Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी रूपौदार्यसमन्विता । त्रैलोक्यसुन्दरी साक्षाल्लक्ष्मीरिव मधुद्विषः

Transliteration

tasya bhāryā'bhavatsādhvī rūpaudāryasamanvitā | trailokyasundarī sākṣāllakṣmīriva madhudviṣaḥ

Translation

તેની પત્ની સાધ્વી હતી, રૂપ અને ઔદાર્યથી યુક્ત. તે ત્રિલોકમાં સુન્દરી—જાણે મધુદ્વિષ વિષ્ણુની પાસે સાક્ષાત્ લક્ષ્મી.

Word by Word

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

• भार्या: wife
• भार्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अभवत्: was, became
• अभवत्: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत/imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• साध्वी: virtuous, chaste
• साध्वी: Viśeṣaṇa (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: साध्वी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भार्यायाः विशेषणम्

• रूपौदार्यसमन्विता: endowed with beauty and generosity
• रूपौदार्यसमन्विता: Viśeṣaṇa (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रूप + औदार्य + समन्वित (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषः/सम्बन्धः: ‘रूपेण औदार्येण च समन्विता’ (endowed with beauty and generosity)

• त्रैलोक्यसुन्दरी: the beauty of the three worlds
• त्रैलोक्यसुन्दरी: Viśeṣaṇa (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रैलोक्य + सुन्दरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (त्रैलोक्यस्य सुन्दरी)

• साक्षात्: directly, in person
• साक्षात्: Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: साक्षात् (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण): ‘प्रत्यक्षम्/directly, in person’

• लक्ष्मीः: Lakṣmī
• लक्ष्मीः: Upamāna (Standard of comparison/उपमान)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• इव: like, as if
• इव: Upamā (Simile marker/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय (उपमावाचक particle)

• मधुद्विषः: of Madhudviṣ (Viṣṇu, slayer/enemy of Madhu)
• मधुद्विषः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मधु + द्विष् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (मधुं द्वेष्टि इति—मधुद्विट्) विष्णोः नाम

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis (assembly)

Visual Art Cues

Scene: Portrait-like introduction of Pūṇakalā: a virtuous, generous, Lakṣmī-like wife in the forest hermitage, radiating auspicious beauty.

Characters & Entities

• Hārīta
• Lakṣmī
• Viṣṇu (Madhudviṣ)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇas link outer beauty with inner virtue and generosity, presenting ethical excellence as a form of sacred radiance.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Indirectly, the verse supports the local māhātmya by introducing key persons whose lives catalyze the manifestation of local devī/tīrtha features.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is descriptive characterization within the origin narrative.