Adhyaya 4

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । एवं संपूजितस्तेन हरिणा ब्राह्मणोत्तमः । उवाच परिसन्तुष्टो वरं ब्रूहीति केशवम्

શ્રીપ્રહ્લાદ બોલ્યા—હરિ દ્વારા આ રીતે સમ્યક પૂજિત તે બ્રાહ્મણોત્તમ પરિતોષ પામી કેશવને કહ્યું—“વર બોલો, વર પસંદ કરો.”

Verse 2

श्रीकृष्ण उवाच । यदि तुष्टोऽसि भगवन्यदि देयो वरो मम । स्थातव्यमत्र भवता न त्यक्तव्यं कदाचन

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે ભગવન! જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો આપને અહીં જ રહેવું પડશે; ક્યારેય આ સ્થાન છોડવું નહિ.

Verse 3

दुर्वासा उवाच । यदि तिष्ठाम्यहं कृष्ण तथा त्वमपि केशव । तिष्ठस्व षोडशकलो नित्यं मद्वचनेन हि

દુર્વાસા બોલ્યા—હે કૃષ્ણ! જો હું અહીં રહું, તો હે કેશવ, તું પણ રહેજે; મારા વચનથી તું ષોડશકલાસહિત નિત્ય અહીં વિરાજમાન રહેજે.

Verse 4

श्रीकृष्ण उवाच । येऽत्र पश्यंति भक्त्या त्वां मां चापि द्विजसत्तम । किं दास्यसि फलं तेषां भाविनां भगवन्वद

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જે અહીં ભક્તિથી આપનું અને મારું પણ દર્શન કરે છે, તે ભાવિ યાત્રિકોને તમે કયું ફળ આપશો? હે ભગવન, કહો.

Verse 5

दुर्वासा उवाच । यः स्नात्वा संगमे कृष्ण गोमत्याः सागरस्य च । त्वां मां समर्चति नरः सर्वपापैः समुच्यते

દુર્વાસા બોલ્યા—હે કૃષ્ણ! જે મનુષ્ય ગોમતી અને સાગરના સંગમે સ્નાન કરીને તારી તથા મારી વિધિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 6

तथान्यच्छृणु कृष्णात्र स्नात्वा दास्यति यद्धनम् । मम दत्तस्य देवेश प्राप्नुयात्षोडशोत्तरम्

હે કૃષ્ણ! વધુ એક વાત સાંભળો—અહીં સ્નાન કરીને જે ધન દાન કરે છે, હે દેવેશ! મારા નામે આપેલા તે દાનનું ફળ સોળ ગણું વધુ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 7

श्रीकृष्ण उवाच । यो नरः पूजयित्वा त्वां पूजयिष्यति मामिह । तस्य मुक्तिं प्रदास्यामि या सुरैरपि दुर्ल्लभा

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—જે મનુષ્ય તારી પૂજા કરીને અહીં મારી પણ પૂજા કરશે, તેને હું એવી મુક્તિ આપિશ જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે।

Verse 8

प्रह्लाद उवाच । परस्परं वरौ दत्त्वा कृष्णदुर्वाससौ मुदा । ततः प्रभृति विप्रेन्द्रास्तस्मिन्स्थाने ह्यतिष्ठताम् । वरदानमिति प्रोक्तं तत्तीर्थं सर्वकामदम्

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—કૃષ્ણ અને દુર્વાસાએ આનંદથી પરસ્પર વર આપીને, હે વિપ્રેન્દ્રો! તે સમયથી એ જ સ્થાને નિવાસ કર્યો। તે તીર્થ ‘વરદાન’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું અને સર્વકામદ છે।

Verse 9

वरदाने नरः स्नातो गोसहस्रफलं लभेत् । विष्णुदुर्वाससोर्यत्र वरदानमभूत्पुरा

વરદાન તીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય હજાર ગાયોના દાન જેટલું પુણ્ય મેળવે છે; કારણ કે અહીં જ પ્રાચીનકালে વિષ્ણુ અને દુર્વાસાનું વરદાન થયું હતું।

Verse 10

तदाप्रभृति विप्रेन्द्रास्तिष्ठते द्वारकां हरिः । दुर्वाससा गिरा बद्धो न जहाति कदाचन

ત્યાંથી, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો, હરિ દ્વારકામાં જ નિવાસ કરે છે. દુર્વાસાના વચનથી બંધાયેલા તેઓ કદી પણ તેને છોડતા નથી.

Verse 11

यत्र त्रैविक्रमी मूर्तिर्वहते यत्र गोमती । नरा मुक्तिं प्रयास्यंति चक्रतीर्थेन संगताः

જ્યાં ત્રિવિક્રમની પવિત્ર મૂર્તિ બિરાજે છે અને જ્યાં ગોમતી વહે છે—ત્યાં ચક્રતીર્થના સંગથી જોડાયેલા નર મુક્તિ તરફ આગળ વધે છે.

Verse 12

कलेवरं परित्यक्तं प्रभासे हरिणा यदा । कलाभिः सहितं तेजस्तस्यां मूर्तौ निवेशितम्

પ્રભાસે જ્યારે હરિએ પોતાનું કલેવર ત્યાગ્યું, ત્યારે તેમનું દિવ્ય તેજ—કલાઓ સહિત—તે પવિત્ર મૂર્તિમાં સ્થાપિત થયું.

Verse 13

तस्मात्कलियुगे विप्रा नान्यत्र प्राप्यते हरिः । यदि कार्य्यं हि कृष्णेन तत्र गच्छत मा चिरम्

અતએવ, હે વિપ્રો, કલિયુગમાં હરિ અન્યત્ર સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થતા નથી. કૃષ્ણ દ્વારા કોઈ પવિત્ર કાર્ય કરવું હોય તો ત્યાં જાઓ—વિલંબ ન કરો.

Verse 14

ऋषय ऊचुः । साधु भागवतश्रेष्ठ साधु मार्गप्रदर्शक । यत्त्वया हि परिज्ञातं तन्न जानाति कश्चन

ઋષિઓએ કહ્યું: “સાધુ, હે ભાગવતશ્રેષ્ઠ! સાધુ, હે માર્ગપ્રદર્શક! તું જે યથાર્થ રીતે જાણ્યું છે, તે બીજો કોઈ જાણતો નથી.”

Verse 15

किं फलं गमने तस्यां किं फलं कृष्णदर्शने । कानि तीर्थानि तत्रैव के देवास्तद्वदस्व नः

તે પુરીમાં જવાથી શું ફળ મળે છે, અને ત્યાં શ્રીકૃષ્ણના દર્શનથી શું પુણ્ય થાય છે? ત્યાં કયા કયા તીર્થો છે અને કયા દેવતાઓ? તે અમને કહો।

Verse 16

कस्मिन्मासे तिथौ कस्यां कस्मिन्पर्वणि मानवैः । गन्तव्यं कानि देयानि दानानि दनुजर्षभ

માનવોને કયા માસમાં, કઈ તિથિએ અને કયા પર્વના અવસરે ત્યાં જવું જોઈએ? અને કયા કયા દાન આપવા યોગ્ય છે, હે દનુજશ્રેષ્ઠ, તે કહો।

Verse 17

सूत उवाच । इति पृष्टस्तदा तैस्तु महाभागवतोऽसुरः । कथयामास विप्रेभ्यो भगवद्भक्तिसंयुतः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે તેઓએ પૂછતાં, મહાભાગવત એવો તે અસુર ભગવાનની ભક્તિથી યુક્ત થઈ બ્રાહ્મણોને કહેવા લાગ્યો।

Verse 18

प्रह्लाद उवाच । भो भूमिदेवाः शृणुत परं गुह्यं सनातनम् । यत्कस्यचिन्न चाख्यातं तद्वदामि सुविस्तरात्

પ્રહ્લાદ બોલ્યો—હે ભૂમિદેવો (બ્રાહ્મણો), પરમ ગુહ્ય અને સનાતન ઉપદેશ સાંભળો; જે કોઈને સહેલાઈથી કહેવાતો નથી, તે હું વિસ્તારે કહું છું।

Verse 19

यदा मतिं च कुरुते द्वारकागमनं प्रति । तदा नरकनिर्मुक्ता गायन्ति पितरो दिवि

જ્યારે મનુષ્ય દ્વારકામાં જવાનું સંકલ્પ પણ કરે છે, ત્યારે નરકથી મુક્ત થયેલા પિતૃઓ સ્વર્ગમાં ગાન કરે છે।

Verse 20

यावत्पदानि कृष्णस्य मार्गे गच्छति मानवः । पदेपदेऽश्वमेधस्य यज्ञस्य लभते फलम्

કૃષ્ણના માર્ગ પર મનુષ્ય જેટલા પગલાં ચાલે છે, તેટલા જ દરેક પગલે તેને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 21

यात्रार्थं देवदेवस्य यः प्रेरयति चापरान् । मानवान्नात्र सन्देहो लभते वैष्णवं पदम्

દેવોના દેવની યાત્રા માટે જે અન્યને પ્રેરિત કરે છે, તે—અહીં શંકા નથી—વૈષ્ણવ પરમ પદને પામે છે।

Verse 22

द्वारकां गच्छमानस्य यो ददाति प्रतिश्रयम् । तथैव मधुरां वाचं नन्दते क्रीडते हि सः

દ્વારકા જતાં વ્યક્તિને જે આશ્રય આપે છે અને તેમ જ મધુર વાણી બોલે છે, તે ખરેખર આનંદિત થઈ ક્રીડા કરે છે।

Verse 23

अध्वनि श्रांतदेहस्य वाहनं यः प्रयच्छति । हंसयुक्तेन स नरो विमानेन दिवं व्रजेत्

માર્ગમાં થાકેલા દેહવાળા મુસાફરને જે વાહન આપે છે, તે પુરુષ હંસયુક્ત વિમાનમાં સ્વર્ગે જાય છે।

Verse 24

यात्रायां गच्छमानस्य मध्याह्ने क्षुधितस्य च । अन्नं ददाति यो भक्त्या शृणु तस्यापि यद्भवेत्

યાત્રામાં જતા અને મધ્યાહ્ને ભૂખ્યા યાત્રિકને જે ભક્તિથી અન્ન આપે છે, સાંભળો—તેને પણ કેવું ફળ થાય છે।

Verse 25

गयाश्राद्धेन यत्पुण्यं लभते मानवो भुवि । अन्नदानेन तत्पुण्यं पितॄणां तृप्तिरक्षया

ગયામાં શ્રાદ્ધ કરવાથી મનુષ્ય પૃથ્વી પર જે પુણ્ય મેળવે છે, તે જ પુણ્ય અન્નદાનથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે; અને પિતૃઓની તૃપ્તિ અક્ષય બને છે.

Verse 26

उपानहौ तु यो दद्याद्द्वारकां प्रति गच्छताम् । कृष्णप्रसादात्स नरो गजस्कन्धेन गच्छति

જે દ્વારકાની તરફ જતાં લોકોને પાદુકા (પગરખાં) દાન કરે છે, તે કૃષ્ણપ્રસાદથી ગજસ્કંધ પર આરૂઢ થઈ યાત્રા કરે છે.

Verse 27

विघ्नमाचरते यस्तु द्वारकां प्रति गच्छताम् । नरके मज्जते मूढः कल्पमात्रं तु रौरवे

પરંતુ જે દ્વારકાની તરફ જતાં લોકોને વિઘ્ન કરે છે, તે મૂઢ રૌરવ નરકમાં એક કલ્પપર્યંત ડૂબેલો રહે છે.

Verse 28

मार्गस्थितस्य यो धन्यः प्रयच्छति कमण्डलु्म् । प्रपादानसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

માર્ગમાં રહેલા યાત્રિકને જે ધન્ય પુરુષ કમંડલુ (જલપાત્ર) આપે છે, તે મનુષ્ય સહસ્ર પ્રપા (પ્યાઉં) સ્થાપનનું ફળ મેળવે છે.

Verse 29

यात्रायां गच्छमानस्य पादभ्यंगं ददाति यः । पादप्रक्षालनं चैव सर्वान्कामानवाप्नुयात्

યાત્રામાં જતા યાત્રિકને જે પાદાભ્યંગ (પગની માલિશ) આપે છે અને તેના પગ ધોઈ આપે છે, તે સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ પામે છે.

Verse 30

गाथां शृणोति यो विष्णोर्गीतं च गायतः पथि । दानं ददाति विप्रेन्द्रास्तस्माद्धन्यतरो न हि

હે વિપ્રેન્દ્ર! જે માર્ગમાં વિષ્ણુની ગાથાઓ સાંભળે, ગવાતાં ભજન-કીર્તનને સાંભળી પોતે પણ ગાય અને દાન આપે—તે કરતાં વધુ ધન્ય કોઈ નથી।

Verse 31

कैलासशिखरावासं श्वेताभ्रमिव निर्मलम् । प्रासादं कृष्णदेवस्य यः पश्यति नरोत्तमः

જે નરોત્તમ શ્રીકૃષ્ણદેવના પ્રાસાદનું દર્શન કરે—જાણે કૈલાસશિખર પરનું નિવાસ, શ્વેત વાદળ સમો નિર્મળ અને તેજસ્વી—તે જ શ્રેષ્ઠ પુરુષ।

Verse 32

दूराद्धेममयं दृष्ट्वा कलशं ध्वजसंयुतम् । वाहनं संपरित्यज्य लुठते धरणीं गतः

દૂરથી ધ્વજસહિત સુવર્ણ કલશને જોઈ તે વાહન ત્યજી દે છે અને ભૂમિ પર ઉતરી ભક્તિથી ધરતી પર લોટી પડે છે।

Verse 34

पञ्चसूनाकृतं पापं तथाऽधर्मकृतं च यत् । कृमिकीटपतंगाश्च निहताः पथि गच्छता । परान्नं परपानीयमस्पृश्य स्पर्शसंगमम् । तत्सर्वं नाशमाप्नोति भगवत्केतुदर्शनात्

પંચસૂના વડે થતું પાપ અને કરાયેલો કોઈપણ અધર્મ; માર્ગમાં ચાલતાં કૃમિ-કીટ-પતંગોનો નાશ; પરાન્ન-પરપાણી લેવાં અને અસ್ಪૃશ્યનો સ્પર્શ—આ બધું ભગવાનના ધ્વજદર્શન માત્રથી નષ્ટ થાય છે।

Verse 35

पठेन्नामसहस्रं तु स्तवराजमथापि वा । गजेन्द्रमोक्षणं चैव पथि गच्छञ्छनैः शनैः

માર્ગમાં ધીમે ધીમે આગળ વધતાં નામસહસ્રનું, અથવા સ્તવરાજનું, અથવા ગજેન્દ્રમોક્ષણનું પણ પાઠ કરવો જોઈએ।

Verse 36

गायमानो भगवतः प्रादुर्भावाननेकधा । नृत्यद्भिर्हर्षसंयुक्तैर्हृष्यमाणः पुनःपुनः । स्वयं नृत्यन्हर्षयुक्तो भक्तो गच्छेद्धरेः पुरम्

ભગવાનના અનેક પ્રાદુર્ભાવોનું ગાન કરતો, હર્ષથી નૃત્ય કરતા ભક્તોની વચ્ચે વારંવાર આનંદિત થતો; અને પોતે પણ હર્ષપૂર્વક નૃત્ય કરતો ભક્ત હરિનું નગર—દિવ્ય ધામ—પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 37

विष्णोः क्रीडाकरं स्थानं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । यस्मिन्दृष्टे कलौ नॄणां मुक्तिरेवोपजायते

આ વિષ્ણુનું ક્રીડામય દિવ્ય સ્થાન છે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે; કલિયુગમાં પણ તેનું માત્ર દર્શન થતાં જ મનુષ્યોમાં મોક્ષ જ પ્રગટે છે।

Verse 38

प्रह्लाद उवाच । पूर्वं हि देवराजेन बृहस्पतिरुदारधीः । प्रणम्य परया भक्त्या पृष्टश्च स महामतिः

પ્રહ્લાદે કહ્યું—પૂર્વે દેવરાજ ઇન્દ્રે પરમ ભક્તિથી પ્રણામ કરીને ઉદારબુદ્ધિ મહામતિ બૃહસ્પતિને પ્રશ્ન કર્યો હતો।

Verse 39

इन्द्र उवाच । द्वारकायाश्च माहात्म्यं कथयस्व प्रसादतः । चतुर्युगं यथाभागैर्धर्मवृद्धिं जनो लभेत्

ઇન્દ્રે કહ્યું—કૃપા કરીને દ્વારકાનું માહાત્મ્ય કહો; તેમજ ચારેય યુગોના યોગ્ય વિભાગો સમજાવો, જેથી લોકો ધર્મવૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે।

Verse 40

एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्य वचनं मुनिसत्तमाः । बृहस्पतिरुवाचैनं महेन्द्रं देव संवृतम्

મહેન્દ્રના આ વચન સાંભળી, શ્રેષ્ઠ મુનિઓની હાજરીમાં, દેવોથી ઘેરાયેલા મહેન્દ્રને ઉદ્દેશીને બૃહસ્પતિએ કહ્યું।

Verse 41

बृहस्पतिरुवाच । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्च सुरसत्तम । चतुर्युगमिदं प्रोक्तं तत्त्वतो मुनिसत्तमैः

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠ! કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ—આ ચાર યુગોનો સમૂહ ‘ચતુર્યુગ’ કહેવાય છે; મુનિશ્રેષ્ઠોએ તેને તત્ત્વતઃ સત્યરૂપે સમજાવ્યો છે।

Verse 42

कृते धर्मश्चतुष्पादो वेदादिफलमेव च । तीर्थं दानं तपो विद्या ध्यानमायुररोगता

કૃતયુગમાં ધર્મ ચાર પાદે દૃઢ રહે છે અને વેદાદિ સાધનાઓનું ફળ પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે. તીર્થ, દાન, તપ, વિદ્યા, ધ્યાન, દીર્ઘાયુ અને નિરોગતા—આ બધું તે યુગમાં સમૃદ્ધ રહે છે।

Verse 43

पादहीनं सर्वमेतद्युगं त्रेताभिधं प्रभो । पादद्वयं द्वापरे तु सर्वस्यैतस्य वासव

હે પ્રભુ! ત્રેતા નામના યુગમાં આ બધું એક પાદથી હીન થાય છે. અને હે વાસવ! દ્વાપરમાં તો આ સર્વ ગુણોમાં માત્ર બે પાદ જ બાકી રહે છે।

Verse 44

पादेनैकेन तत्सर्वं विभागे प्रथमे कलौ । ऊर्ध्वं विनाशः सर्वस्य भविष्यति न संशयः

કલિયુગના પ્રથમ વિભાગમાં તે બધું માત્ર એક પાદથી જ ટકે છે. ત્યાર પછી સર્વનો વિનાશ થશે—એમાં સંશય નથી।

Verse 45

मन्त्रास्तीर्थानि यज्ञाश्च तपो दैवादिकं तथा । प्रगच्छंति समुच्छेदं वेदाः शास्त्राणि चैव हि

મંત્રો, તીર્થો, યજ્ઞો, તપ અને દૈવી વિધિઓ પણ—આ બધું ધીમે ધીમે ઉચ્છેદ તરફ જાય છે; અને વેદો તથા શાસ્ત્રો પણ ખરેખર વિચ્છિન્ન થાય છે।

Verse 46

म्लेच्छप्रायाश्च भूपाला भविष्यन्त्यमराधिप । लोकः करिष्यते निन्दां साधूनां व्रतचारिणाम्

હે અમરાધિપ! ભવિષ્યમાં રાજાઓ પ્રાયઃ મ્લેચ્છ-સ્વભાવવાળા થશે, અને લોકો વ્રતાચાર કરનારા સાધુઓની નિંદા કરશે।

Verse 47

प्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा बृहस्पतेर्वाक्यमेतत्तीर्थस्य भो द्विजाः । प्रकंपिताः सुराः सर्वे म्लेच्छ संसर्गजाद्भयात्

પ્રહ્લાદે કહ્યું—હે દ્વિજોઃ આ તીર્થ વિષે બૃહસ્પતિનાં વચન સાંભળી, મ્લેચ્છ-સંસર્ગજન્ય ભયથી સર્વ દેવતાઓ કંપી ઊઠ્યા।

Verse 48

बृहस्पतिं सुरगुरुं पप्रच्छुर्विनयान्विताः । म्लेच्छसंसर्गजो दोषो गंगयापि न पूयते

વિનયપૂર્વક સર્વ દેવોએ દેવગુરુ બૃહસ્પતિને પૂછ્યું—‘મ્લેચ્છ-સંસર્ગજન્ય દોષ ગંગાથી પણ શુદ્ધ થતો નથી.’

Verse 49

कथयस्व प्रसादेन स्थानं कलिविवर्जितम् । यत्र गत्वा निवत्स्यामो यास्यामो निर्वृतिं पराम्

કૃપાપૂર્વક કલિથી રહિત એવું સ્થાન કહો; જ્યાં જઈને અમે નિવાસ કરી પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરીએ।

Verse 50

येन दुःखविनिर्मुक्ता भविष्यामो गतव्यथाः । कृपया सुमुखो भूत्वा ब्रूहि तीर्थं हिताय नः

જેનાથી અમે દુઃખમુક્ત થઈ નિર્વ્યથા બનીએ—કૃપા કરીને પ્રસન્નમુખે અમારા હિત માટે તે તીર્થ કહો।

Verse 51

प्रह्लाद उवाच । एतच्छ्रुत्वा सुरेन्द्रस्य वाक्यमंगिरसां वरः । चिरं ध्यात्वा जगादेदं वाक्यं देवपुरोहितः

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—સુરેન્દ્રનું આ વચન સાંભળી અઙ્ગિરસોમાં શ્રેષ્ઠ, દેવોના પુરોહિત બૃહસ્પતિએ લાંબો સમય મનન કર્યું અને પછી આ વાણી ઉચ્ચારી।

Verse 52

बृहस्पतिरुवाच । पञ्चक्रोशप्रमाणं हि तीर्थं तीर्थवरोत्तमम् । द्वारकानाम विख्यातं कलिदोषविवर्जितम्

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—પાંચ ક્રોશ પ્રમાણનું આ તીર્થ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠોત્તમ છે; ‘દ્વારકા’ નામે વિખ્યાત છે અને કલિયુગના દોષોથી રહિત છે।

Verse 53

विष्णुना निर्मितं स्थानं लोकस्य गतिदायकम् । मुक्तिदं कलिकाले तु ज्ञानहीनजनस्य च

આ સ્થાન વિષ્ણુએ રચેલું છે, જે લોકને સદ્ગતિ આપે છે; અને કલિકાળમાં તો જ્ઞાનહીન જનને પણ મુક્તિ પ્રદાન કરે છે।

Verse 54

ऊषरं कर्मणां क्षेत्रं पुण्यं पापविनाशनम् । न प्ररोहंति पापानि पुनर्नष्टानि तत्र वै

તે પુણ્યક્ષેત્ર પાપકર્મો માટે ઊસર ભૂમિ સમાન છે—પાપનાશક. ત્યાં નષ્ટ થયેલા પાપો ફરી કદી અંકુરિત થતા નથી।

Verse 55

तिस्रः कोटयोऽर्धकोटी च तीर्थानीह महीतले

આ ધરતી પર ત્રણ કરોડ અને વધુ એક અર્ધકરોડ—અર્થાત સાડા ત્રણ કરોડ—તીર્થો વિદ્યમાન છે।

Verse 56

एवं तीर्थयुता तत्र द्वारका मुक्तिदायका । सेवनीया प्रयत्नेन प्राप्य मानुष्यमुत्तमम्

આ રીતે તીર્થોથી પરિપૂર્ણ એવી દ્વારકા ત્યાં મુક્તિ આપનારી છે. ઉત્તમ માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરીને પ્રયત્નપૂર્વક તેનું તીર્થસેવન અને ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવી જોઈએ.

Verse 57

प्रह्लाद उवाच । बृहस्पतेर्वचः श्रुत्वा शतक्रतुरथाऽब्रवीत् । वाचस्पते मम इहि द्वारवत्या महोदयम् । गमने किं फलं प्रोक्तं कृष्णदेवस्य दर्शने

પ્રહ્લાદ બોલ્યા—બૃહસ્પતિના વચન સાંભળી શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) બોલ્યા: ‘હે વાચસ્પતે! મને દ્વારવતીનું મહાન મહાત્મ્ય કહો. ત્યાં જવાથી અને શ્રીકૃષ્ણદેવના દર્શનથી કયું ફળ જણાવાયું છે?’

Verse 58

अन्यानि तत्र तीर्थानि मुख्यानि वद मे गुरो । यथाभिषेके गोमत्याः फलं यदपि संगमे

હે ગુરુદેવ! ત્યાંના અન્ય મુખ્ય તીર્થો પણ મને કહો, અને ગોમતીના સંગમે સ્નાન (અભિષેક) કરવાથી જે ફળ મળે તે પણ જણાવો.

Verse 59

बृहस्पतिरुवाच । श्रूयतां तात वक्ष्यामि माहात्म्यं द्वारकोद्भवम् । मनुष्यरूपो भगवान्यत्र क्रीडति केशवः

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે તાત! સાંભળ, હું દ્વારકાથી ઉદ્ભવેલું મહાત્મ્ય કહું છું—જ્યાં ભગવાન કેશવ માનવરૂપ ધારણ કરીને લીલા કરે છે.

Verse 60

नारायणः स ईशानो ध्येयश्चादौ जगन्मयः । स एव देवतामुख्यः पुरीं द्वारवतीं स्थितः

એ જ નારાયણ પરમેશ્વર છે—આદિથી જ ધ્યાનયોગ્ય, જગતમાં વ્યાપ્ત. દેવતાઓમાં અગ્રગણ્ય એ પ્રભુ દ્વારવતી પુરીમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 61

एकैकस्मिन्पदे दत्ते पुरीं द्वारवतीं प्रति । पुण्यं क्रतुसहस्रेण कलौ भवति देहिनाम्

કલિયુગમાં દેહધારીઓ માટે દ્વારવતી પુરી તરફ મૂકાયેલું દરેક એક પગલું સહસ્ર ક્રતુ જેટલું પુણ્ય આપે છે।

Verse 62

कलौ कृष्णपुरीं रम्यां ये गच्छंति नरोत्तमाः । कुलकोटिशतैर्युक्तास्ते गच्छन्ति हरेः पदम्

કલિયુગમાં જે નરોત્તમો રમ્ય કૃષ્ણપુરી (દ્વારકા) જાય છે, તેઓ કૂલના કરોડો-કરોડો સભ્યો સહિત હરિના પદને પામે છે।

Verse 63

ये ध्यायंति मनोवृत्त्या गमनं द्वारकां प्रति । तेषां विलीयते पापं पूर्वजन्मायुतैः कृतम्

જે મનોભાવથી માત્ર દ્વારકા તરફ ગમનનું ધ્યાન કરે છે, તેમના અયુત પૂર્વજન્મોમાં કરેલું પાપ પણ લીન થઈ જાય છે।

Verse 64

कृष्णस्य दर्शने बुद्धिर्जायते यस्य देहिनः । वक्त्रावलोकनात्तस्य पापं याति सहस्रधा

જે દેહધારીની બુદ્ધિ શ્રીકૃષ્ણના દર્શનથી જાગે છે, તેના મુખાવલોકનમાત્રથી પાપ સહસ્રધા તૂટી નાશ પામે છે।

Verse 65

ये गता द्वारकायां च ये मृताः कृष्णसन्निधौ । न तेषां पुनरावृत्तिर्यावदाभूतसंप्लवम्

જે દ્વારકામાં ગયા છે અને જે શ્રીકૃષ્ણની સન્નિધિમાં દેહત્યાગ કરે છે, તેમને ભૂતસંપ્લવ પ્રલય સુધી પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) થતું નથી।

Verse 66

सुलभा मथुरा काशी ह्यवन्ती च तथा सुराः । अयोध्या सुलभा लोके दुर्लभा द्वारका कलौ

મથુરા, કાશી, અવંતી તથા દેવલોક સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે. અયોધ્યા પણ જગતમાં સુલભ છે; પરંતુ કલિયુગમાં દ્વારકા દુર્લભ છે.

Verse 67

गत्वा कृष्णपुरीं रम्यां षण्मासात्कृष्णसंनिधौ । जीवन्मुक्तास्तु ते ज्ञेयाः सत्यमेतत्सुरोत्तम

રમ્ય કૃષ્ણપુરીમાં જઈ કૃષ્ણના સાન્નિધ્યમાં છ માસ નિવાસ કરનારાઓ જીવન્મુક્ત ગણવા યોગ્ય છે—હે દેવોત્તમ, આ સત્ય છે.

Verse 68

कृष्णक्रीडाकरं स्थानं वाञ्छन्ति मनसा प्रिये । तेषां हृदि स्थितं पापं क्षालयेत्प्रेतनायकः

હે પ્રિયે, જે મનથી કૃષ્ણની ક્રીડાભૂમિની ઇચ્છા કરે છે, તેમના હૃદયસ્થ પાપને પ્રેતનાયક (યમ) પણ ધોઈ નાખે છે.

Verse 69

अत्युग्राण्यपि पापानि तावत्तिष्ठन्ति विग्रहे । यावन्न गच्छति नरः कलौ द्वारवतीं प्रति

અતિ ઉગ્ર પાપો પણ દેહમાં તેટલા સમય સુધી જ રહે છે, જેટલા સમય સુધી કલિયુગમાં મનુષ્ય દ્વારવતી (દ્વારકા) તરફ પ્રસ્થાન કરતો નથી.

Verse 70

पुण्यसंख्या च तीर्थानां ब्रह्मणा विहिता पुरा । दानाध्ययन संज्ञानां मुक्त्वा द्वारवतीं कलौ

પૂર્વે બ્રહ્માએ તીર્થોના પુણ્યમાન નિર્ધાર્યા; પરંતુ કલિયુગમાં દ્વારવતીને છોડીને દાન, અધ્યયન અને પ્રસિદ્ધ ધર્મકર્મોના પુણ્ય (તુલનામાં) ક્ષીણ થાય છે.

Verse 71

चक्रतीर्थे तु यो गच्छेत्प्रसंगेनापि मानवः । कुलैकविंशतियुतः स गच्छेत्परमं पदम्

જે મનુષ્ય માત્ર સંયોગવશ પણ ચક્રતીર્થ જાય છે, તે પોતાના કુલની એકવીસ પેઢીઓ સહિત પરમ પદને પામે છે.

Verse 72

लोभेनाऽप्यपराधेन दम्भेन कपटेन वा । चक्रतीर्थं च यो गच्छेन्न पुनर्विशते भवम्

લોભથી, અપરાધથી કલુષિત થઈ, અથવા દંભ અને કપટથી પણ જે ચક્રતીર્થ જાય છે, તે ફરી સંસાર-ભવમાં પ્રવેશ કરતો નથી (પુનર્જન્મ નથી).

Verse 73

प्रयागे ह्यस्थिपातेन यत्फलं परिकीर्तितम् । तदेव शतसाहस्रं चक्रतीर्थास्थिपातनात्

પ્રયાગમાં અસ્થિ-વિસર્જનથી જે ફળ કહેવાયું છે, ચક્રતીર્થમાં અસ્થિ-વિસર્જનથી એ જ ફળ લાખગણું થાય છે.

Verse 74

पृथिव्यां चैव तत्तीर्थं परमं परिकीर्तितम् । चक्रतीर्थमिति ख्यातं ब्रह्महत्याविनाशनम्

પૃથ્વી પર તે તીર્થ પરમ કહેવાયું છે—‘ચક્રતીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ—અને બ્રહ્મહત્યાના મહાપાપનો વિનાશક છે.

Verse 75

ये ये कुले भविष्यंति तत्पूर्वं मानवाः क्षितौ । सर्वे विष्णुपुरं यांति चक्रतीर्थास्थिपातनात्

તે કુળમાં અગાઉ જન્મેલા અને આગળ જન્મનાર—ચક્રતીર્થમાં અસ્થિ-વિસર્જનથી તેઓ સર્વે વિષ્ણુના ધામે જાય છે.

Verse 76

किं जातैर्बहुभिः पुत्रैर्गणनापूरकात्मकैः । वरमेको भवेत्पुत्रश्चक्रतीर्थं तु यो व्रजेत्

માત્ર ગણતરી પૂરી કરનારા ઘણા પુત્રોથી શું લાભ? તેના કરતાં એક જ પુત્ર શ્રેષ્ઠ—જે ચક્રતીર્થ જાય.

Verse 77

तपसा किं प्रतप्तेन दानेनाध्ययनेन किम् । सर्वावस्थोऽपि मुच्येत गतः कृष्णपुरीं यदि

કઠોર તપથી શું કામ? દાન અને શાસ્ત્રાધ્યયનથી પણ શું? જે કોઈ સ્થિતિમાં હોય, જો તે કૃષ્ણપુરી (દ્વારકા) ગયો હોય તો મુક્ત થાય છે.

Verse 78

कलिकाल कृतैर्दोषैरत्युग्रैरपि मानवः । कलौ कृष्णमुखं दृष्ट्वा लिप्यते न कदाचन

કલિયુગથી ઉત્પન્ન થયેલા અત્યંત ઉગ્ર દોષોથી પીડિત મનુષ્ય પણ, કલિમાં કૃષ્ણમુખ દર્શન કરતાં કદી લિપ્ત થતો નથી.

Verse 79

दानं चाध्ययनं शौचं कारणं न हि पुत्रक । हीनवर्णोऽपि पापात्मा गतः कृष्णपुरीं यदि

હે પુત્ર, અહીં દાન, અધ્યયન અને શૌચ જ કારણ નથી. નીચ વર્ણનો હોય, પાપી હોય તોય—જો કૃષ્ણપુરી ગયો હોય (તો ઉદ્ધાર પામે).

Verse 80

वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नर्मदायां च यत्फलम् । तत्फलं निमिषार्धेन द्वारवत्यां दिनेदिने

વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર અને નર્મદામાં જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ દ્વારવતીમાં રોજેરોજ અર્ધ નિમેષમાં પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 81

धन्यानामपि धन्यास्ते देवानामपि देवताः । कृष्णोपरि मतिर्येषां हीयते न कदाचन

ધન્યોમાં પણ તેઓ પરમ ધન્ય, દેવોમાં પણ દેવતુલ્ય—જેઓની બુદ્ધિ શ્રીકૃષ્ણમાં સ્થિર છે, તે કદી ક્ષીણ થતી નથી.

Verse 82

श्रवणद्वादशीयोगे गोमत्युदधिसंगमे । स्नात्वा कृष्णसुतं दृष्ट्वा लिप्यते नैव स क्वचित्

શ્રવણ નક્ષત્ર અને દ્વાદશીના શુભ યોગે, ગોમતી-સમુદ્રના સંગમે સ્નાન કરીને કૃષ્ણસુતનું દર્શન કરનાર ક્યાંય પાપથી લિપ્ત થતો નથી.

Verse 83

यस्य कस्यापि मासस्य द्वादशी प्राप्य मानवः । कृष्णक्रीडापुरीं दृष्ट्वा मुक्तः संसारगह्वरात्

કોઈપણ માસની દ્વાદશીએ ત્યાં પહોંચી, શ્રીકૃષ્ણની ક્રીડાપુરી દ્વારકાનું દર્શન કરનાર મનુષ્ય સંસારના ગહ્વરથી મુક્ત થાય છે.

Verse 84

येषां कृष्णालये प्राणा गताः सुरपते कलौ । स्वर्गान्न तेषामावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

હે સૂરપતિ! કલિયુગમાં જેમના પ્રાણ કૃષ્ણાલયમાં વિદાય લે છે, તેમને સ્વર્ગમાંથી પણ પુનરાવર્તન નથી—કરોડો કલ્પો સુધી પણ નહીં.

Verse 85

विज्ञेया मानुषा वत्स गर्भस्थास्ते महीतले । द्वारवत्यां न यैर्देवो दृष्टः कंसनिषूदनः

વત્સ! જાણ કે પૃથ્વી પર તેઓ માનવો જાણે હજી ગર્ભસ્થ જ છે, જેમણે દ્વારવતીમાં કંસનિષૂદન દેવનું દર્શન કર્યું નથી.

Verse 86

दुर्लभो द्वारकावासो दुर्लभं कृष्णदर्शनम् । दुर्लभं गोमतीस्नानं दुर्लभो रुक्मिणीपतिः

દ્વારકામાં નિવાસ દુર્લભ છે, શ્રીકૃષ્ણનું દર્શન દુર્લભ છે. ગોમતીમાં સ્નાન દુર્લભ છે, અને રુક્મિણિપતિ પ્રભુ પણ દુર્લભ છે.

Verse 87

तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे तु परो यज्ञः कलौ केशवकीर्तनम्

કૃતયુગમાં તપ પરમ કહેવાય છે, ત્રેતામાં જ્ઞાન પરમ કહેવાય છે. દ્વાપરમાં યજ્ઞ પરમ છે, અને કલિયુગમાં કેશવનું કીર્તન જ પરમ સાધન છે.

Verse 88

हेमभारसहस्रैस्तु दत्तैर्यत्फलमाप्यते । दृष्ट्वा तत्कोटि गुणितं हरेः सर्वप्रदं मुखम्

હજારો સોનાના ભાર દાન કરવાથી જે ફળ મળે, હરિના સર્વપ્રદ મુખનું દર્શન માત્ર કરતાં તે ફળ કરોડગણું વધે છે.

Verse 89

द्वारकायां च यद्दत्तं शंखोद्धारे तथैव च । पिंडारके महातीर्थे दत्तं चैवाक्षयं भवेत्

દ્વારકામાં આપેલું દાન, તેમજ શંખોદ્ધારમાં આપેલું; અને મહાતીર્થ પિંડારકમાં આપેલું દાન પણ અક્ષય ફળદાયક બને છે.

Verse 90

गोमहिष्यादि यद्दत्तं सुवर्णवसनानि च । वृषो भूमिग्रहो रूप्यं कन्यादानं तथैव च

ગાય-ભેંસ વગેરેનું દાન, સોનું અને વસ્ત્રોનું દાન; વృషભદાન, ભૂમિદાન, રૂપ્યદાન, તેમજ કન્યાદાન પણ—

Verse 91

यच्चान्यदपि देवेन्द्र त्रिषु स्थानेषु यच्छति । तन्मुक्तिकारकं प्रोक्तं पितॄणामात्मनस्तथा

હે દેવેન્દ્ર! તે ત્રણ પવિત્ર સ્થાનોમાં જે કંઈ દાન આપવામાં આવે, તે પિતૃઓ માટે અને પોતાના માટે પણ મુક્તિનું કારણ કહેવાયું છે।

Verse 92

ऊषरं हि यतो लोके क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् । अतो मुक्तिकरं सर्वं दानं चोक्तं महर्षिभिः

કારણ કે આ ક્ષેત્ર લોકમાં ‘ઊષર’ નામે પ્રખ્યાત છે, તેથી મહર્ષિઓએ કહ્યું છે કે અહીં કરેલું દરેક દાન મુક્તિદાયક બને છે।

Verse 93

यत्किंचित्कुरुते तत्र दानं क्रीडावगाहनम् । तदनन्तफलं प्राह भगवान्मधुसूदनः

ત્યાં જે કંઈ કરવામાં આવે—દાન, ક્રીડા, અથવા જળમાં અવગાહન—તેને ભગવાન મધુસૂદને અનંત ફળદાયક કહ્યું છે।

Verse 94

प्रेतत्वं नैव तस्यास्ति न याम्या नारकी व्यथा । येन द्वारवतीं गत्वा कृतं कृष्णाऽवलोकनम्

જે દ્વારવતી જઈ શ્રીકૃષ્ણના દર્શન કરે છે, તેને પ્રેતત્વ નથી, યમલોકની યાતના નથી, નરકનું દુઃખ પણ નથી।

Verse 95

वारिमात्रेण गोमत्यां पिण्डदाने कृते कलौ । पितॄणां जायते तृप्तिर्यावदाभूतसंप्लवम्

કલિયુગમાં ગોમતી તીરે માત્ર જળથી પણ પિંડદાન કરાય તો પિતૃઓની તૃપ્તિ પ્રલય સુધી રહે છે।

Verse 96

नित्यं कृष्णपुरीं रम्यां ये स्मरन्ति गृहस्थिताः । नमस्याः सर्वलोकानां देवानां च सुरोत्तम

જે ગૃહસ્થો નિત્યે રમણીય કૃષ્ણપુરી (દ્વારકા)નું સ્મરણ કરે છે, તેઓ સર્વ લોકો અને દેવતાઓને પણ વંદનીય છે, હે સૂરોત્તમ।

Verse 97

ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं मरणं गोग्रहेषु च । वासः पुंसां द्वारकायां मुक्तिरेषा चतुर्विधा

મુક્તિ ચાર પ્રકારની કહેવાય છે—બ્રહ્મજ્ઞાનથી, ગયામાં શ્રાદ્ધથી, ગોશાળામાં (ગાયોના આશ્રયમાં) મરણથી, અને દ્વારકામાં નિવાસથી।

Verse 98

ब्रह्मज्ञानेन मुच्यन्ते प्रयागे मरणेन वा । अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसंनिधौ

બ્રહ્મજ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે, અથવા પ્રયાગમાં મરણથી; અથવા કૃષ્ણના સાન્નિધ્યમાં ગોમતીમાં માત્ર સ્નાનથી પણ।

Verse 99

कृतार्थः कृतपुण्योऽहं ब्रवीत्येवं महोदधिः । पवित्रितं च मद्गात्रं गोमतीवारिसंप्लवात्

મહાસાગર આમ કહે છે—“હું કૃતાર્થ થયો, હું પુણ્યવાન થયો; ગોમતીના જળપ્રવાહે મારા દેહને પવિત્ર કર્યો છે.”

Verse 100

अत्युग्राण्यपि पापानि तावत्तिष्ठंति विग्रहे । यावत्स्नानं न गोमत्यां वारिणा पापहारिणा

અત્યંત ભયંકર પાપો પણ દેહમાં તેટલા સમય સુધી જ રહે છે, જેટલા સમય સુધી પાપહારિણી ગોમતીના જળથી સ્નાન ન થાય।

Verse 101

चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा गोमत्यां रुक्मिणीह्रदे । दृष्ट्वा कृष्णमुखं रम्यं कुलानां तारयेच्छतम्

ચક્રતીર્થમાં સ્નાન કરીને, ગોમતીના તટે રુક્મિણીહ્રદમાં, જે મનુષ્ય શ્રીકૃષ્ણનું રમ્ય મુખ દર્શે છે, તે પોતાના કુલની સો પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 102

कृष्णं च ये द्वारवतीं मनुष्याः स्मरंति नित्यं हरिभक्तियुक्ताः । विधूतपापाः किल संभवांते गच्छंति लोकं परमं मुरारेः

હરિભક્તિથી યુક્ત જે મનુષ્યો નિત્ય શ્રીકૃષ્ણ અને પવિત્ર દ્વારવતીનું સ્મરણ કરે છે, તેમના પાપો ધોવાઈ જાય છે અને દેહાંતમાં તેઓ નિશ્ચયે મુરારીના પરમ લોકને પામે છે.

Verse 103

अधौतपादः प्रथमं नमस्कुर्याद्गणेश्वरम् । सर्वविघ्रविनाशश्च जायते नात्र संशयः

પગ ધોયા ન હોય તો પણ પ્રથમ ગણેશ્વરને નમસ્કાર કરવો જોઈએ; ત્યારબાદ સર્વ વિઘ્નોનો નાશ નિશ્ચયે થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 104

नीलोत्पलदलश्यामं कृष्णं देवकिनन्दनम् । दण्डवत्प्रणमेत्प्रीत्या प्रणमेदग्रजं पुनः

નીલ કમળદળ સમાન શ્યામ, દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણને પ્રેમથી દંડવત્ પ્રણામ કરવો, અને પછી તેમના અગ્રજને પણ ફરી નમસ્કાર કરવો.

Verse 105

बाल्ये च यत्कृतं पापं कौमारे यौवने तथा । दर्शनात्कृष्णदेवस्य तन्नश्येन्नात्र संशयः

બાળ્યમાં, કૌમારમાં અને યૌવનમાં જે કોઈ પાપ કરેલું હોય, શ્રીકૃષ્ણદેવના દર્શનમાત્રથી તે નાશ પામે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 106

वाण्याऽथ मनसा यच्च कर्मणा समुपार्जितम् । पापं जन्मसहस्रेण तन्नश्येन्नात्र संशयः

વાણી, મન અને કર્મથી જે પાપ સંચિત થયું હોય, તે હજાર જન્મોનું પણ હોય તો નાશ પામે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 107

हेमभारसहस्रैस्तु दत्तैर्यत्फलमाप्यते । तत्फलं कोटिगुणितं कृष्णवक्त्रावलोकनात्

હજારો સોનાના ભાર દાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, તે શ્રીકૃષ્ણના મુખદર્શનથી કોટિગુણું થાય છે.

Verse 108

नमस्कृत्य च देवेशं पुण्डरीकाक्षमच्युतम् । दुर्वाससं महेशानं द्वारकापरिरक्षकम्

દેવેશ પુણ્ડરીકાક્ષ અચ્યુતને નમસ્કાર કરીને, તથા દ્વારકાના પરિરક્ષક મહેશાન દુર્વાસાને પણ પ્રણામ કરીને…

Verse 109

प्रणम्य परया भक्त्या वैनतेयसमन्वितम् ।ऽ । द्वारमागत्य च पुनः स्वर्गद्वारोपमं शुभम्

વૈનતેય (ગરુડ) સહિત પ્રભુને પરમ ભક્તિથી પ્રણામ કરીને, પછી તે ફરી સ્વર્ગદ્વાર સમાન શુભ દ્વાર પાસે આવે છે.

Verse 110

विश्रम्य च मुहूर्त्तार्द्धं सुहृद्भिर्बान्धवैर्वृतः । तत्राश्रितान्समाहूय ब्राह्मणान्मन्त्रकोविदान् । पूजाद्रव्यं समानीय ततस्तीर्थं व्रजेद्बुधः

અર્ધ મુહૂર્ત વિશ્રામ કરીને, મિત્રો અને બાંધવો વડે ઘેરાયેલો, ત્યાં આશ્રિત મંત્રકુશળ બ્રાહ્મણોને બોલાવે; પૂજાદ્રવ્ય એકત્ર કરીને પછી બુદ્ધિમાન પુરુષ તીર્થ તરફ જાય.