Verse 34
Akshi
भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिकाम् । शान्ताशेषविशेषांशस्तिष्ठत्यद्वैतमात्रकः ॥ गलितद्वैतनिर्भासो मुदितोऽतःप्रबोधवान् । सुषुप्तमन एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ अन्तर्मुखतयातिष्ठन्बहिर्वृत्तिपरोऽपि सन् । परिश्रान्ततया नित्यं निद्रालुरिव लक्ष्यते ॥ कुर्वन्नभ्यासमेतस्यां भूमिकायां विवासनः । षष्ठीं तुर्याभिधामन्यां क्रमात्पतति भूमिकाम् ॥ यत्र नासन्नसद्रूपो नाहं नाप्यहंकृतिः । केवलं क्षीणमननमास्तेऽद्वैतेऽतिनिर्भयः ॥ निर्ग्रन्थिः शान्तसन्देहो जीवन्मुक्तो विभावनः । अनिर्वाणोऽपि निर्वाणश्चित्रदीप इव स्थितः ॥ षष्ठ्यां भूमावसौ स्थित्वा सप्तमीं भूमिमाप्नुयात् ॥
भूमिका-त्रितयम् । जाग्रत् । चतुर्थी । स्वप्नः । उच्यते ॥ चित्तम् तु । शरद्-भ्र-अंश-विलयम् । प्रविलीयते । सत्त्व-अवशेषः एव । आस्ते । पञ्चमीम् । भूमिकाम् । गतः ॥ जगत्-विकल्पः । न उदेति । चित्तस्य । अत्र । विलापनात् । पञ्चमीम् । भूमिकाम् । एत्य । सुषुप्त-पद-नामिकाम् । शान्त-अशेष-विशेष-अंशः । तिष्ठति । अद्वैत-मात्रकः ॥ गलित-द्वैत-निर्भासः । मुदितः । अतः-प्रबोधवान् । सुषुप्त-मनः एव । आस्ते । पञ्चमीम् । भूमिकाम् । गतः ॥ अन्तर्मुखतया । तिष्ठन् । बहिः-वृत्ति-परः अपि । सन् । परिश्रान्ततया । नित्यम् । निद्रालुः-इव । लक्ष्यते ॥ कुर्वन् । अभ्यासम् । एतस्याम् । भूमिकायाम् । विवासनः । षष्ठीम् । तुर्य-अभिधाम् । अन्याम् । क्रमात् । पतति । भूमिकाम् ॥ यत्र । न । असत्-न-सत्-रूपः । न । अहम् । न अपि । अहं-कृतिः । केवलम् । क्षीण-मननम् । आस्ते । अद्वैते । अति-निर्भयः ॥ निर्ग्रन्थिः । शान्त-सन्देहः । जीवन्-मुक्तः । विभावनः । अनिर्वाणः अपि । निर्वाणः । चित्र-दीपः इव । स्थितः ॥ षष्ठ्याम् । भूमौ । असौ । स्थित्वा । सप्तमीम् । भूमिम् । आप्नुयात् ॥
bhūmikātritayaṃ jāgrac caturthī svapna ucyate || cittaṃ tu śaradabhrāṃśavilayaṃ pravilīyate | sattvāvaśeṣa evāste pañcamīṃ bhūmikāṃ gataḥ || jagadvikalpo nodeti cittasyātra vilāpanāt | pañcamīṃ bhūmikām etya suṣuptapadanāmikām | śāntāśeṣaviśeṣāṃśas tiṣṭhaty advaitamātrakaḥ || galitadvaैतanirbhāso mudito 'taḥprabodhavān | suṣuptamana evāste pañcamīṃ bhūmikāṃ gataḥ || antarmukhatayātiṣṭhan bahirvṛttiparo 'pi san | pariśrāntatayā nityaṃ nidrāluriva lakṣyate || kurvann abhyāsam etasyāṃ bhūmikāyāṃ vivāsanaḥ | ṣaṣṭhīṃ turyābhidhām anyāṃ kramāt patati bhūmikām || yatra nāsann asadrūpo nāhaṃ nāpy ahaṃkṛtiḥ | kevalaṃ kṣīṇamananam āste 'dvaite 'tinirbhayaḥ || nirgranthiḥ śāntasandeho jīvanmukto vibhāvanaḥ | anirvāṇo 'pi nirvāṇaś citradīpa iva sthitaḥ || ṣaṣṭhyāṃ bhūmāv asau sthitvā saptamīṃ bhūmim āpnuyāt ||
ત્રણ ભૂમિકાઓ ‘જાગ્રત’ અને ચોથી ‘સ્વપ્ન’ કહેવાય છે. મન શરદઋતુના વાદળખંડ ઓગળે તેમ લય પામે છે; પાંચમી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરનાર માત્ર સત્ત્વ-અવશેષમાં રહે છે. ચિત્તલયથી જગતની કલ્પના ઊદય પામતી નથી; ‘સુષુપ્ત-પદ’ નામની પાંચમી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરીને, બાકી વિશેષાંશો શાંત થતાં, તે માત્ર અદ્વૈતરૂપે રહે છે. દ્વૈતનો ભાસ ગળી જતાં તે આનંદિત અને અંતઃપ્રબોધવાન બને છે; પાંચમી ભૂમિકામાં તેનું મન સુષુપ્તિ સમાન રહે છે. બહાર કર્મમાં રત હોવા છતાં અંતર્મુખ રહી, થાકને કારણે તે સદા ઊંઘાળું દેખાય છે. આ ભૂમિકામાં અભ્યાસ કરી વાસનારહિત બની, તે ક્રમે ‘તુર્ય’ કહેવાતી છઠ્ઠી ભૂમિકામાં પ્રવેશે છે; ત્યાં ન સત્ છે ન અસત્; ન ‘હું’ છે ન ‘અહંકાર-ક્રિયા’; માત્ર ક્ષીણ મનન શેષ—તે અદ્વૈતમાં નિર્ભય રહે છે. ગ્રંથિરહિત, સંદેહ શાંત, જીવન્મુક્ત—તે ચિત્રદીપ સમ સ્થિત; છઠ્ઠીમાં સ્થિત થઈ સાતમી ભૂમિ પ્રાપ્ત કરે છે.
The three stages are termed ‘waking’, the fourth ‘dream’. The mind dissolves like the melting of fragments of autumn clouds; one who has reached the fifth stage remains with only sattva as residue. Because the mind is dissolved, the world’s conceptualization does not arise; reaching the fifth stage called ‘deep sleep’, with all particularities pacified, one abides as non-duality alone. With duality’s appearance gone, joyful and inwardly awakened, one remains with a deep-sleep-like mind. Though outwardly active, one stays inward-turned and appears drowsy. By practice in this stage, free of vāsanās, one gradually enters the sixth stage called turya, where there is neither being nor non-being, neither ‘I’ nor ‘I-making’; only attenuated mentation remains in fearless non-duality. Knotless and doubtless, living-liberated, he stands like a painted lamp; established in the sixth, he attains the seventh.