Adhyaya 38

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । द्वारकायाश्च माहात्म्यं शृणु पौत्र मयोदितम् । शृण्वतो गदतश्चापि मुक्तिः कृष्णाद्भवेद्ध्रुवम्

શ્રીપ્રહ્લાદે કહ્યું—હે પૌત્ર! મારા દ્વારા કહેલું દ્વારકાનું માહાત્મ્ય સાંભળ. તેને સાંભળનારને અને તેને ઉચ્ચારનારને પણ શ્રીકૃષ્ણની કૃપાથી નિશ્ચયે મુક્તિ થાય છે।

Verse 2

पुत्रेण लोकाञ्जयति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण नाकमेवाधिरोहति

પુત્રથી મનુષ્ય લોકોને જીતે છે, પૌત્રથી અનંત પદ પામે છે; અને પુત્રના પૌત્રથી તો સ્વર્ગલોકમાં જ આરોહણ કરે છે.

Verse 3

यस्य पुत्रः शुचिर्दक्षः पूर्वे वयसि धार्मिकः । विष्णुभक्तिं च कुरुते तं पुत्रं कवयो विदुः

જેનાનો પુત્ર શુચિ, દક્ષ, નાની વયથી ધર્મનિષ્ઠ અને વિષ્ણુભક્તિનું આચરણ કરતો હોય—કવિજન તેને જ સાચો ‘પુત્રવાન’ કહે છે.

Verse 4

हेमशृंगं रौप्यखुरं सवत्सं कांस्यदोहनम् । सवस्त्रं कपिलानां तु सहस्रं च दिनेदिने

સોનાના શિંગ, ચાંદીના ખુર, વાછરડાંসহ, કાંસ્ય દોહનપાત્રসহ અને વસ્ત્રોથી આવૃત—એવી કપિલા ગાયોનું પ્રતિદિન એક હજાર (દાન).

Verse 5

दत्त्वा यत्फलमाप्नोति ब्राह्मणे वेदपारगे । तत्फलं स्नानमात्रेण गोमत्यां मधुभिद्दिने

વેદપારંગત બ્રાહ્મણને દાન આપવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ મধુભિદ્ (શ્રીકૃષ્ણ)ના દિવસે ગોમતીમાં માત્ર સ્નાનથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 6

यस्त्वेकं भोजयेद्विप्रं द्वारकायां च संस्थितम् । सुभिक्षे भो द्विजश्रेष्ठाः फलं लक्षगुणं भवेत्

દ્વારકામાં નિવાસ કરનાર એક પણ બ્રાહ્મણને, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, સుభિક્ષના સમયમાં ભોજન કરાવનારનું ફળ લાખગણું થાય છે.

Verse 7

फलं लक्षगुणं प्रोक्तं दुर्भिक्षे कृष्णसन्निधौ । एवं धर्मानुसारेण दयाद्भिक्षां तु भिक्षुके

દુર્ભિક્ષના સમયે શ્રીકૃષ્ણના સન્નિધિમાં તેનું ફળ લાખગણું કહેવાયું છે. તેથી ધર્માનુસાર દયાથી ભિક્ષુકને ભિક્ષા આપવી જોઈએ.

Verse 8

अपि नः स कुले कश्चिद्भविष्यति नरोत्तमः । यो यतीनो कलौ प्राप्ते पितॄनुद्दिश्य दास्यति

કલિયુગ આવી પહોંચે ત્યારે અમારા કુળમાં કોઈ નરોત્તમ થશે કે, જે પિતૃઓના નિમિત્તે યતિઓને દાન આપશે?

Verse 9

द्वारकायां विशे षेण सत्कृत्य कृष्णसन्निधौ । अन्नदानं यतीनां तु कौपीनाच्छादनानि च

વિશેષ કરીને દ્વારકામાં, શ્રીકૃષ્ણના સન્નિધિમાં તેમનું સન્માન કરીને, યતિઓને અન્નદાન કરવું અને કૌપીન તથા આચ્છાદન માટેનાં વસ્ત્રો પણ આપવાં.

Verse 10

नात्मनः क्रतुभिः स्विष्टैर्नास्ति तीर्थैः प्रयोजनम् । यत्र वा तत्र वा कार्य्यं यतीनां प्रीणनं सदा

પોતાના માટે સારી રીતે કરેલા યજ્ઞો કે તીર્થયાત્રાઓની પણ ખરેખર જરૂર નથી; જ્યાં ક્યાંય હો ત્યાં સદા યતિઓને પ્રસન્ન અને તૃપ્ત કરવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

Verse 11

श्वपचादयोऽपि ते धन्या ये गता द्वारकां पुरीम् । प्राप्य भागवतान्ये वै पितॄनुद्दिश्य पुत्रकाः

શ્વપચ વગેરે પણ ધન્ય છે, જો તેઓ દ્વારકા નગરીમાં જાય; કારણ કે ત્યાં ભાગવત ભક્તોને મળીને તેમના પુત્રો પિતૃઓના નિમિત્તે અર્પણ-દાન કરી શકે છે.

Verse 12

भक्त्या संपूजयिष्यंति वस्त्रैर्दानैश्च भूरिभिः

તેઓ ભક્તિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજન કરશે અને વસ્ત્રો તથા બહુવિધ દાન અર્પણ કરશે.

Verse 13

गयापिंडेन नास्माकं तृप्तिर्भवति तादृशी । यादृशी विष्णुभक्तानां सत्कारेणोप जायते

ગયામાં પિંડદાનથી પણ અમને એવી તૃપ્તિ થતી નથી, જેવી વિષ્ણુભક્તોના સન્માનથી ઉપજે છે.

Verse 14

वैशाखे ये करिष्यंति द्वादशीं कृष्णसन्निधौ । कृष्णं संपूजयन्तश्च रात्रौ कुर्वंति जागरम्

વૈશાખ માસમાં કૃષ્ણસન્નિધિમાં દ્વાદશી વ્રત કરનાર, કૃષ્ણનું સંપૂજન કરીને રાત્રે જાગરણ કરશે.

Verse 15

माहात्म्यं पठनीयं तु द्वारकासंभवं शुभम् । कृष्णस्य बालचरितं बालकृष्णादिदर्शनम्

દ્વારકાસંભવ શુભ માહાત્મ્યનું પઠન અવશ્ય કરવું; તેમજ કૃષ્ણના બાળચરિત્ર અને બાલકૃષ્ણાદિ દર્શનની કથાઓ પણ.

Verse 16

क्रीडनं गोकुलस्यैव क्रीडा गोपीजनस्य च । कृष्णावतारकर्माणि श्रोतव्यानि पुनःपुनः

ગોકુલની ક્રીડા અને ગોપીજનની ક્રીડાઓ પણ—કૃષ્ણાવતારનાં કર્મો વારંવાર શ્રવણ કરવા યોગ્ય છે.

Verse 17

रुक्मशृंगीं रौप्यखुरीं मुक्तालांगूलभूषिताम् । सवत्सां ब्राह्मणे दत्त्वा होमार्थं चाहिताग्नये

સોનાના શિંગ, ચાંદીના ખુરા અને મુક્તાથી શોભિત પૂંછવાળી વાછરડાંসহ ગાયને હોમાર્થે આહિતાગ્નિ બ્રાહ્મણને દાન કરવાથી મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 18

निमिषस्पर्शनांशेन फलं कृष्णस्य जागरे । यत्किंचित्कुरुते पापं कोटिजन्मसु मानवः । कृष्णस्य जागरे रात्रौ दहते नात्र संशयः

કૃષ્ણના જાગરણની રાત્રિમાં ક્ષણમાત્ર જાગવું પણ મહાફળ આપે છે। માનવે કરોડો જન્મોમાં કરેલું જે કંઈ પાપ હોય તે કૃષ્ણ-જાગરણની રાત્રિમાં દગ્ધ થઈ જાય છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 19

पठेद्भागवतं रात्रौ पुराणं दयितं हरेः । यावत्सूर्य्यकृताऽलोको यावच्चन्द्रकृता निशा

રાત્રે હરિને પ્રિય એવા ભાગવત પુરાણનું પાઠ કરવો; જેટલો સમય સૂર્યનો પ્રકાશ રહે અને જેટલો સમય ચંદ્રપ્રકાશિત રાત રહે, તેટલો સમય અવિરત પાઠ કરવો।

Verse 20

यावत्ससागरा पृथ्वी यावच्च कुलपर्वताः । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे नान्यथा मम भाषितम्

જ્યાં સુધી સમુદ્રો સહિત પૃથ્વી ટકી રહે અને જ્યાં સુધી પર્વતમાળાઓ ટકી રહે, તેટલા જ સમય સુધી તે સ્વર્ગમાં વસે છે—આ મારું વચન છે, અન્યથા નહીં।

Verse 21

आस्फोटयंति पितरः प्रहर्षंति पितामहाः । एवं तं स्वसुतं दृष्ट्वा शृण्वानं कृष्णसंभवम्

કૃષ્ણસંબંધિત પવિત્ર આખ્યાન સાંભળતા પોતાના વંશજ પુત્રને જોઈ પિતૃઓ આનંદથી તાળી વગાડે છે અને પિતામહો પરમ હર્ષ પામે છે।

Verse 22

द्वारकायाश्च माहात्म्यं यत्र नो जागरे पठेत् । तन्म्लेच्छसदृशं स्थानमपवित्रं परित्यजेत्

જ્યાં જાગરણકાળે દ્વારકા-માહાત્મ્યનું પાઠ ન થાય, તે સ્થાન મ્લેચ્છસદૃશ અને અપવિત્ર છે; એવું સ્થાન ત્યજવું જોઈએ।

Verse 23

शालिग्रामशिला नैव यत्र भागवता न हि । त्यजेत्तीर्थं महापुण्यं पुण्यमायतनं त्यजेत्

જ્યાં શાલિગ્રામ-શિલા નથી અને ભાગવત ભક્તો પણ નથી, ત્યાં ‘મહાપુણ્ય’ કહેવાતું તીર્થ પણ ત્યજવું જોઈએ; એવું પુણ્ય-આયતન છોડવું જોઈએ।

Verse 24

त्यजेद्गुह्यं तथाऽरण्यं यत्र न द्वादशीव्रतम्

જ્યાં દ્વાદશી-વ્રતનું આચરણ ન થાય, ત્યાં ગુપ્ત સ્થાન હોય કે અરણ્ય—તે પણ ત્યજવું જોઈએ।

Verse 25

सुदेशोऽपि भवेन्निंद्यो यत्र नो वैष्णवा व्रतम् । कुदेशोऽपि भवेत्पुण्यो यत्र भागवताः कलौ

જ્યાં વૈષ્ણવ-વ્રતનું પાલન નથી, ત્યાં સારો દેશ પણ નિંદનીય બને છે; અને કલિયુગમાં જ્યાં ભાગવત ભક્તો છે, ત્યાં ખરાબ દેશ પણ પુણ્યવાન બને છે।

Verse 26

संकीर्णयोनयः पूता ये भक्ता मधुसूदने । म्लेच्छतुल्याः कुलीनास्ते ये न भक्ता जनार्दने

મધુસૂદનના ભક્તો મિશ્ર-ઉત્પત્તિવાળા હોય તોય પવિત્ર થાય છે; પરંતુ જનાર્દનના ભક્ત ન હોય તે કુલીન હોવા છતાં મ્લેચ્છસમાન છે।

Verse 27

रथारूढं प्रकुर्वंति ये कृष्णं मधुमाधवे । मुक्तिं प्रयांति ते सर्वे कुलकोटिसमन्विताः

જે મધુમાધવ શ્રીકૃષ્ણને રથારૂઢ કરીને વિધિપૂર્વક સજાવી પૂજે છે, તે સર્વે કુલની કરોડો પેઢીઓ સહિત મોક્ષને પામે છે।

Verse 28

देवकीनन्दनस्यार्थे रथं कारापयन्ति ये । कल्पांतं विष्णुलोके ते वसन्ति पितृभिः सह

જે દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણના હિતાર્થે રથ બનાવડાવે છે, તે પિતૃઓ સાથે કલ્પાંત સુધી વિષ્ણુલોકમાં વસે છે।

Verse 29

द्वारकायास्तु माहात्म्यं श्रावयेद्यः कलौ नृणाम् । भावमुत्पादयेद्यो वै लभेत्क्रतुशतंफलम्

કલિયુગમાં જે મનુષ્યોને દ્વારકાનું માહાત્મ્ય શ્રવણ કરાવે અને સાચો ભક્તિભાવ જગાવે, તે સો યજ્ઞોના ફળને પામે છે।

Verse 30

यो नार्चयति पापिष्ठो देवमन्यत्र गच्छति । कोटिजन्मार्जितं पुण्यं हरते रुक्मिणीपतिः

જે પાપી ભગવાનની આરાધના કરતો નથી અને અન્યત્ર જાય છે, તેની કરોડો જન્મોની સંચિત પુણ્યરાશિ રુક્મિણીપતિ શ્રીકૃષ્ણ હરી લે છે।

Verse 31

शंखोद्धारसमुद्भूतां नित्यं देहे बिभर्त्ति हि । मृत्तिकां दैत्यराजेन्द्र शृणु वक्ष्यामि यत्फलम्

શંખોદ્ધારથી ઉત્પન્ન પવિત્ર મૃત્તિકા તે નિત્ય પોતાના દેહ પર ધારણ કરે છે; હે દૈત્યરાજેન્દ્ર, સાંભળો—હું તેનું ફળ કહું છું।

Verse 32

यो ददाति यतीनां च वैष्णवानां प्रयच्छति । स्वर्णभारशतं पुण्ड्रं नित्यं प्राप्नोति मानवः

જે યતિઓને દાન આપે છે અને વૈષ્ણવોને અર્પણ કરે છે, તે મનુષ્ય નિત્યે સો સ્વર્ણભાર સમાન પુણ્ય તથા પુણ્ડ્રચિહ્નની પવિત્રતા પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 33

गृहे यस्य सदा तिष्ठेच्छंखोद्धारस्य मृत्तिका । नित्य क्रियाकृतंपुण्यं लभेत्कोटिगुणं बले

જેનાં ઘરમાં શંખોદ્ધારની મૃત્તિકા સદા રહે છે, તેના નિત્યકર્મથી ઉત્પન્ન પુણ્ય બળમાં કરોડગણું થાય છે।

Verse 34

यस्य पुण्ड्रं ललाटे तु गोपीचंदनसंज्ञकम् । न जहाति गृहं तस्य लक्ष्मीः कृष्णप्रिया द्विजाः

હે દ્વિજોઃ જેના લલાટે ગોપીચંદન નામનું પુણ્ડ્ર છે, તેના ઘરથી કૃષ્ણપ્રિયા લક્ષ્મી કદી વિમુખ થતી નથી।

Verse 35

न ग्रहो बाधते तस्य नोरगो न च राक्षसः । पिशाचा न च कूष्मांडा न च प्रेता न जंभकाः

તેને કોઈ ગ્રહ પીડિત કરતો નથી; ન સર્પ, ન રાક્ષસ; ન પિશાચ, ન કૂષ્માંડ, ન પ્રેત, ન જંભક।

Verse 36

नाग्निचौरभयं तस्य दरीणां चैव बन्धनम् । विद्युदुल्काभयं चैव न चोत्पातसमुद्भवम्

તેને અગ્નિનો ભય નથી, ચોરોનો પણ નથી; દરા/ગુફામાં બંધનનો ભય નથી; વીજળી કે ઉલ્કાનો ભય નથી, અને અપશકુનજન્ય આપત્તિ પણ નથી।

Verse 37

नारिष्टं नापशकुनं दुर्निमित्तादिकं च यत् । सत्कृते विष्णुभक्ते च शालिग्रामशिलार्चने

જ્યાં વિષ્ણુભક્તનું સન્માન થાય છે અને શાલિગ્રામ-શિલાનું વિધિપૂર્વક અર્ચન થાય છે, ત્યાં ન અરિષ્ટ રહે છે, ન અપશકુન, ન કોઈ દુર્નિમિત્ત।

Verse 38

पीते पादोदके विप्रा नैवेद्यस्यापि भक्षणे । तुलसीसन्निधौ विष्णोर्विलयावसरे कृते

હે વિપ્રો! જ્યારે પ્રભુનું પાદોદક (ચરણામૃત) પીવામાં આવે અને નૈવેદ્ય પણ ભક્ષણ કરવામાં આવે, તથા તુલસીની સન્નિધિમાં વિષ્ણુપૂજન થાય, ત્યારે પ્રલયકાળે પણ વિષ્ણુમાં શરણ મળે છે।

Verse 39

पुरा देवेन कथितं शृणु पात्रं वदाम्यहम् । प्रिया भागवता येषां तेषां दासोऽस्म्यहं सदा

પૂર્વે ભગવાને જે કહ્યું હતું તે સાંભળો; સાચો પાત્ર કોણ છે તે હું કહું છું. જેમને ભાગવત ભક્તો પ્રિય છે, તેમનો હું સદા દાસ છું।

Verse 40

विहाय मथुरां काशीमवन्तीं सर्वपापहाम् । मायां कांचीमयोध्यां च संप्राप्ते च कलौ युगे

કલિયુગ આવી પહોંચ્યો ત્યારે, મથુરા, કાશી, સર્વપાપહારી અવંતી, તેમજ માયા (હરિદ્વાર), કાંચી અને અયોધ્યાને પણ એક તરફ રાખીને—

Verse 41

वसाम्यहं द्वारकायां सर्वसेनासमावृतः । तीर्थव्रतैर्यज्ञदानै रुद्राद्यैर्मुनिचारणैः

હું દ્વારકામાં નિવાસ કરું છું, મારી સર્વ દિવ્ય સેનાઓથી ઘેરાયેલો—તીર્થો અને વ્રતો સાથે, યજ્ઞો અને દાનો સાથે, તથા રુદ્ર આદિ દેવો, મુનિઓ અને ચરણો સાથે।

Verse 42

श्रद्धात्यागेन भक्त्या वा यस्तोषयितुमिच्छति । गत्वा द्वारवतीं रम्यां द्रष्टव्योऽहं कलौ युगे

જે શ્રદ્ધાયુક્ત ત્યાગથી કે ભક્તિથી મને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છે, તે રમણીય દ્વારવતીમાં જાય; કલિયુગમાં ત્યાં જ મારું દર્શન કરવું જોઈએ.

Verse 43

त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि मया शुद्धानि भूरिशः । विन्यस्तानि च गोमत्यां चक्रतीर्थेऽतिपावने

ત્રિલોકમાં જે જે તીર્થો છે, જેને મેં બહુવિધ રીતે શુદ્ધ કર્યા છે, તે બધાં ગોમતીમાં પરમ પાવન ચક્રતીર્થમાં સ્થાપિત કરાયા છે.

Verse 44

दिनेनैकेन गोमत्यां चक्रतीर्थे कलौ युगे । त्रैलोक्यसंभवैस्तीर्थैः स्नातो भवति मानवः

કલિયુગમાં ગોમતીના ચક્રતીર્થમાં એક જ દિવસ વિતાવવાથી મનુષ્ય ત્રિલોકમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કર્યાના સમાન બને છે.

Verse 45

कोटिपापविनिर्मुक्तो मत्समं वसते नरः । मम लोके न संदेहः कुलकोटिसमन्वितः

કરોડો પાપોથી મુક્ત થઈ તે નર મારી સમાન સ્થિતિમાં વસે છે; નિઃસંદેહ તે મારા લોકમાં પોતાના કુલની કરોડો પેઢીઓসহ નિવાસ કરે છે.

Verse 46

नापराधकृतैः पापैर्लिप्तः स्यादु त्कटैः कृतैः । शतजन्मायुतानीह लक्ष्मीर्न च्यवते गृहात्

અપરાધથી કરાયેલા અત્યંત ઘોર પાપો પણ તેને લિપ્ત કરતા નથી; અહીં તેના ઘરેથી લક્ષ્મી શતસહસ્ર જન્મો સુધી પણ દૂર થતી નથી.