Adhyaya 186: Ritual Procedure for Installing Silver and Gold Images, and the Special Status of Śālagrāma
Raupyasuvarṇapratimā-sthāpanavidhiḥ śālagrāma-viśeṣaś ca
Ritual-Manual (Pratimā-sthāpana, Abhiṣeka, Naivedya, Śānti) with Social-Regulatory Discourse on Sacred Objects
વરાહ પૃથ્વીને રૌપ્ય (ચાંદી) પ્રતિમા ઘડવાની અને સ્થાપનની ક્રમબદ્ધ વિધિ સમજાવે છે—ધાતુના ગુણ, વાદ્ય-ગાન અને મંગલસ્તુતિ, નિર્ધારિત મંત્રોથી અર્ઘ્ય, તેમજ આશ્લેષા નક્ષત્ર, કર્ક રાશિ અને સૂર્યાસ્તથી રાત્રિ પસાર થઈ સૂર્યોદય સુધીના શુભ સમયચિહ્નો। ચાર કલશોથી અધિવાસન, અભિષેક, સ્નાનજળનું આવાહન, ગૃહની અંદર પ્રતિષ્ઠા, વસ્ત્રાર્પણ, નૈવેદ્ય, શાંતિપાઠ; પછી બ્રાહ્મણભોજન અને ગુરુસન્માન। ત્યારબાદ સ્વર્ણ પ્રતિમામાં પણ એ જ વિધિ લાગુ કરીને પુણ્યફળ બહુગણું થાય એમ કહે છે। ઘરમાં કેટલી પ્રતિમાઓ રાખવી અને પૂજાભેદ શું—એ પ્રશ્ને લિંગ, શાલગ્રામ, ચક્ર, સૂર્ય, ગણેશ, શક્તિ વગેરેની ગણના, ખંડિત પ્રતિમાના નિયમો, તથા શાલગ્રામની અતિશય પવિત્રતા, સ્પર્શ-નિષેધ, દાનની નીતિ અને શાલગ્રામ વેચાણ-નિષેધનું વિસ્તૃત ઉપદેશ આપે છે—ધર્મવ્યવસ્થા અને ગૃહસ્થ સ્થિરતા રક્ષવા માટે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 186
Verse 1
श्रीवराह उवाच॥ राजतीं प्रतिमां कृत्वा सुरूपां निर्मलां शुचिम् ।। अश्लिष्टां चैव निर्दोषां सर्वतः परिनिष्ठिताम् ॥
શ્રીવરાહે કહ્યું—ચાંદીની પ્રતિમા બનાવી, સુરૂપ, નિર્મળ અને શુચિ; અવિકૃત, નિર્દોષ અને સર્વ રીતે સુસંસ્કૃત।
Verse 2
चन्द्रपाण्डुरसङ्काशां सुष्लक्ष्णां निर्व्रणां शुभाम् ।। श्रियायुक्तां मनोज्ञां च दीप्यमानां दिशो दश ॥
ચંદ્રની ફિક્કી કાંતિ સમાન, અતિશય મસૃણ, ઘાવ-ચિહ્ન રહિત, શુભ; શ્રીયુક્ત, મનોહર અને દસ દિશામાં દીપ્તિમાન।
Verse 3
ईदृशीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मपरायणः ।। गीतवादित्रशब्देन शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ॥
આવી પ્રતિમા બનાવી, મારા કર્મમાં (સેવા-વિધાનમાં) પરાયણ રહેનાર—ગીત અને વાદ્યોના નાદથી, શંખ અને દુન્દુભિના ગર્જનાસહ (આગળ વધે)।
Verse 4
स्तुतिभिर्मङ्गलैश्चैव मम वेश्मन्युपानयेत् ।। अर्घ्यपाद्यादिकं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
સ્તુતિઓ અને મંગલપાઠો સાથે તેને મારા મંદિરમાં લાવવો. અર્ઘ્ય, પાદ્ય વગેરે અર્પણદ્રવ્યો લઈને પછી આ મંત્ર ઉચ્ચારવો.
Verse 5
मन्त्रः— ॐ यः सर्वलोकेष्वपि सर्वमर्घ्यं पूज्यश्च मान्यश्च दिवौकसामपि ।। उपागतो गृह्य इदं ममार्घ्यं प्रसीद मां तिष्ठतु लोकनाथ ॥ यो राजते यज्ञपतिश्च यज्ञे सूर्योदये मम कर्माग्निहोत्रम्
મંત્ર— ઓં જે સર્વ લોકોમાં સર્વ અર્ઘ્યને યોગ્ય છે, પૂજ્ય અને માન્ય છે, દેવલોકવાસીઓ દ્વારા પણ સન્માનિત—તે નજીક આવી મારા આ અર્ઘ્યને સ્વીકારો. મારા પર પ્રસન્ન થાઓ; અહીં સ્થિર રહો, હે લોકનાથ। જે યજ્ઞમાં યજ્ઞપતિ બની તેજસ્વી છે—સૂર્યોદયે મારું કર્મ અગ્નિહોત્ર છે…
Verse 6
मन्दश्चेति आदिमध्यस्वरूपायेति ।। तत एतेन मन्त्रेण अर्घ्यं दत्त्वा यथाविधि ।। सुस्नातोऽलङ्कृतश्चैव स्थापयेत् तामुदङ्मुखः ॥
‘મન્દશ્ચ…’ તથા ‘આદિ-મધ્ય-સ્વરૂપાય…’—આ રીતે. પછી આ મંત્રથી વિધિ મુજબ અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, સારી રીતે સ્નાન કરી અલંકૃત થઈ, ઉત્તરમુખે તેને સ્થાપિત કરવું.
Verse 7
आश्लेषासु च नक्षत्रे राशौ कर्कटके स्थिते ।। अस्तङ्गते दिनकरे स्वजने यजति स्थिरे ॥
જ્યારે નક્ષત્ર આશ્લેષા હોય અને રાશિ કર્કટમાં સ્થિત હોય, તથા સૂર્ય અસ્ત થઈ ગયો હોય, ત્યારે પોતાના સ્વજનો વચ્ચે સ્થિરચિત્તે પૂજન કરવું.
Verse 8
तत्राधिवासनं कुर्याद्विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ चत्वारः कलशास्तत्र चन्दनोदकमिश्रिताः
ત્યાં મંત્રપૂર્વક વિધિ મુજબ અધિવાસન (પ્રારંભિક સંસ્કાર) કરવો. ત્યાં ચંદનમિશ્રિત જળથી ભરેલા ચાર કલશ હોવા જોઈએ.
Verse 9
सर्वौषधीसमायुक्ताः सहकारविभूषिताः ॥ ततस्ते कर्मिणः सर्वे मम शास्त्रानुसारिणः
સર્વ ઔષધિઓથી યુક્ત અને આંબાના પલ્લવોથી શોભિત થઈ, ત્યારબાદ તે બધા કર્મીઓ મારા શાસ્ત્રાનુસાર વિધિનું અનુસરણ કરીને પ્રવર્તે.
Verse 10
मन्त्रः— योऽसौ भवान् सर्वलोकैककर्त्ता सर्वाध्यक्षः सर्वरूपैकरूपः ॥ आयातु मूर्त्तौ सहितो मया च ध्रुवादिभिर्लोकपालैस्तु पूज्यः
મંત્ર— ‘હે પ્રભુ! તમે સર્વ લોકોના એકમાત્ર કર્તા, સર્વાધ્યક્ષ, અને જેમનું એક સ્વરૂપ જ સર્વ સ્વરૂપ છે—મારી સાથે આ મૂર્તિમાં આવો; અને ધ્રુવ આદિ લોકપાલો દ્વારા પૂજિત થાઓ.’
Verse 11
नमोऽनन्तायेति ॥ व्यतीतायां तु शर्वर्यामुदिते सूर्यमण्डले ॥ दिशासु च प्रसन्नासु द्वारमूलमुपानयेत्
‘નમોʼનંતાય’—રાત્રિ વીતી જાય અને સૂર્યમંડળ ઉદિત થાય, તથા દિશાઓ પ્રસન્ન અને નિર્મળ હોય ત્યારે, (તૈયાર કરેલ વસ્તુને) દ્વારમૂલ એટલે કે ઓટલા/દેહળી પાસે લાવવી.
Verse 12
एवं संस्थापनं कृत्वा मम कर्मानुसारिणः ॥ घटैः पूर्णैर्यथान्यायं कुर्यात्तत्राभिषेचनम्
આ રીતે મારા કર્મવિધાન અનુસાર સ્થાપન કરીને, પછી ત્યાં ભરેલા ઘટોથી નિયમ મુજબ અભિષેક કરવો.
Verse 13
अभिषिच्य ततः पश्चात्स्थापयेत विधानतः ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत्
અભિષેક કર્યા પછી, વિધાન મુજબ સ્થાપન કરવું. ‘નમો નારાયણાય’ કહી મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.
Verse 14
मन्त्रः— गङ्गादिभ्यो नदीभ्यश्च सागरेभ्यो मया हृतम् ॥ स्नानाय ते सुरश्रेष्ठ कर्पूरावासितं जलम्
મંત્ર— ગંગા વગેરે નદીઓ તથા સમુદ્રોમાંથી મેં આ જળ લાવ્યું છે. હે દેવશ્રેષ્ઠ, તમારા સ્નાનાર્થે કપૂર-સુગંધિત જળ આ રહ્યું।
Verse 15
एवं स्नाप्य विधानॆन गृहस्याभ्यन्तरं नयेत् ॥ स्थापना तत्र मे कार्या मन्त्रेणानेन सुन्दरी
આ રીતે વિધાન મુજબ સ્નાન કરાવી (મૂર્તિને) ઘરના અંતરમાં લઈ જવી. હે સુન્દરી, ત્યાં આ જ મંત્રથી મારી દ્વારા સ્થાપના કરવી જોઈએ।
Verse 16
मन्त्रः— वेदैर्वेद्यो वेदविद्भिश्च पूज्यो यज्ञात्मको यज्ञफलप्रदाता ॥ यज्ञार्थं त्वामाह्वये देवदेव मूर्त्तावस्यां तिष्ठ सुलोकनाथ
મંત્ર— જે વેદોથી જ્ઞેય છે અને વેદવિદો દ્વારા પૂજ્ય છે; જે યજ્ઞસ્વરૂપ છે અને યજ્ઞફળ આપનાર છે— યજ્ઞાર્થે હું તમને આવાહન કરું છું, હે દેવદેવ; આ મૂર્તિમાં નિવાસ કરો, હે સુલોકનાથ।
Verse 17
धनजन रूप्यस्वर्ण अनन्ताय नम इति ॥ एवं संस्थापनं कृत्वा प्रहृषितेनान्तरात्मना ॥ अर्चयित्वा यथान्यायं पूर्वोक्तविधिना नरः
‘ધન-જન, રૂપ્ય-સુવર્ણ (આદિ અર્પણ કરીને) “અનંતાય નમઃ”’— આ રીતે સ્થાપના કરીને, અંતરમાં હર્ષિત થઈ, મનુષ્યે પૂર્વોક્ત વિધિ મુજબ યથાન્યાય અર્ચન કરવું।
Verse 18
नीलवस्त्राणि मे दद्यात्प्रियाणि मम भूषणम्॥ ततो वस्त्राण्युपादाय जानुभ्यां पतितो भुवि॥
“મને નીલા વસ્ત્રો આપો—જે મને પ્રિય છે અને મારા ભૂષણરૂપ છે।” ત્યારબાદ વસ્ત્રો લઈને તે ઘૂંટણીએ જમીન પર પડી જાય છે।
Verse 19
मन्त्रः— योऽसौ भवान्श्चन्द्ररश्मिप्रकाशः शङ्खेन कुन्देन समानवर्णः॥ क्षीरोज्ज्वलः कौमुदवर्ण देव वस्त्राणि गृह्णीष्व मम प्रियाय॥
મંત્ર— હે દેવ! તમે ચંદ્રકિરણ સમા પ્રકાશમાન છો, શંખ અને કુંદપુષ્પ સમા વર્ણવાળા, દૂધ સમા ઉજ્જ્વલ, કૌમુદીવર્ણ. મારી પ્રિય દેવતા માટે આ વસ્ત્રો સ્વીકારો।
Verse 20
वेषः सुवेषः अनन्तः अमरः मारणः कारणः सुलभः दुर्लभः श्रेष्ठः सुवर्चा इति॥ अनेनैव तु मन्त्रेण दत्त्वा वस्त्राणि मे शुचिः॥ ततो मे प्रापणं दद्याद्भक्तियुक्तेन चेतसा॥
“વેષ, સુવેષ, અનંત, અમર, મારણ, કારણ, સુલભ, દુર્લભ, શ્રેષ્ઠ, સુવર્ચા”—એમ. આ જ મંત્રથી વસ્ત્રો અર્પણ કરીને શુચિ પુરુષે ભક્તિયુક્ત ચિત્તથી પછી પ્રાપણ (વધારાનું અર્પણ) આપવું।
Verse 21
नमो नारायणायेति इमं मन्त्रमुदाहरेत्॥ शाल्यन्नं पायसैर्युक्तं सितया च घृतेन च॥
“નમો નારાયણાય” એવો મંત્ર ઉચ્ચારવો. (અર્પણરૂપે) શાલી ચોખાનું અન્ન, પાયસ સાથે, તેમજ ખાંડ અને ઘી સાથે અર્પણ કરવું।
Verse 22
प्रापणं गृह्यतां देव अनन्त पुरुषोत्तम॥ दत्त्वा तु मम नैवेद्यं दद्यादाचमनं बुधः॥
“હે દેવ! હે અનંત પુરુષોત્તમ! આ પ્રાપણ સ્વીકારો.” ત્યારબાદ મારું નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને વિદ્વાન વ્યક્તિ આચમન માટે જળ આપે।
Verse 23
सर्वलोकहितार्थाय शान्तिपाठमुदाहरेत्॥ ॐ शान्तिं करोति ब्रह्मा च रुद्रो विष्णुर्हि भास्करः॥
સર્વ લોકના હિત માટે શાંતિપાઠ ઉચ્ચારવો— “ૐ—બ્રહ્મા શાંતિ કરે છે; રુદ્ર પણ; તેમજ વિષ્ણુ—અને ભાસ્કર (સૂર્ય) પણ—શાંતિ કરે છે।”
Verse 24
रात्रिश्चैव तु सन्ध्ये द्वे नक्षत्राणि ग्रहा दिशः॥
રાત્રિ, બે સંધ્યા, નક્ષત્રો, ગ્રહો અને દિશાઓ—આ બધું પણ શાંતિ-આહ્વાનમાં સમાવિષ્ટ છે।
Verse 25
अचल चञ्चल सचल खेचल प्रचल अरविन्दप्रभ उद्भव चेति नमः संस्थापितानां वासुदेव इति॥ कृत्वा वै शान्तिकं तत्र सर्वपापप्रणाशनम्॥ पूज्य भागवतांस्तत्र यथाविभवशक्तितः॥
“અચલ, ચંચલ, સચલ, ખેચર, પ્રચલ; અરવિંદપ્રભ, ઉદ્ભવ”—એ રીતે નમસ્કાર કરીને, સ્થાપિત દેવતા માટે “વાસુદેવ” કહેવું. ત્યાં સર્વપાપ-નાશક શાંતિ-વિધિ કરીને, પોતાની શક્તિ મુજબ ભાગવત ભક્તોનું પૂજન કરવું।
Verse 26
ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्र गुरुं मन्त्रेण पूजयेत्॥ तेभ्यः शान्त्युदकं गृह्य कुर्यादभ्युक्षणं ततः॥
ત્યાં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને મંત્રથી ગુરુનું પૂજન કરવું. તેમની પાસેથી શાંતિ-જળ લઈને પછી અભ્યુક્ષણ (છાંટવું) કરવું।
Verse 27
ब्राह्मणान्स्वजनं चैव अभिवाद्य कृताञ्जलिः॥ शीघ्रं विसर्जयेत्तांश्च ये तत्र समुपागताः॥
બ્રાહ્મણો અને પોતાના સ્વજનોને હાથ જોડીને પ્રણામ કરીને, ત્યાં એકત્ર થયેલાઓને ત્વરિત વિદાય કરવી।
Verse 28
जलस्य बिन्दवो येऽन्नभोजनान्ते पतन्ति हि ॥ तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके स मोदते ॥
ભોજનના અંતે જેટલા જળબિંદુઓ પડે, તેટલા હજાર વર્ષો સુધી તે વિષ્ણુલોકમાં આનંદ કરે છે।
Verse 29
य एतेन विधानॆन पूजयॆन्मतिमान्नरः ॥ उद्धृतं च कुलं तेन पितृजं मातृजं तथा ॥
જે વિવેકી પુરુષ આ વિધાન મુજબ પૂજા કરે છે, તેના દ્વારા પિતૃકુલ અને માતૃકુલ—બન્નેનું ઉદ્ધાર થાય છે.
Verse 30
अनेन विधिना देवि रौप्यार्चास्थापनं मम ॥ सुवर्णस्य प्रवक्ष्यामि स्थापनं मम सुप्रियम् ॥
હે દેવી, આ વિધાનથી મારી રજત-મૂર્તિની સ્થાપના વર્ણવાઈ છે; હવે મને અત્યંત પ્રિય એવા સુવર્ણ-મૂર્તિની સ્થાપના કહું છું.
Verse 31
यथैव राजती कुर्यात्तथैव च सुवर्णिकाम् ॥ तेनैव विधिना सर्वं कुर्यादावाहनादिकम् ॥
જેમ રજત-મૂર્તિ તૈયાર કરે છે તેમ જ સુવર્ણ-મૂર્તિ પણ; એ જ વિધાનથી આવાહન વગેરે સર્વ ક્રિયાઓ કરવી.
Verse 32
यत्फलं दारुशैलादिनाम्ना कांस्यादिराजते ॥ तत्फलं कोटिगुणितं सौवर्णस्य प्रपूजने ॥
કાષ્ઠ, શિલા વગેરે તથા કાંસ્ય, રજત વગેરે મૂર્તિઓ માટે જે ફળ કહ્યું છે, સુવર્ણ-મૂર્તિના સમ્યક પૂજનમાં તે ફળ કરોડગણું થાય છે.
Verse 33
कुलानि तारयेत्त्सुभ्रु अयुतान्येकविंशतिम् ॥ याति मल्लयतां भूमे पुनरावृत्तिवर्जितः ॥
હે સુભ્રૂ! તે એકવીસ હજાર કુળોને તારશે; હે ભૂમે! તે પુનરાવર્તિ વિનાના ‘મલ્લયતા’ પદને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 34
एतत्ते कथितं भूमे यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ रहस्यं विपुलश्रोणि किमन्यत्कथयामि ते ॥
હે ભૂમે! તું જે પૂછ્યું હતું તે મેં તને કહી દીધું. હે વિશાલશ્રોણિ! આ રહસ્ય ઉપદેશ છે; હવે તને બીજું શું કહું?
Verse 35
भूमिरुवाच ॥ उक्ता याः प्रतिमाः सर्वाः सुवर्णादि विनिर्मिताः ॥ तासु तिष्ठसि सर्वासु शालग्रामे च सर्वदा ॥
ભૂમિ બોલી: જે સર્વ પ્રતિમાઓ વર્ણવાઈ છે, તે સોનાં વગેરેમાંથી બનાવેલી છે. શું તમે તે સર્વમાં નિવાસ કરો છો? અને શું તમે શાલગ્રામમાં પણ સદા નિવાસ કરો છો?
Verse 36
कति पूज्या गृहेदौ च अविशेषस्तु पूजने ॥ विशेषो वा भवेत् तन्मे रहस्यं वद माधव ॥
ઘર વગેરેમાં કેટલા (રૂપ/પ્રતિમા) પૂજ્ય છે? પૂજનમાં ભેદ નથી કે ભેદ થાય? હે માધવ! તે રહસ્ય મને કહો.
Verse 37
द्वे चक्रे द्वारकायास्तु नार्च्यं सूर्यद्वयं तथा ॥ गणेशत्रितयं नार्च्यं शक्तित्रितयमेव च ॥
દ્વારકાના બે ચક્ર પૂજ્ય નથી; તેમ જ સૂર્યનું દ્વય પણ. ગણેશનું ત્રય પૂજ્ય નથી, અને શક્તિનું ત્રય પણ એ જ રીતે.
Verse 38
शालग्रामयुगं पूज्यं युग्मेषु द्वितयं न हि ॥ विषमा नैव पूज्याः स्युर्विषमे एक एव हि
શાલગ્રામનું યુગ્મ પૂજ્ય છે; પરંતુ સમ સંખ્યાવાળા સમૂહોમાં માત્ર બેનું વિધાન નથી. વિષમ સંખ્યાવાળા સમૂહો પૂજ્ય નથી; વિષમમાં તો એક જ (પૂજ્ય) છે.
Verse 39
गृहेऽग्निदग्धा भग्ना वा नैव पूज्या वसुन्धरे ॥ आसां तु पूजनाद्गेहे उद्वेगं प्राप्नुयाद्गृही
હે વસુંધરા! ગૃહમાં અગ્નિથી દગ્ધ થયેલી અથવા તૂટી ગયેલી શિલાઓ પૂજનીય નથી. એવી શિલાઓની ઘરમાં પૂજા કરવાથી ગૃહસ્થને ઉદ્વેગ અને કષ્ટ થાય છે.
Verse 40
शालग्रामशिला भग्ना पूजनीया सचक्रका । खण्डिता स्फुटिता वापि शालग्रामशिला शुभा
ચક્રચિહ્નવાળી શાલગ્રામશિલા તૂટી હોય તો પણ પૂજનીય છે. ખંડિત કે ફાટેલી હોય તોય શાલગ્રામશિલા શુભ જ રહે છે.
Verse 41
शिला द्वादश वै देवि शालग्रामसमुद्भवाः ॥ विधिवत्पूजिता येन तस्य पुण्यं वदामि ते
હે દેવી! શાલગ્રામમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી બાર પ્રકારની શિલાઓ છે. જે તેમને વિધિપૂર્વક પૂજે છે, તેના પુણ્યને હું તને કહું છું.
Verse 42
कोटिद्वादशलिङ्गैस्तु पूजितैः स्वर्णपङ्कजैः ॥ यत्स्याद्द्वादशकल्पैस्तु दिनेनैकेन तद्भवेत्
સુવર્ણ કમળોથી બાર કરોડ લિંગોની પૂજા કરવાથી બાર કલ્પોમાં જે ફળ મળે, તે જ ફળ એક જ દિવસે પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 43
यः पुनः पूजयेद्भक्त्या शालग्रामशिलाशतम् ॥ तत्फलं नैव शक्तोऽहं वक्तुं वर्षशतैरपि
જે ભક્તિપૂર્વક સો શાલગ્રામશિલાઓની પૂજા કરે છે, તેના ફળને હું સૈકડો વર્ષોમાં પણ કહી શકતો નથી.
Verse 44
सर्वैर्वर्णैस्तु सम्पूज्याः प्रतिमाः सर्वदेवताः ॥ लिङ्गान्यपि तु पूज्यानि मणिभिः कल्पितास्तथा
સર્વ વર્ણોના લોકો દ્વારા સર્વ દેવતાઓની પ્રતિમાઓ વિધિપૂર્વક પૂજનીય છે; તેમજ મણિથી રચાયેલાં લિંગો પણ પૂજ્ય છે.
Verse 45
शालग्रामो न स्पृष्टव्यो हीनवर्णैर्वसुन्धरे ॥ स्त्रीशूद्रकरसंस्पर्शो वज्रस्पर्शाधिकॊ मतः
હે વસુંધરા, હીન વર્ણવાળાઓએ શાલગ્રામને સ્પર્શ ન કરવો જોઈએ; સ્ત્રી અને શૂદ્રના હાથનો સ્પર્શ વજ્રસ્પર્શ કરતાં પણ વધુ દોષકારક માનવામાં આવે છે.
Verse 46
यदि भक्तिर्भवेत् तस्य स्त्रीणां वापि वसुन्धरे ॥ दूरादेवास्पृशन् पूजां कारयेत् सुसमाहितः
હે વસુંધરા, જો ભક્તિ હોય—સ્ત્રીઓમાં પણ—તો સ્પર્શ કર્યા વિના, દૂરથી જ, ચિત્તને સમાહિત રાખીને પૂજા કરાવવી જોઈએ.
Verse 47
चरणामृतपानेन सर्वपापक्शयो भवेत् ॥ अभक्ष्यं शिवनिर्माल्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम्
ચરણામૃત પાન કરવાથી સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે; પરંતુ શિવનું નિર્માલ્ય—પત્ર, પુષ્પ, ફળ અને જળ—અભક્ષ્ય (સેવન અયોગ્ય) છે.
Verse 48
शालग्रामशिलायोगात् पावनं तद्भवेत्सदा ॥ दद्याद्भक्ताय यो देवि शालग्रामशिलां नरः ॥
શાલગ્રામ-શિલાના સંયોગથી તે સદા પાવન બને છે; હે દેવી, જે પુરુષ ભક્તને શાલગ્રામ-શિલા દાન આપે છે તે પ્રશંસનીય છે.
Verse 49
सुवर्णसहितां तस्य यत्पुण्यं तच्छृणुष्व मे ॥ सुवर्णसहिता भूमिः सपरवतवनाकरा ॥
સુવર્ણ સાથે હોય ત્યારે તેને જે પુણ્ય મળે છે તે મારી પાસેથી સાંભળો. સુવર્ણસહિત ભૂમિ પર્વતો, વનો અને ખાણો સહિત (સમગ્ર પૃથ્વી સમાન) કહેવાય છે.
Verse 50
ससमुद्रा भवेद्दत्ता सत्पात्राय वसुन्धरे ॥ शालग्रामशिलायास्तु मूल्यमुद्घाटयेत्क्वचित् ॥ विक्रेता क्रयकर्त्ता च नरके नीयते ध्रुवम् ॥ पूजाफलं न शक्नोति वक्तुं वर्षशतैरपि ॥
હે વસુંધરા, સત્પાત્રને દાન આપવાથી જાણે સમુદ્રો સહિત પૃથ્વીનું દાન થયું હોય તેમ થાય છે. પરંતુ શાલગ્રામશિલાનું મૂલ્ય ક્યારેય જાહેર ન કરવું; વેચનાર અને ખરીદનાર બંને નિશ્ચિતપણે નરકમાં લઈ જવામાં આવે છે. તેની પૂજાનું ફળ સો વર્ષમાં પણ પૂરું કહી શકાય તેમ નથી.
Verse 51
एतत्ते कथितं गुह्यं प्रतिमा स्थापनं प्रति ॥ शालग्रामे विशेषश्च लिङ्गादीनां च यो भवेत् ॥
પ્રતિમા સ્થાપન વિષે આ ગુહ્ય વાત તને કહી છે. તેમજ શાલગ્રામના પ્રસંગે જે વિશેષ ભેદ છે, અને લિંગ આદિ રૂપોમાં જે ભેદ લાગુ પડે છે, તે પણ જણાવાયું છે.
Verse 52
पूजनादौ विधिश्चापि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
પૂજન વગેરેની વિધિ પણ કહી છે—હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Verse 53
गुरोस्तु वचनाद्देवि मनोज्ञान्सुखशीतलान् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥
હે દેવી, ગુરુના વચન અનુસાર—મનને ગમતા, સુખદ અને શીતલ (દ્રવ્યો) પસંદ કરીને—“નમો નારાયણાય” કહી મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.
Verse 54
नमो नारायणायेति उक्त्वा काममुदाहरेत् ॥
“નમો નારાયણાય” કહીને, પોતાના સંકલ્પ અને ઇચ્છા મુજબ તેનો જપ અથવા પાઠ કરવો।
Verse 55
ततो गुरुं च सम्पूज्य दानमानादिभिर्विभुम् ॥ गुरौ सम्पूजिते तत्र मम पूजा कृता भवेत् ॥
પછી દાન, માન-સન્માન વગેરે દ્વારા તે વિભુ ગુરુનું યથાવત્ પૂજન કરવું; ગુરુ પૂજિત થાય ત્યારે ત્યાં જ મારી પૂજા પણ પૂર્ણ ગણાય છે।
Verse 56
शिवादिपूजने के वा सङ्ख्यातास्तच्च मे वद ॥ श्रीवराह उवाच ॥ गृहे लिङ्गद्वयं नार्च्यं शालग्रामत्रयं तथा ॥
શિવ વગેરેની પૂજામાં કયા કયા (રૂપ) ગણવામાં આવે છે, તે પણ મને કહો. શ્રીવરાહ બોલ્યા—ઘરમાં બે લિંગની પૂજા કરવી નહીં; તેમ જ ત્રણ શાલગ્રામની પણ નહીં।
Verse 57
मोहाद्यः संस्पृशेच्छूद्रो योषिद्वापि कदाचन ॥ पच्यते नरके घोरे यावदाभूतसम्प्लवम् ॥
મોહવશ ક્યારેક શૂદ્રનો—અથવા સ્ત્રીનો પણ—સ્પર્શ થાય તો, તે ભયંકર નરકમાં ભૂતસંપ્લવ (મહાપ્રલય) સુધી દુઃખ ભોગવે છે—એવું કહેવાયું છે।
Frequently Asked Questions
The chapter frames domestic worship as a regulated stewardship practice: correct materials, timing, and sequence are presented as stabilizing forces that prevent household ‘udvega’ (disturbance) and maintain order on Pṛthivī. It further advances an anti-commercialization ethic around Śālagrāma śilā (prohibiting sale and condemning trade), treating sacred objects as non-market goods whose handling affects communal and terrestrial balance.
The text specifies Aśleṣā nakṣatra and the Karkaṭa (Cancer) rāśi, and it situates key actions around sunset (astaṅgata dinakara) and the transition after night has passed when the sun-disc rises (vyatītāyāṃ śarvaryām udite sūryamaṇḍale), with directional auspiciousness (prasannā diśaḥ) noted for moving the icon to the threshold/door-base.
Through the Varāha–Pṛthivī dialogue, household ritual is portrayed as contributing to stability on Earth: improper worship objects (burnt/broken icons) are said to generate domestic agitation, while regulated installation, purification waters (Gaṅgā and other rivers/oceans as archetypal sources), and śānti recitations are framed as removing pāpa and restoring equilibrium—an implicit model of terrestrial-spiritual balance anchored in Pṛthivī’s concerns.
No royal dynasties or named historical lineages are cited in this chapter. The narrative references institutional roles and categories—guru, brāhmaṇa, householders (gṛhī), and deities invoked in śānti (Brahmā, Rudra, Viṣṇu, Bhāskara)—and it discusses kula categories (pitṛja and mātṛja) in relation to merit and uplift.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.