Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 9

Devanagari script

चाक्षुषस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वतेऽन्तरे । दक्षापमानात्संजाता तदा पर्वतपुत्रिका

Transliteration

cākṣuṣasyāntare'tīte prāpte vaivasvate'ntare | dakṣāpamānātsaṃjātā tadā parvataputrikā

Translation

ચાક્ષુષ મન્વંતર પસાર થઈ વૈવસ્વત મન્વંતર આવતા, દક્ષના અપમાનથી પ્રેરિત થઈ ત્યારે પર્વતપુત્રી (દેવી) ફરી પ્રગટ થઈ.

Word by Word

• चाक्षुषस्य: of Cākṣuṣa (Manu)
• चाक्षुषस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: चाक्षुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; मन्वन्तर-विशेषणम्

• अन्तरे: in the interval; during (the manvantara)
• अन्तरे: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘within/during’

• अतीते: having passed
• अतीते: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अति-इ (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘having passed’ (agreeing with अन्तरे)

• प्राप्ते: having come; having arrived
• प्राप्ते: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र-आप् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘having arrived/come’ (agreeing with अन्तरे)

• वैवस्वते: of Vaivasvata (Manu)
• वैवस्वते: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वैवस्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; वैवस्वत-मन्वन्तरस्य

• अन्तरे: in the interval; during
• अन्तरे: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• दक्षापमानात्: from Dakṣa’s insult
• दक्षापमानात्: Hetu/Apadana (Cause/Source/हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: दक्ष-अपमान (प्रातिपदिक; दक्ष + अपमान)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (दक्षस्य अपमानम्)

• संजाता: was born; arose
• संजाता: Kriya (Result state/क्रिया)
• Type: Adjective
• Root: सम्-जन् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘born/arisen’

• तदा: then
• तदा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (then)

• पर्वतपुत्रिका: the mountain’s daughter (Pārvatī)
• पर्वतपुत्रिका: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पर्वत-पुत्रिका (प्रातिपदिक; पर्वत + पुत्रिका)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुषः (पर्वतस्य पुत्रिका)

Speaker

Īśvara (Śiva)

Skanda Dialogue

Listener: Devī

Visual Art Cues

Scene: A cosmic narration: the passing of Cākṣuṣa Manvantara and the advent of Vaivasvata; from the wound of Dakṣa’s insult arises the Mountain’s Daughter—Devī’s renewed embodiment.

Characters & Entities

• Cākṣuṣa Manu
• Vaivasvata Manu
• Dakṣa
• Parvataputrikā (Pārvatī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic events unfold within cosmic cycles; even suffering and insult (apamāna) become causes in the divine order leading to renewed manifestation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-kṣetra is the narrative setting; this verse supplies mythic chronology supporting the māhātmya’s authority.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is primarily cosmological and etiological (origin-explaining).