમાં નાખનારી—જેના કારણે મૂઢ મનુષ્ય અનાત્મમાં આત્મવિજ્ઞાન માની બંધાઈ રહે છે।

Verse 15

अहं ममेति भावो ऽत्र यत् पुंसाम् अभिजायते संसारमातुर् मायायास् तवैतन् नाथ चेष्टितम्

હે નાથ, અહીં મનુષ્યોમાં ‘હું’ અને ‘મારું’ એવો ભાવ જે જન્મે છે—તે સંસારમાતા તમારી માયાનું જ કાર્ય-લીલા છે।

Verse 16

यैः स्वधर्मपरैर् नाथ नरैर् आराधितो भवान् ते तरन्त्य् अखिलाम् एतां मायाम् आत्मविमुक्तये

હે નાથ, જે લોકો પોતાના સ્વધર્મમાં સ્થિર રહી તમારી આરાધના કરે છે, તે ભક્તો આત્મમુક્તિ માટે આ સમગ્ર માયાને પાર કરે છે।

Verse 17

ब्रह्माद्याः सकला देवा मनुष्याः पशवस् तथा विष्णुमायामहावर्तमोहान्धतमसा वृताः

બ્રહ્માથી આરંભ કરીને સર્વ દેવો, મનુષ્યો અને પશુઓ પણ—વિષ્ણુની માયાના મહાવર્તમાં ફસાઈ, મોહના અંધકારમય તમસથી ઢંકાયેલા છે।

Verse 18

आराध्य त्वाम् अभीप्सन्ते कामान् आत्मभवक्षयम् यद् एते पुरुषा माया सैवेयं भगवंस् तव

હે ભગવન! તારી આરાધના કરીને આ લોકો ઇચ્છિત વિષયો—અહીં સુધી કે પોતાના ભવનો ક્ષય પણ—માગે છે. પરંતુ તેઓ જે કંઈ પામવા ઇચ્છે છે તે બધું માયા જ છે; અને આ માયા નિશ્ચયે તારી જ છે।

Verse 19

मया त्वं पुत्रकामिन्या वैरिपक्षक्षयाय च आराधितो न मोक्षाय मायाविलसितं हि तत्

મેં પુત્રકામના અને શત્રુપક્ષના ક્ષય માટે જ આપની આરાધના કરી, મોક્ષ માટે નહીં; તે પ્રયત્ન પણ ખરેખર આપની માયાનો વિલાસ જ હતો।

Verse 20

कौपीनाच्छादनप्राया वाञ्छा कल्पद्रुमाद् अपि जायते यद् अपुण्यानां सो ऽपराधः स्वदोषजः

માત્ર કૌપીનથી ઢાંકવાની જેટલી નાની ઇચ્છા પણ, જાણે કલ્પવૃક્ષથી સહેલાઈથી મળે એવી, પરંતુ અપુણ્યવાનમાં તે પણ દુર્લભ થાય છે; આ અભાવ બહારથી લાદાયેલ ભાગ્ય નથી, પોતાના દોષથી જન્મેલો અપરાધ છે।

Verse 21

तत् प्रसीदाखिलजगन्मायामोहकराव्यय अज्ञानं ज्ञानसद्भावभूतं भूतेश नाशय

અતએવ પ્રસન્ન થાઓ. હે અવિનાશી પ્રભુ, જે માયાથી સમગ્ર જગતમાં મોહ ઉત્પન્ન કરો છો—હે ભૂતેશ—મારું અજ્ઞાન નાશ કરો અને મારામાં જ્ઞાનનો સત્યભાવ સ્થાપિત કરો।

Verse 22

नमस् ते चक्रहस्ताय शार्ङ्गहस्ताय ते नमः गदाहस्ताय ते विष्णो शङ्खहस्ताय ते नमः

ચક્રહસ્તને નમસ્કાર; શારઙ્ગહસ્તને નમસ્કાર. ગદાહસ્ત હે વિષ્ણુ, તમને નમસ્કાર; શંખહસ્તને નમસ્કાર।

Verse 23

एतत् पश्यामि ते रूपं स्थूलचिह्नोपलक्षितम् न जानामि परं यत् ते प्रसीद परमेश्वर

હું આપનું આ સ્થૂલ, પ્રત્યક્ષ ચિહ્નોથી ઓળખાતું રૂપ જોઉં છું; પરંતુ આપનું પરમ તત્ત્વ હું જાણતો નથી. હે પરમેશ્વર, કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 24

अदित्यैवं स्तुतो विष्णुः प्रहस्याह सुरारणिम् माता देवि त्वम् अस्माकं प्रसीद वरदा भव

અદિતિએ આ રીતે સ્તુતિ કરતાં વિષ્ણુ હસીને દેવતાઓની નારીને કહ્યું—“દેવી, તમે અમારી માતા છો; પ્રસન્ન થાઓ અને વરદાન આપનાર બનો.”

Verse 25

एवम् अस्तु यथेच्छा ते त्वम् अशेषैः सुरासुरैः अजेयः पुरुषव्याघ्र मर्त्यलोके भविष्यसि

“તથાસ્તુ—તમારી ઇચ્છા મુજબ જ થાઓ. હે પુરુષવ્યાઘ્ર, મર્ત્યલોકમાં તમે સર્વ દેવો અને અસુરો દ્વારા પણ અજેય બનશો.”

Verse 26

ततो ऽनन्तरम् एवास्य शक्राणीसहितादितिम् सत्यभामा प्रणम्याह प्रसीदेति पुनः पुनः

ત્યારબાદ તરત જ સત્યભામાએ શક્રાણી સહિત અદિતિને પ્રણામ કરીને વારંવાર વિનંતી કરી—“પ્રસન્ન થાઓ, કૃપા કરો.”

Verse 27

मत्प्रसादान् न ते सुभ्रु जरा वैरूप्यम् एव च भविष्यत्य् अनवद्याङ्गी सर्वकालं भविष्यसि

મારા પ્રસાદથી, હે સુભ્રૂ, તને ન તો જરા આવશે ન તો વૈરૂપ્ય. નિર્દોષ અંગોવાળી તું સર્વકાળ એવી જ રહેશે.

Verse 28

अदित्या तु कृतानुज्ञो देवराजो जनार्दनम् यथावत् पूजयाम् आस बहुमानपुरःसरम्

ત્યારે અદિતીની અનુમતિ મેળવી દેવરાજ ઇન્દ્રે જનાર્દનનું યથાવિધી પૂજન કર્યું અને અગ્રે ઊંડો માન તથા ભક્તિ રાખી।

Verse 29

ततो ददर्श कृष्णो ऽपि सत्यभामासहायवान् देवोद्यानानि हृद्यानि नन्दनादीनि सत्तम

પછી સત્યભામા સાથે શ્રીકૃષ્ણે પણ દેવોના મનોહર ઉદ્યાનો—નંદન વગેરે—જોયા; હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તે ખરેખર હૃદયહર્ષક હતા।

Verse 30

ददर्श च सुगन्धाढ्यं मञ्जरीपुष्पधारिणम् शैत्याह्लादकरं ताम्रबालपल्लवशोभितम्

અને તેણે તેને જોયું—સુગંધથી સમૃદ્ધ, મંજરી અને પુષ્પોથી ભરેલું; શીતળતા અને આનંદ આપનારું, તાંબડિયા કોમળ નવપલ્લવોથી શોભિત।

Verse 31

मथ्यमाने ऽमृते जातं जातरूपोपमत्वचम् पारिजातं जगन्नाथः केशवः केशिसूदनः

અમૃત માટે સમુદ્ર મથાતો હતો ત્યારે પારિજાત વૃક્ષ ઉત્પન્ન થયું; તેની છાલ અને તેજ શુદ્ધ સોનાં સમાન હતું. જગન્નાથ કેશવ, કેશિસૂદને તેને પોતાનું કર્યું।

Verse 32

तं दृष्ट्वा प्राह गोविन्दं सत्यभामा द्विजोत्तम कस्मान् न द्वारकाम् एष नीयते कृष्ण पादपः

તે જોઈને સત્યભામાએ ગોવિંદને કહ્યું: “હે દ્વિજોત્તમ, આ કૃષ્ણ પાદપ દ્વારકામાં કેમ લઈ જવામાં આવતો નથી?”

Verse 33

यदि ते तद् वचः सत्यं सत्यात्यर्थं प्रियेति मे मद्गेहनिष्कुटार्थाय तद् अयं नीयतां तरुः

જો તારો તે વચન સાચો હોય—અને તું ખરેખર મને અત્યંત પ્રિય હોય—તો મારા ઘરનાં આંગણાં-ઉપવનની શોભા માટે આ વૃક્ષ લઈ જાવ।

Verse 34

न मे जाम्बवती तादृग् अभीष्टा न च रुक्मिणी सत्ये यथा त्वम् इत्य् उक्तं त्वया कृष्णासकृत् प्रियम्

“જાંબવતી પણ મને એટલી પ્રિય નથી, ન રુક્મિણી પણ—હે સત્યે, જેટલી તું પ્રિય છે.” તારા આ વચનો વારંવાર સાંભળી શ્રીકૃષ્ણ હૃદયથી પ્રસન્ન થયા।

Verse 35

सत्यं तद् यदि गोविन्द नोपचारकृतं तव तद् अस्तु पारिजातो ऽयं मम गेहविभूषणम्

“જો આ સાચું હોય, હે ગોવિંદ—અને તારો આ સ્નેહ માત્ર ઔપચારિકતા ન હોય—તો આ પારિજાત મારો જ રહે, મારા ઘરનું ભૂષણ બને.”

Verse 36

बिभ्रती पारिजातस्य केशपक्षेण मञ्जरीम् सपत्नीनाम् अहं मध्ये शोभेयम् इति कामये

“પારિજાતના ફૂલોના ગુચ્છને વાળની વેણીમાં ધારણ કરીને, સહપત્નીઓની વચ્ચે હું સૌથી વધુ શોભું એવી ઇચ્છા રાખું છું.”

Verse 37

इत्य् उक्तः स प्रहस्यैनां पारिजातं गरुत्मति आरोपयाम् आस हरिस् तम् ऊचुर् वनरक्षिणः

એવું કહ્યે પછી હરિ હસ્યા; અને ગરુડ પર તે પારિજાત વૃક્ષને ચઢાવી, ઉપવનના રક્ષકોએ તેમને કહ્યું।

Verse 38

भो शची देवराजस्य महिषी तत्परिग्रहम् पारिजातं न गोविन्द हर्तुम् अर्हसि पादपम्

હે શચી, દેવરાજ ઇન્દ્રની મહિષી! આ પારિજાત વૃક્ષ ઇન્દ્રનું પ્રિય પરિગ્રહ છે. હે ગોવિંદ, આ દિવ્ય વૃક્ષ હરણ કરવું તને યોગ્ય નથી.

Verse 39

शचीविभूषणार्थाय देवैर् अमृतमन्थने उत्पादितो ऽयं न क्षेमी गृहीत्वैनं गमिष्यसि

અમૃતમંથનમાં દેવોએ શચીના અલંકાર માટે આ ઉત્પન્ન કર્યું. આ તારા માટે ક્ષેમકારક નથી; જો તું તેને લઈને જશે તો તું સુરક્ષિત રીતે જઈ શકીશ નહીં.

Verse 40

देवराजो मुखप्रेक्षो यस्यास् तस्याः परिग्रहम् मौढ्यात् प्रार्थयसे क्षेमी गृहीत्वैनं हि को व्रजेत्

હે ક્ષેમી! જેના મુખ તરફ દેવરાજ ઇન્દ્ર પણ નજર કરે છે, તેની પરિગ્રહ તું મૂર્ખતાથી માગે છે. તેને પત્નીરૂપે ગ્રહણ કર્યા પછી કોણ સુરક્ષિત રહી શકે?

Verse 41

अवश्यम् अस्य देवेन्द्रो निष्कृतिं कृष्ण यास्यति वज्रोद्यतकरं शक्रम् अनुयास्यन्ति चामराः

હે કૃષ્ણ! નિશ્ચયે દેવેન્દ્ર ઇન્દ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવા આવશે. હાથમાં વજ્ર ઉંચકેલો શક્ર આગળ વધશે અને ચામરધારી સેવકો પાછળથી આવશે.

Verse 42

तद् अलं सकलैर् देवैर् विग्रहेण तवाच्युत विपाककटु यत् कर्म तन् न शंसन्ति पण्डिताः

અતએવ, હે અચ્યુત, સર્વ દેવો સાથે તારો વિગ્રહ ન થવો જોઈએ. જે કર્મનું પરિણામ પક્વ થઈ કડવું બને, તે કર્મની પંડિતો પ્રશંસા કરતા નથી.

Verse 43

इत्य् उक्ते तैर् उवाचैतान् सत्यभामातिकोपिनी का शची पारिजातस्य को वा शक्रः सुराधिपः

તેઓએ એમ કહ્યે ત્યારે અતિ ક્રોધિત સત્યભામાએ કહ્યું—“પારિજાત પર શચીનો શું અધિકાર? અને દેવાધિપતિ કહેવાતો શક્ર (ઇન્દ્ર) કોણ?”

Verse 44

सामान्यः सर्वलोकानां यद्य् एषो ऽमृतमन्थने समुत्पन्नः सुराः कस्माद् एको गृह्णाति वासवः

“અમૃતમંથનથી ઉત્પન્ન થયેલું આ અમૃત જો સર્વ લોક માટે સમાન હોય, તો હે દેવો, વાસવ (ઇન્દ્ર) એકલો જ કેમ લે છે?”

Verse 45

यथा सुधा यथैवेन्दुर् यथा श्रीर् वनरक्षिणः सामान्यः सर्वलोकस्य पारिजातस् तथा द्रुमः

જેમ સુધા સૌ માટે છે, જેમ ચંદ્ર સૌ માટે છે, જેમ શ્રી (લક્ષ્મી) વનરક્ષકોની સામૂહિક સંપત્તિ છે—તેમ પારિજાત વૃક્ષ પણ સર્વ લોક માટે સામાન્ય વરદાન છે.

Verse 46

भर्तृबाहुमहागर्वाद् रुणद्ध्य् एनम् अथो शची तत् कथ्यताम् अलं क्षान्त्या सत्या हारयति द्रुमम्

પછી ભર્તૃબાહુના મહાગર્વથી ઉશ્કેરાયેલી શચી તેને અટકાવે છે. “સ્પષ્ટ કહો—હવે ક્ષમા પૂરતી; સત્યને પણ વાળાવી શકાય, જેમ વૃક્ષને વાળે છે.”

Verse 47

कथ्यतां च द्रुतं गत्वा पौलोम्या वचनं मम सत्यभामा वदत्य् एतद् इति गर्वोद्धताक्षरम्

“ઝડપથી જઈને પૌલોમીને મારું વચન કહો—‘સત્યભામા આમ કહે છે’”—આ શબ્દો ગર્વ અને અહંકારથી ઉચ્છ્વસિત હતા.

Verse 48

यदि त्वं दयिता भर्तुर् यदि वश्यः पतिस् तव मद्भर्तुर् हरतो वृक्षं तत् कारय निवारणम्

જો તું ખરેખર પતિને પ્રિય હોય—અને જો તારો સ્વામી તારા વશમાં હોય—તો તેને મારા પતિનું વૃક્ષ લઈ જવાનું અટકાવ; તે હરણ રોકી દે.

Verse 49

जानामि ते पतिं शक्रं जानामि त्रिदशेश्वरम् पारिजातं तथाप्य् एनं मानुषी हारयामि ते

મને ખબર છે કે તારો પતિ શક્ર છે, ત્રિદશોના ઈશ્વર છે; છતાં પણ હું—માનવી સ્ત્રી હોવા છતાં—આ પારિજાત વૃક્ષ તારી પાસેથી હરી લઈ જઈશ.

Verse 50

इत्य् उक्ता रक्षिणो गत्वा शच्या ऊचुर् यथोदितम् शची चोत्साहयाम् आस त्रिदशाधिपतिं पतिम्

આ રીતે કહ્યા પછી રક્ષકો ગયા અને જેમ કહેવામાં આવ્યું હતું તેમ જ શચીને જણાવ્યું; અને શચીએ પણ પોતાના પતિ—ત્રિદશાધિપતિ—ને ઉત્સાહિત કરીને નિર્ણાયક કાર્ય માટે પ્રેરિત કર્યો.

Verse 51

ततः समस्तदेवानां सैन्यैः परिवृतो हरिम् प्रययौ पारिजातार्थम् इन्द्रो योधयितुं द्विज

પછી ઇન્દ્ર—સમસ્ત દેવોના સૈન્યોથી ઘેરાયેલો—હે દ્વિજ, પારિજાત માટે હરિ સાથે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો.

Verse 52

ततः परिघनिस्त्रिंशगदाशूलवरायुधाः बभूवुस् त्रिदशाः सज्जाः शक्रे वज्रकरे स्थिते

ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) હાથમાં વજ્ર લઈને અડગ ઊભો રહ્યો ત્યારે ત્રિદશ દેવો સંપૂર્ણ તૈયાર થયા—પરિઘ, ખડ્ગ, ગદા અને શૂલ જેવા શ્રેષ્ઠ આયુધો ધારણ કરીને.

Verse 53

ततो निरीक्ष्य गोविन्दो नागराजोपरि स्थितम् शक्रं देवपरीवारं युद्धाय समुपस्थितम्

ત્યારે ગોવિંદે નાગરાજ પર આરૂઢ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને દેવપરિવારથી ઘેરાયેલો, યુદ્ધ માટે ઉપસ્થિત જોયો।

Verse 54

चकार शङ्खनिर्घोषं दिशः शब्देन पूरयन् मुमोच च शरव्रातं सहस्रायुतसंमितम्

તેણે શંખનો ઘોર નાદ કર્યો, જેના ધ્વનિથી દિશાઓ ભરાઈ ગઈ; અને તેણે સહસ્ર-અયુત પ્રમાણની બાણવર્ષા છોડી।

Verse 55

ततो दिशो नभश् चैव दृष्ट्वा शरशताचितम् मुमुचुस् त्रिदशाः सर्वे अस्त्रशस्त्राण्य् अनेकशः

પછી દિશાઓ અને આકાશ સૈકડો બાણોથી છવાયેલું જોઈ, સર્વ ત્રિદશ દેવોએ વારંવાર અનેક અસ્ત્ર-શસ્ત્રો છોડ્યાં।

Verse 56

एकैकं शस्त्रम् अस्त्रं च देवैर् मुक्तं सहस्रधा चिच्छेद लीलयैवेशो जगतां मधुसूदनः

દેવોએ છોડેલું દરેક શસ્ત્ર અને અસ્ત્ર, જગતના ઈશ્વર મધુસૂદને જાણે લીલામાત્રે સહસ્ર ખંડોમાં ચીરી નાખ્યું।

Verse 57

पाशं सलिलराजस्य समाकृष्योरगाशनः चकार खण्डशश् चञ्च्वा बालपन्नगदेहवत्

જલરાજ (વરুণ)ના પાશને પોતાની તરફ ખેંચી, ઉરગાશને તેને ચાંચથી ખંડખંડ કરી નાખ્યો—જેમ কোমળ બાળસર્પના દેહને કાપી નાખે તેમ।

Verse 58

यमेन प्रहितं दण्डं गदाविक्षेपखण्डितम् पृथिव्यां पातयाम् आस भगवान् देवकीसुतः

યમે મોકલેલ દંડને દેવકીપુત્ર ભગવાને ગદાના એક જ ઘા/ઝટકાથી ટુકડા ટુકડા કરી ધરતી પર પાડી દીધો।

Verse 59

शिबिकां च धनेशस्य चक्रेण तिलशो विभुः चकार शौरिर् अर्कं च दृष्टिदृष्टं हतौजसम्

ત્યારે સર્વશક્તિમાન શૌરી—ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે—ચક્ર વડે ધનેશ કુબેરની શિબિકાને તિલતિલ કરીને કાપી નાખી; અને અર્ક (સૂર્ય) પણ માત્ર તેમની દૃષ્ટિથી દૃષ્ટિહત થઈ તેજ અને અભિમાન ગુમાવ્યો।

Verse 60

नीतो ऽग्निः शतशो बाणैर् द्राविता वसवो दिशः चक्रविच्छिन्नशूलाग्रा रुद्रा भुवि निपातिताः

અગ્નિ સૈંકડો બાણોથી પાછો હંકારાયો; વસુઓ દિશાઓમાં વિખેરાઈ ગયા; અને ચક્રથી જેમના શૂલના અગ્ર કાપાઈ ગયા, તે રુદ્રો ભૂમિ પર પટકાયા।

Verse 61

साध्या विश्वे च मरुतो गन्धर्वाश् चैव सायकैः शार्ङ्गेण प्रेरितैर् अस्ता व्योम्नि शाल्मलितूलवत्

શારઙ્ગ ધનુષ્યથી છૂટેલા બાણોથી આઘાત પામી સાધ્ય, વિશ્વદેવ, મરુત અને ગંધર્વો આકાશમાં શાલ્મલીના રૂઈ જેવી રીતે વિખેરાઈને નીચે પડ્યા।

Verse 62

गरुत्मान् अपि वक्त्रेण पक्षाभ्यां नखराङ्कुरैः भक्षयंस् ताडयन् देवान् दारयंश् च चचार वै

ત્યારે ગરુત્માન પણ પોતાની ચાંચ, પાંખો અને નખોના તીક્ષ્ણ અંકુરોથી દેવતાઓને ભક્ષતો, પ્રહાર કરતો અને ચીરી નાખતો સર્વત્ર ફરવા લાગ્યો।

Verse 63

ततः शरसहस्रेण देवेन्द्रमधुसूदनौ परस्परं ववर्षाते धाराभिर् इव तोयदौ

ત્યારે દેવೇಂದ್ರ અને મધુસૂદને પરસ્પર ઉપર હજારો બાણોની ધોધમાર વર્ષા કરી—જાણે બે જલધર વાદળો પાણીની ધારાઓ વરસાવે તેમ।

Verse 64

ऐरावतेन गरुडो युयुधे तत्र संकुले देवैः समस्तैर् युयुधे शक्रेण च जनार्दनः

તે ઘનઘોર સંઘર્ષમાં ગરુડે ઐરાવત સાથે યુદ્ધ કર્યું; અને જનાર્દને શક્ર સાથે મળીને સમસ્ત દેવો સામે રણ કર્યું।

Verse 65

छिन्नेष्व् अशेषबाणेषु शस्त्रेष्व् अस्त्रेषु च त्वरन् जग्राह वासवो वज्रं कृष्णश् चक्रं सुदर्शनम्

જ્યારે બધા બાણો કપાઈ ગયા અને શસ્ત્ર-અસ્ત્રો તૂટી ગયા, ત્યારે વાસવે ત્વરાથી વજ્ર ધારણ કર્યું અને કૃષ્ણે સુદર્શન ચક્ર ઉઠાવ્યું।

Verse 66

ततो हाहाकृतं सर्वं त्रैलोक्यं द्विजसत्तम वज्रचक्रधरौ दृष्ट्वा देवराजजनार्दनौ

ત્યારે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, વજ્ર અને ચક્ર ધારણ કરેલા દેવરાજ અને જનાર્દનને જોઈ ત્રિલોકમાં હાહાકાર મચી ગયો।

Verse 67

क्षिप्तं वज्रम् अथेन्द्रेण जग्राह भगवान् हरिः न मुमोच तथा चक्रं शक्रं तिष्ठेति चाब्रवीत्

ઇન્દ્રે ફેંકેલું વજ્ર ભગવાન હરિએ પકડી લીધું; તેમણે ચક્ર છોડ્યું નહીં, અને શક્રને કહ્યું—“સ્થિર રહો।”

Verse 68

प्रणष्टवज्रं देवेन्द्रं गरुडक्षतवाहनम् सत्यभामाब्रवीद् वीरं पलायनपरायणम्

જેનુ વજ્ર નિષ્ફળ થયું, ગરુડ-વાહન ઘાયલ થયું, અને જે વીર હોવા છતાં પલાયન તરફ વળ્યો—એવા દેવೇಂದ್ರને સત્યભામાએ સંબોધ્યા।

Verse 69

त्रैलोक्येश्वर नो युक्तं शचीभर्तुः पलायनम् पारिजातस्रगाभोगा त्वाम् उपस्थास्यते शची

હે ત્રૈલોક્યેશ્વર, શચીપતિનું પલાયન યોગ્ય નથી. પારિજાતની માળા અને આભૂષણોથી શોભિત શચી સ્વયં આવી તમારી સેવા કરશે।

Verse 70

कीदृशं देवराज्यं ते पारिजातस्रगुज्ज्वलाम् अपश्यतो यथा पूर्वं प्रणयाभ्यागतां शचीम्

તું દેવરાજા તરીકેનું રાજ્ય કેવું, કે પહેલાંની જેમ પારિજાતની માળાથી તેજસ્વી, પ્રેમથી સ્વયં આવી પહોંચેલી શચીને પણ તું જોઈ શકતો નથી?

Verse 71

अलं शक्र प्रयातेन न व्रीडां गन्तुम् अर्हसि नीयतां पारिजातो ऽयं देवाः सन्तु गतव्यथाः

બસ, હે શક્ર, હવે ન જા; લાજમાં જવાની જરૂર નથી. આ પારિજાત વૃક્ષ લઈ જાવ; દેવો વ્યથા રહિત થાઓ।

Verse 72

पतिगर्वावलेपेन बहुमानपुरःसरम् न ददर्श गृहायाताम् उपचारेण मां शची

પતિના ગર્વના મદથી અને આત્મમહત્ત્વના આગ્રહથી શચીએ હું ઘેર આવ્યો તે જોયું નહીં; અને અતિથિધર્મ મુજબ મારું સન્માન પણ કર્યું નહીં।

Verse 73

स्त्रीत्वाद् अगुरुचित्ताहं स्वभर्तृश्लाघनापरा ततः कृतवती शक्र भवता सह विग्रहम्

સ્ત્રી હોવાથી મારું મન સ્થિર ન રહ્યું; પતિની પ્રશંસામાં તત્પર રહી, હે શક્ર, મેં ત્યારે તમારી સાથે વિગ્રહ ઊભો કર્યો।

Verse 74

तद् अलं पारिजातेन परस्वेन हृतेन नः रूपेण गर्विता सा तु भर्त्रा स्त्री का न गर्विता

એ પારિજાત વૃક્ષની વાત પૂરતી—પરાયાનું ચોરીને આપણા માટે લાવેલું; તે રૂપના ગર્વથી ફૂલાઈ છે, પરંતુ પતિના આધારથી કઈ સ્ત્રી ગર્વિત ન થાય?

Verse 75

इत्य् उक्तो वै निववृते देवराजस् तया द्विज प्राह चैनाम् अलं चण्डि सखि खेदातिविस्तरैः

આ રીતે કહ્યે પછી, હે દ્વિજ, દેવરાજ અટકી ગયો. અને તેણે તેણીને કહ્યું—“બસ, ચંડી, સખી; એવો અપરિમિત ખેદ ન વધાર.”

Verse 76

न चापि सर्गसंहारस्थितिकर्ताखिलस्य यः जितस्य तेन मे व्रीडा जायते विश्वरूपिणा

જે સમગ્ર જગતની સૃષ્ટિ, સંહાર અને સ્થિતિનો કર્તા છે—એ વિશ્વરૂપ પ્રભુ દ્વારા હું પરાજિત થયો, એથી પણ મને લાજ થાય છે।

Verse 77

यस्मिञ् जगत् सकलम् एतद् अनादिमध्ये यस्माद् यतश् च न भविष्यति सर्वभूतात् तेनोद्भवप्रलयपालनकारणेन व्रीडा कथं भवति देवि निराकृतस्य

જેનામાં આ સમગ્ર જગત અનાદિ કાળના મધ્યમાં સ્થિત છે; જેમાથી તે ઉત્પન્ન થાય છે, જેના દ્વારા તે પોષાય છે, અને જેમાં—સર્વ ભૂતોથી પરે—તે અંતે અવશ્ય લય પામે છે: તે ઉદ્ભવ, પ્રલય અને પાલનના કારણરૂપ, નિરાકાર નિરુપાધિ પરમમાં, હે દેવી, લાજ કેવી રીતે થાય?

Verse 78

सकलभुवनसूतिर् मूर्तिर् अस्याणुसूक्ष्मा विदितसकलवेद्यैर् ज्ञायते यस्य नान्यैः तम् अजम् अकृतम् ईशं शाश्वतं स्वेच्छयैनं जगदुपकृतिमर्त्यं को विजेतुं समर्थः

તેમની દિવ્ય મૂર્તિમાંથી જ સર્વ લોકો ઉત્પન્ન થાય છે; તેઓ અણુથી પણ સૂક્ષ્મ, સામાન્ય દૃષ્ટિથી અગોચર છે. વેદોથી જાણવાપાત્ર સર્વ તત્ત્વને જાણનારાઓ જ તેમને જાણે છે; અન્ય કોઈ નહીં. તે અજ, અકૃત, શાશ્વત ઈશ્વર સ્વઇચ્છાએ વિહરે છે અને જગતના હિત માટે જ કર્મ કરે છે—એવા પ્રભુને કયો મર્ત્ય જીતવા સમર્થ છે?