Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 95

Devanagari script

ततः प्रोवाच मां हृष्टः प्रणिपत्य कृतांजलिः । हर्षगद्गदया वाचा प्रस्थितस्त्रिदिवं प्रति

Transliteration

tataḥ provāca māṃ hṛṣṭaḥ praṇipatya kṛtāṃjaliḥ | harṣagadgadayā vācā prasthitastridivaṃ prati

Translation

પછી તે હર્ષિત થઈ મને સંબોધ્યો; હાથ જોડીને પ્રણામ કરી, હર્ષથી ગદગદ વાણીમાં બોલતો ત્રિદિવ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Word by Word

• ततः: thereafter
• ततः: Adhikarana (Temporal/कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: tatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण) = indeclinable adverb; अर्थे: ‘तस्मात्/अनन्तरम्’ (thereafter)

• प्रोवाच: said, spoke
• प्रोवाच: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √vac (धातु) + प्र- (उपसर्ग)
• Form: लिट् (परोक्शभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम

• माम्: me
• माम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: asmad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; द्वितीया (कर्म), एकवचन; (me)

• हृष्टः: delighted
• हृष्टः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: hṛṣṭa (कृदन्त-प्रातिपदिक; √hṛṣ)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकृदन्त (क्त) = ‘हृष्ट’ (delighted)

• प्रणिपत्य: having bowed
• प्रणिपत्य: Kriya-viseshana (Converb/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: √pat (धातु) + प्र-नि- (उपसर्ग)
• Form: क्त्वान्त (अव्ययभाव) = gerund; ‘प्रणिपत्य’ = having bowed down

• कृताञ्जलिः: with folded hands
• कृताञ्जलिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: kṛta (कृदन्त; √kṛ) + añjali (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष समास (कृतः अञ्जलिः यस्य सः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• हर्षगद्गदया: with a joy-choked
• हर्षगद्गदया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: harṣa (प्रातिपदिक) + gadgada (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष समास (हर्षेण गद्गदा); स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘-या’ (instrumental)

• वाचा: by (his) speech/voice
• वाचा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: vāc (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन

• प्रस्थितः: having set out
• प्रस्थितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: prasthita (कृदन्त-प्रातिपदिक; √sthā + प्र)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भूतकृदन्त (क्त) = ‘departed/setting out’

• त्रिदिवम्: to heaven
• त्रिदिवम्: Gati-Karma (Goal/गतिकर्म)
• Type: Noun
• Root: tridiva (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (गति/कर्म), एकवचन

• प्रति: towards
• प्रति: Directional (दिक्/प्रत्ययार्थ)
• Type: Indeclinable
• Root: prati (अव्यय)
• Form: अव्यय (उपसर्ग/निपात; दिशार्थे) = towards

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A humbled pilgrim bows repeatedly before a serene sage-narrator; hands joined, eyes moist; the pilgrim rises and begins a luminous upward journey, suggesting a subtle-body ascent toward the celestial realms.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Gratitude, humility, and reverence complete the cycle of devotion, culminating in auspicious spiritual ascent.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Nāgarakhaṇḍa tīrtha where worship and dīpa-dāna were performed, credited with granting heavenly attainment.

What ritualistic prescription is mentioned?

Praṇāma (prostration) and añjali (folded hands) as proper devotional conduct toward the holy and the teacher.