Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

प्राप्तः कालस्तव विभो पाणिग्रहणसंमतः । कुरु दारान्समासाद्य धर्मस्ते पुंससंमतः

Transliteration

prāptaḥ kālastava vibho pāṇigrahaṇasaṃmataḥ | kuru dārānsamāsādya dharmaste puṃsasaṃmataḥ

Translation

હે વિભો! તમારા પાણિગ્રહણનો યોગ્ય સમય આવી ગયો છે. પત્ની સ્વીકારી ગૃહસ્થધર્મ સ્થાપો—આ તમારાં પદને અનુરૂપ ધર્મ છે.

Word by Word

• प्राप्तः: arrived, attained
• प्राप्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्राप्त (कृदन्त; √आप्/आप् धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) विशेषणम्

• कालः: time
• कालः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• तव: of you, your
• तव: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• विभो: O Lord, O mighty one
• विभो: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन

• पाणिग्रहणसंमतः: approved for marriage (hand-taking)
• पाणिग्रहणसंमतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पाणिग्रहण + संमत (प्रातिपदिक); संमत (कृदन्त; √मन्/मन् धातु, सम्-उपसर्ग)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष-समास (पाणिग्रहणस्य संमतः = approved for marriage)

• कुरु: do, perform
• कुरु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

• दारान्: wives (as in taking a wife)
• दारान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• समासाद्य: having approached, having obtained
• समासाद्य: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्-आ-√सद् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive)

• धर्मः: duty, righteousness
• धर्मः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• ते: your, of you
• ते: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सर्वनाम

• पुंससंमतः: approved by people/men
• पुंससंमतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पुंस् + संमत (प्रातिपदिक); संमत (कृदन्त; √मन्/मन् धातु, सम्-उपसर्ग)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुष-समास (पुंसां संमतः = approved by men/people)

Speaker

Śiva (Śaṅkara) addressing Skanda (deduced from preceding verse)

Skanda Dialogue

Listener: Skanda (addressed as vibhu)

Visual Art Cues

Scene: Śiva instructs Skanda: the time for pāṇigrahaṇa has come; establish household dharma—solemn counsel with affectionate authority.

Characters & Entities

• Śiva (Śaṅkara)
• Skanda

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma includes embracing rightful responsibilities at the right time, including the sanctified household path.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is specified; the verse focuses on āśrama-dharma (life-stage duty).

What ritualistic prescription is mentioned?

Pāṇigrahaṇa (marriage/hand-taking) is explicitly referenced as the approved rite.