Adhyaya 8

Verse 1

। लोमश उवाच । तस्करोऽपि पुरा ब्रह्मन्सर्वधर्मबाहिष्कृतः । ब्रह्मघ्नोऽसौ सुरापश्च सुवर्णस्य च तस्करः

લોમશ બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ, પ્રાચીનકાળે એક ચોર હતો, જે સર્વ ધર્મથી બહિષ્કૃત હતો। તે બ્રાહ્મણહંતા, સુરાપાન કરનાર અને સોનાનો ચોર પણ હતો।

Verse 2

लंपटोहि महापाप उत्तमस्त्रीषु सर्वदा । द्यूतकारी सदा मंदः कितवैः सह संगतः

તે કામલંપટ અને મહાપાપી હતો; સદા પરસ્ત્રીઓ પ્રત્યે લોલુપ રહેતો। તે નિત્ય જુગારી, મંદબુદ્ધિ અને ઠગો સાથે સંગત કરતો।

Verse 3

एकदा क्रीडता तेन हारितं द्यूतमद्भुतम् । कितवैर्मर्द्यमानो हि तदा नोवाच किञ्चन

એક વખત તે રમતો હતો ત્યારે તે અદ્ભુત જુગારમાં ભારે હારી ગયો। જુગારીઓએ માર માર્યો છતાં તે સમયે તેણે કશું કહ્યું નહીં।

Verse 4

पीडितोऽप्यभवत्तूष्णीं तैरुक्तः पापकृत्तमः । द्यूते त्वया च तद्द्रव्यं हारितं किं प्रयच्छसि

પીડિત હોવા છતાં તે મૌન રહ્યો. ત્યારે તેમણે તે મહાપાપીને કહ્યું—“જુગારમાં તું તે દ્રવ્ય હારી ગયો; હવે શું ચૂકવશે?”

Verse 5

नो वा तत्कथ्यतां शीघ्रं याथातथ्येन दुर्मते । यद्धारितं प्रयच्छामि रात्रावित्यब्रवीच्च सः

તેઓ બોલ્યા—“નહિતર, જલ્દી સાચું-સાચું કહો, અરે દુર્મતિ!” તેણે કહ્યું—“જે હું હારી ગયો છું, તે રાત્રે ચૂકવી દઈશ.”

Verse 6

तैर्मुक्तस्तेन वाक्येन गतास्ते कितवादयः । तदा निशीथसमये गतोऽसौ शिवमंदिरम्

તેના વચનથી તેને છોડીને જુગારીઓ વગેરે લોકો ચાલ્યા ગયા. પછી મધરાતના સમયે તે શિવમંદિરે ગયો.

Verse 7

शिरोधिरुह्य शम्भोश्च घण्टामादातुमुद्यतः । तावत्कैलासशिखरे शंभुः प्रोवाच किंकरान्

શંભુના (લિંગના) શિરે ચઢીને તે ઘંટા લેવા ઉદ્યત થયો. એટલામાં કૈલાસશિખરે શંભુએ પોતાના કિંકરોને કહ્યું.

Verse 8

अनेन यत्कृतं चाद्य सर्वेषामधिकं भुवि । सर्वेषामेव भक्तानां वरिष्ठोऽयं च मत्प्रियः

“આજે આણે જે કર્યું છે તે પૃથ્વી પર સૌ કરતાં અધિક છે. ખરેખર, સર્વ ભક્તોમાં આ શ્રેષ્ઠ છે અને મને અતિ પ્રિય છે.”

Verse 9

इति प्रोक्त्वान यामास वीरभद्रादिभिर्गणैः । ते सर्वे त्वरिता जग्मुः कैलासाच्छिववल्लभात्

આવું કહી દેવાધિદેવ શિવે વીરભદ્રાદિ ગણોને મોકલ્યા. શિવના પ્રિય કૈલાસથી તેઓ સર્વે ત્વરિત ગતિએ નીકળી પડ્યા.

Verse 10

सर्वैर्डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् । तान्दृष्ट्वा सहसोत्तीर्य तस्करोसौ दुरात्मवान् । लिंगस्य मस्तकात्सद्यः पलायनपरोऽभवत्

સર્વના ડમરુનાદથી ત્રિભુવન ગુંજી ઊઠ્યું. તેમને જોઈ તે દુષ્ટ ચોર લિંગના મસ્તક પરથી સહસા ઉતરી તત્ક્ષણ પલાયન કરવા તત્પર થયો.

Verse 11

पलायमानं तं दृष्ट्वा वीरभद्रः समाह्वयत्

તેને પલાયન કરતાં જોઈ વીરભદ્રે તેને બોલાવ્યો. ક્રોધથી “થંભ, થંભ!” એમ ઉંચે સ્વરે કહ્યું.

Verse 12

कस्माद्विभेपि रे मन्द देवदेवो महेस्वरः । प्रसन्नस्तव जातोद्य उदारचरितो ह्यसौ

“અરે મૂર્ખ! તું શા માટે ડરે છે? દેવોના દેવ મહેશ્વર આજે તારા પર પ્રસન્ન થયા છે; તેઓ ખરેખર ઉદાર ચરિત્રવાળા છે.”

Verse 13

इत्युक्त्वा तं विमाने च कृत्वा कैलासमाययौ । पार्षदो हि कृतस्तेन तस्करो हि महात्मना

આવું કહી તેને વિમાનમાં બેસાડી તે કૈલાસ પરત આવ્યો. તે મહાત્મા પ્રભુએ તે ચોરને પોતાનો પાર્ષદ બનાવી દીધો.

Verse 14

तस्माद्भाव्या शिवे भक्तिः सर्वेषामपि देहिनाम् । पशवोऽपि हि पूज्याः स्युः किं पुनर्मानवाभुवि

અતએવ સર્વ દેહધારી પ્રાણીઓએ શિવભક્તિ પોષવી જોઈએ. શિવસંબંધથી પશુઓ પણ પૂજ્ય બને, તો ધરતી પર માનવો કેટલા વધુ પૂજ્ય થશે!

Verse 15

ये तार्किकास्तर्कपरास्तथ मीमांसकाश्च ये । अन्योन्यवादिनश्चान्ये चान्ये वात्मवितर्ककाः

જે તર્કમાં આસક્ત તાર્કિકો છે અને જે મીમાંસકો છે; તેમજ બીજા પરસ્પર વાદવિવાદ કરનારાં, અને કેટલાક આત્મવિચારમાં તર્ક કરનારાં—

Verse 16

एकवाक्यं न कुर्वंति शिवार्चनबहिष्कृताः । तर्को हि क्रियते यैश्च तेसर्वे किं शिवं विना

જે શિવાર્ચનાને બાજુએ મૂકે છે તેઓ એકવાક્ય—એક નિષ્કર્ષ—પર આવતાં નથી. જેઓ માત્ર તર્કવિતર્ક જ કરે છે, તેઓ શિવ વિના શું છે?

Verse 17

तथा किं बहुनोक्तेन सर्वेऽपि स्थिरजंगमाः । प्राणिनोऽपि हि जायंते केवलं लिंगधारिणः

વધારે કહેવાનું શું કામ? સ્થાવર-જંગમ સર્વ પ્રાણીઓ ખરેખર માત્ર લિંગધારી રૂપે જ જન્મ લે છે.

Verse 18

पिण्डीयुक्तं यता लिंगं स्थापितं च यथाऽभवत् । तथा नरा लिंगयुक्ताः पिण्डीभूतास्तता स्त्रियः

જેમ પિંડિ/પીઠિકા સાથે લિંગ સ્થાપિત થયું, તેમ પુરુષો લિંગયુક્ત છે; અને સ્ત્રીઓ તદનુરૂપ પિંડિ-સ્વરૂપ—આધારરૂપ છે.

Verse 19

शिवशक्तियुतं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तं शिवं मौढ्यतस्त्यक्त्वा मूढाश्चान्यं भजंति ये

આ સમગ્ર ચરાચર જગત શિવ-શક્તિથી વ્યાપ્ત છે. જે મોહવશ તે શિવને ત્યજી અન્યની ઉપાસના કરે છે, તેઓ ખરેખર મૂઢ છે.

Verse 20

धर्ममात्यंतिकं तुच्छं नश्वरं क्षणभंगुरम् । यो विष्णुः स शिवो ज्ञेयो यः शिवो विष्णुरेव सः

માત્ર નામથી ‘અત્યંતિક’ કહેવાતો લોકધર્મ તુચ્છ, નશ્વર અને ક્ષણભંગુર છે. જાણો—જે વિષ્ણુ છે તે જ શિવ છે, અને જે શિવ છે તે જ વિષ્ણુ છે.

Verse 21

पीठिका विष्णुरूपं स्याल्लिंगरूपी महेश्वरः । तस्माल्लिंगार्चनं श्रेष्ठं सर्वेषामपि वै द्विजाः

પીઠિકા વિષ્ણુરূপ છે અને મહેશ્વર લિંગરૂપ છે. તેથી, હે દ્વિજોઃ, લિંગાર્ચન સર્વ માટે નિશ્ચયે શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 22

ब्रह्मा मणिमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम् । इन्द्रो रत्नमयं लिंगं चन्द्रो मुक्तामयं तथा

બ્રહ્મા અવિરત શુભ મણિમય લિંગની પૂજા કરે છે; ઇન્દ્ર રત્નમય લિંગની, અને ચંદ્ર પણ મુક્તામય (મોતીમય) લિંગની પૂજા કરે છે.

Verse 23

भानुस्ताम्रमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम् । रौक्मं लिंगं कुबेरश्च पाशी चारक्तमेव च

ભાનુ (સૂર્ય) અવિરત શુભ તામ્રમય લિંગની પૂજા કરે છે. કુબેર સુવર્ણમય લિંગની, અને પાશી (વરুণ) પણ રક્તવર્ણ લિંગની પૂજા કરે છે.

Verse 24

यमो नीलमयं लिंगं राजतं नैरृतस्तथा । काश्मीरं पवनो लिंगमर्चयत्यनिशं विभोः

યમ નિલમય લિંગની પૂજા કરે છે; નૈઋત પણ રજત લિંગનું અર્ચન કરે છે. અને પવનદેવ પ્રભુના કાશ્મીરવર્ણ (કેસરી) લિંગની અવિરત આરાધના કરે છે.

Verse 25

एवं ते लिंगिताः सर्वे लोकपालाः सवासवाः । तथा सर्वेऽपि पाताले गंधर्वाः किंनरैः सह

આ રીતે વસુઓ સહિત સર્વ લોકપાલો લિંગભક્તિથી ચિહ્નિત છે. તેમજ પાતાળમાં પણ કિન્નરો સાથે સર્વ ગંધર્વો એ જ રીતે ભક્તિમાં સ્થિર છે.

Verse 26

दैत्यानां वैष्णवाः केचित्प्रह्लादप्रमुखा द्विजाः । तथाहि राक्षसानां च विभीषणपुरोगमाः

હે દ્વિજ! દૈત્યોમાં કેટલાક વૈષ્ણવ છે—તેમામાં પ્રહ્લાદ મુખ્ય છે. તેમ જ રાક્ષસોમાં પણ વિભીષણના નેતૃત્વમાં ભક્તો છે.

Verse 27

बलिश्च नमुचिश्चैव हिरण्यकशिपुस्तथा । वृषपर्वा वृषश्चैव संह्रादो बाण एव च

બલી અને નમુચિ, તેમજ હિરણ્યકશિપુ; વૃષપર્વા અને વૃષ; સંહ્રાદ અને બાણ—આ બધા અહીં પ્રસિદ્ધ નામો છે.

Verse 28

एते चान्ये च बहवः शिष्याः शुक्रस्य धीमतः । एवं शिवार्चनरताः सर्वे ते दैत्यदानवाः

આ અને અન્ય અનેક જ્ઞાની શુક્રાચાર્યના શિષ્યો હતા. આ રીતે તે બધા દૈત્ય-દાનવો શિવાર્ચનમાં સદા તત્પર રહેતા હતા.

Verse 29

राक्षसा एव ते सर्वे शिवपूजान्विताः सदा । हेतिः प्रहेतिः संयातिर्विघसः प्रघसस्तथा

તે બધા જ રાક્ષસ હતા અને સદા શિવપૂજામાં રત રહેતા—હેતિ, પ્રહેતિ, સંયાતિ, વિઘસ તથા પ્રઘસ।

Verse 30

विद्युज्जिह्वस्तीक्ष्णदंष्ट्रो धूम्राक्षो भीमविक्रमः । माली चैव सुमाली च माल्यवानतिभीषमः

વિદ્યુજ્જિહ્વ, તીક્ષ્ણદંષ્ટ્ર, ધૂમ્રાક્ષ—ભયંકર પરાક્રમી; તેમજ માલી, સુમાલી અને અતિભીષણ માલ્યવાન।

Verse 31

विद्युत्कैशस्तडिज्जिह्वो रावणश्च महाबलः । कुंभकर्णो दुराधर्षो वेगदर्शी प्रतापवान्

વિદ્યુત્કૈશ, તડિજ્જિહ્વ અને મહાબળવાન રાવણ; તેમજ દુરાધર્ષ કુંભકર્ણ અને પ્રતિાપવાન વેગદર્શી।

Verse 32

एते हि राक्षसाः श्रेष्ठा शिवार्चनरताः सदा । लिंगमभ्यर्च्य च सदा सिद्धिं प्राप्ताः पुरा तु ते

આ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ હતા અને સદા શિવાર્ચનમાં રત રહેતા. તેમણે સતત લિંગની અર્ચના કરીને પૂર્વકાળે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 33

रावणेन तपस्तप्तं सर्वेषामपि दुःखहम् । तपोधिपो महादेवस्तुतोष च तदा भृशम्

રાવણે કરેલું તપ સર્વે માટે દુઃખદાયક હતું; છતાં તપોધિપતિ મહાદેવ તે સમયે અત્યંત પ્રસન્ન થયા।

Verse 34

वरान्प्रायच्छत तदा सर्वेषामपि दुर्लभान् । ज्ञानं विज्ञानसहितं लब्धं तेन सदाशिवात्

ત્યારે મહાદેવે સર્વને દુર્લભ એવા વરદાન આપ્યાં. રાવણે સદાશિવ પાસેથી જ્ઞાન તથા વિજ્ઞાન (અનુભવસહિત પ્રજ્ઞા) પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 35

अजेयत्वं च संग्रामे द्वैगुण्यं शिरसामपि । पंचवक्त्रो महा देवो दशवक्त्रोऽथ रावणः

અને તેણે યુદ્ધમાં અજેયતા તથા શિરોનું દ્વિગુણપણું પણ મેળવ્યું. મહાદેવ પંચવક્ત્ર છે; અને ત્યારે રાવણ દશવક્ત્ર થયો.

Verse 36

देवानृषीन्पितॄंश्चैव निर्जित्य तपसा विभुः । महेशस्य प्रसादाच्च सर्वेषामधिकोऽभवत्

તપસ્યાના બળથી દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓને પણ જીતીને તે પરાક્રમી મહેશના પ્રસાદથી સર્વથી અધિક થયો.

Verse 37

राजा त्रिकूटाधिपतिर्महेशेन कृतो महान् । सर्वेषां राक्षसानां च परमासनमास्तितः

તે રાજા—ત્રિકૂટનો અધિપતિ—મહેશે અત્યંત મહાન બનાવ્યો; અને સર્વ રાક્ષસોમાં પરમ આસન પર બિરાજ્યો.

Verse 38

तपस्विनां परीक्षायै यदृषीणां विहिंसनम् । कृतं तेन तदा विप्रा रावणेन तपस्विना

હે વિપ્રો, તપસ્વીઓની તપસ્યા પરિક્ષવા માટે તે તપસ્વી રાવણે ત્યારે ઋષિઓ પર જે હિંસા/ઉપદ્રવ કર્યો, તે એ જ હેતુથી કર્યો.

Verse 39

अजेयो हि महाञ्जातो रावणो लोकरावणः । सृष्ट्यंतरं कृतं येन प्रसादाच्छंकरस्य च

નિશ્ચયે રાવણ—‘લોકોને ભયભીત કરનાર’—મહાબળી અને અજેય જન્મ્યો; શંકરના પ્રસાદથી તેણે સૃષ્ટિની વ્યવસ્થામાં પણ ફેરફાર કર્યો.

Verse 40

लोकपाला जितास्तेन प्रतापेन तपस्विना । ब्रह्मापि विजितो येन तपसा परमेण हि

તે તપસ્વીના પ્રતિાપ અને તેજથી લોકપાલો પરાજિત થયા; ખરેખર તેની પરમ તપસ્યાથી બ્રહ્મા પણ વશ થયા.

Verse 41

अमृतांशुकरो भूत्वा जितो येन शशी द्विजाः । दाहकत्वाज्जितो वह्निरीशः कैलासतोलनात्

હે દ્વિજોએ! અમૃતસમાન કિરણો આપનાર ચંદ્ર પણ તેના દ્વારા વશ થયો; દાહક શક્તિમાં અગ્નિ પણ જીતાયો; અને કૈલાસ ઉઠાવવાથી ઈશ્વરને પણ પડકાર્યો.

Verse 42

ऐश्वर्येण जितश्चेन्द्रो विष्णुः सर्वगतस्तथा । लिंगार्चनप्रसादेन त्रैलोक्यं च वशीकृतम्

ઐશ્વર્યના બળથી ઇન્દ્ર પણ પરાજિત થયો અને સર્વવ્યાપી વિષ્ણુ પણ; તેમજ લિંગાર્ચનના પ્રસાદથી ત્રિલોક પણ વશ કરાયું.

Verse 43

तदा सर्वे सुरगणा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । मेरुपृष्ठं समासाद्य सुमंत्रं चक्रिरे तदा

ત્યારે બ્રહ્મા-વિષ્ણુના નેતૃત્વમાં સર્વ દેવગણ મેરુ પર્વતના પૃષ્ઠભાગે (શિખર પ્રદેશે) પહોંચી, ત્યાં શુભ મંત્રવિધિ આચર્યા.

Verse 44

पीडिताः स्मो रावणेन तपसा दुष्करेण वै । गोकर्णाख्ये गिरौ देवाः श्रूयतां परमाद्भुतम्

હે દેવો! ગોકર્ણ નામના પર્વત પર રાવણની અત્યંત કઠિન તપસ્યાથી અમે પીડિત છીએ. આ પરમ અદ્ભુત વાત સાંભળો.

Verse 45

साक्षाल्लिंगार्चनं येन कृतमस्ति महात्मना । ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं यद्यत्परममद्भुतम् । तत्कृतं रावणेनैव सर्वेषां दुरतिक्रमम्

તે મહાત્માએ સાક્ષાત્ શિવલિંગનું પૂજન કર્યું છે. જે જ્ઞાનથી જાણવા યોગ્ય અને જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થનારું પરમ અદ્ભુત છે, તે બધું રાવણે કર્યું છે.

Verse 46

वैराग्यं परमास्थाय औदार्यं च ततोऽधिकम् । तेनैव ममता त्यक्ता रावणेन महात्मना

પરમ વૈરાગ્ય અને તેનાથી પણ વધુ ઉદારતાનો આશ્રય લઈને તે મહાત્મા રાવણે મમતાનો ત્યાગ કર્યો.

Verse 47

संवत्सरसहस्राच्च स्वशिरो हि महाभुजः । कृत्त्वा करेण लिंगस्य पूजनार्थं समर्पयत्

એક હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં તે મહાબાહુએ પોતાના હાથે પોતાનું મસ્તક કાપીને શિવલિંગના પૂજન માટે અર્પણ કરી દીધું.

Verse 48

रावणस्य कबंधं च तदग्रे च समीपतः । योगधारणया युक्तं परमेण समाधिना

રાવણનું તે મસ્તકવિહીન ધડ (કબંધ) ત્યાં જ સામે સમીપમાં યોગધારણાથી યુક્ત થઈને પરમ સમાધિમાં સ્થિત હતું.

Verse 49

लिंगे लयं समाधाय कयापि कलया स्थितम् । अन्यच्छिरोविवृश्च्यैवं तेनापि शिवपूजनम् । कृतं नैवान्यमुनिना तथा चैवापरेणहि

લિંગમાં પોતાની ચેતનાને લયમાં સ્થાપી તે કોઈ દિવ્ય કલાથી ત્યાં સ્થિર રહ્યો. પછી એ જ રીતે બીજું એક શિર કાપીને તેણે ફરી શિવપૂજન કર્યું—આવું કર્મ ન કોઈ અન્ય મુનિએ કર્યું, ન તો બીજાએ ક્યારેય.

Verse 50

एवं शिरांस्येव बहूनि तेन समर्पितान्येव शिवार्चनार्थे । भूत्वा कबंधो हि पुनः पुनश्च शिवोऽसौ वरदो बभूव

આ રીતે શિવાર્ચનાર્થે તેણે અનેક શિરો અર્પણ કર્યા. અને તે વારંવાર કબંધ (શિરવિહિન) બન્યો છતાં, એ જ શિવ તેને વરદાન આપનાર બન્યા.

Verse 51

मया विनासुरस्तत्र पिंडीभूतेन वै पुरा । वरान्वरय पौलस्त्य यथेष्टं तान्ददाम्यहम्

પૂર્વે, હું જ્યારે ત્યાં પિંડિભૂત સ્વરૂપે પ્રગટ હતો, ત્યારે મારા વિના ત્યાં કોઈ અસુર ટકી શકતો ન હતો. હે પૌલસ્ત્ય, વર પસંદ કર; જેમ તને ઇચ્છા હોય તેમ હું આપું છું.

Verse 52

रावणेन तदा चोक्तः शिवः परममंगलः । यदि प्रसन्नो भगवन्देयो मे वर उत्तमः

ત્યારે રાવણે પરમમંગલ શિવને કહ્યું—“હે ભગવન, જો તમે પ્રસન્ન હો, તો મને ઉત્તમ વર આપો.”

Verse 53

न कामयेऽन्यं च वरमाश्रये त्वत्पदांबुजम् । यथा तथा प्रदातव्यं यद्यस्ति च कृपा मयि

“મને બીજો કોઈ વર નથી જોઈએ; હું તમારા પદકમળનું શરણ લઉં છું. જો મારા પર કૃપા હોય, તો તમને જેમ યોગ્ય લાગે તેમ જ પ્રસાદ આપો.”

Verse 54

तदा सदाशिवेनोक्तो रावणो लोकरावणः । मत्प्रसादाच्च सर्वं त्वं प्राप्स्यसे मनसेप्सितम्

ત્યારે સદાશિવે લોકભયંકર રાવણને કહ્યું—“મારા પ્રસાદથી તું મનગમતું સર્વે અવશ્ય પ્રાપ્ત કરીશ।”

Verse 55

एवं प्राप्तं शिवात्सर्वं रावणेन सुरेश्वराः । तस्मात्सर्वैर्भवद्भिश्च तपसा परमेण हि

હે સુરેશ્વરો! આ રીતે રાવણે શિવ પાસેથી સર્વ પ્રાપ્ત કર્યું; તેથી તમારે સૌએ પરમ તપસ્યાનું નિશ્ચયપૂર્વક આચરણ કરવું જોઈએ।

Verse 56

विजेतव्यो रावणोयमिति मे मनसि स्थितम् । ्च्युतस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः

“આ રાવણને જીતવો જ પડશે”—એવો નિશ્ચય મારા મનમાં સ્થિર થયો. ચ્યૂતના વચન સાંભળી બ્રહ્મા આદિ દેવગણ વિચારમાં પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 57

चिंतामापेदिरे सर्वे चिरं ते विषयान्विताः । ब्रह्मापि चेंद्रियग्रस्तः सुता रमितुमुद्यतः

વિષયાસક્તિમાં લાંબા સમયથી બંધાયેલા તેઓ સૌ ચિંતામાં પડ્યા; ઇન્દ્રિયગ્રસ્ત બ્રહ્મા પણ પોતાની પુત્રી સાથે રમણ કરવા ઉદ્યત થયો।

Verse 58

इंद्रो हि जारभावाच्च चंद्रो हि गुरुतल्पगः । यमः कदर्यभावाच्च चंचलत्वात्सदागतिः

ઇન્દ્ર જારભાવથી, ચંદ્ર ગુરુતલ્પગામીપણાથી, યમ કદર્યભાવથી—આ રીતે ચંચળતાને કારણે તેઓ સદા પતન તરફ ઝુકે છે।

Verse 59

पावकः सर्वभक्षित्वात्तथान्ये देवतागणाः । अशक्ता रावणं जेतुं तपसा च विजृंभितम्

સર્વભક્ષક પાવક (અગ્નિ) તથા અન્ય દેવગણો પણ, તપસ્યાથી અત્યંત પ્રબળ બનેલા રાવણને જીતવામાં અસમર્થ રહ્યા.

Verse 60

शैलादो हि महातेजा गणश्रेष्ठः पुरातनः । बुद्धि मान्नीतिनिपुणो महाबलपराक्रमी

શૈલાદ મહાતેજસ્વી, પ્રાચીન અને ગણોમાં શ્રેષ્ઠ હતો; તે બુદ્ધિમાન, નીતિનિપુણ તથા મહાબલ-પરાક્રમી હતો.

Verse 61

शिवप्रियो रुद्ररूपी महात्मा ह्युवाच सर्वानथ चेंद्रमुख्यान् । कस्माद्यूयं संभ्रमादागताश्च एतत्सर्वं कथ्यतां विस्तरेण

શિવપ્રિય, રુદ્રરૂપ મહાત્માએ ત્યારે ઇન્દ્રપ્રમુખ સૌને કહ્યું—“તમે આટલા સંભ્રમ અને ઉતાવળથી કેમ આવ્યા છો? આ બધું વિસ્તારે કહો.”

Verse 62

नंदिना च तदा सर्वे पृष्टाः प्रोचुस्त्वरान्विताः

ત્યારે નંદીએ પૂછતાં, તેઓ બધા ઉતાવળથી એકસાથે ઉત્તર બોલ્યા.

Verse 63

देवा ऊचुः । रावणेन वयं सर्वे निर्जिता मुनिभिः सह । प्रसादयितुमायाताः शिवं लोकेश्वरेश्वरम्

દેવોએ કહ્યું—“મુનિઓ સહિત અમે બધા રાવણથી પરાજિત થયા છીએ. લોકેશ્વરોના પણ ઈશ્વર એવા ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા અમે આવ્યા છીએ.”

Verse 64

प्रहस्य भगवान्नंदी ब्रह्माणं वै ह्युवाच ह । क्व यूयं क्व शिवः शंभुस्तपसा परमेण हि । द्रष्टव्यो हृदि मध्यस्थः सोऽद्य द्रष्टुं न पार्यते

હસતાં હસતાં ભગવાન નંદીએ બ્રહ્માને કહ્યું— “તમે ક્યાં અને શિવ-શંભુ ક્યાં! તેઓ પરમ તપથી હૃદયના મધ્યમાં સ્થિત રહી દર્શનીય છે; પરંતુ આજે તમે તેમને જોઈ શકતા નથી।”

Verse 65

यावद्भावा ह्यनेकाश्च इंद्रियार्थास्तथैव च । यावच्च ममताभावस्तावदीशो हि दुर्लभः

જ્યાં સુધી મન અનેક ભાવોમાં દોડે છે, ઇન્દ્રિયવિષયો રહે છે, અને ‘મારું’ એવી મમતા ટકી રહે છે— ત્યાં સુધી ઈશ્વરનું પ્રાપ્તિ ખરેખર દુર્લભ છે।

Verse 66

जितेंद्रियाणां शांतानां तन्निष्ठानां महात्मनाम् । सुलभो लिंगरूपी स्याद्भवतां हि सुदुर्लभः

જેઓએ ઇન્દ્રિયો જીત્યા છે, શાંત છે અને તત્ત્વમાં અડગ નિષ્ઠાવાન મહાત્માઓને લિંગરૂપ ઈશ્વર સહેલાઈથી મળે છે; પરંતુ તમારે માટે તે અત્યંત દુર્લભ છે।

Verse 67

तदा ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च विपश्चितः । प्रणम्य नंदिनं प्राहुः कस्मात्त्वं वानराननः । तत्सर्वं कथयान्यं च रावणस्य तपोबलम्

ત્યારે બ્રહ્મા આદિ દેવો અને વિદ્વાન ઋષિઓ નંદીને પ્રણામ કરીને બોલ્યા— “તમારું મુખ વાનર જેવું કેમ છે? તે બધું અમને કહો, અને રાવણના તપોબળનું પણ વર્ણન કરો।”

Verse 68

नंदीश्वर उवाच । कुबेरोऽधिकृतस्तेन शंकरेण महात्मना । धनानामादिपत्ये च तं द्रष्टुं रावणोऽत्र वै

નંદીશ્વરે કહ્યું— “મહાત્મા શંકરે કુબેરને ધનસંપત્તિના અધિપત્યમાં નિયુક્ત કર્યો હતો. તેને જોવા માટે અહીં રાવણ પણ આવ્યો હતો।”

Verse 69

आगच्छत्त्वरया युक्तः समारुह्य स्ववाहनम् । मां दृष्ट्वा चाब्रवीत्क्रुद्धः कुबेरो ह्यत्र आगतः

તે ઉતાવળથી પોતાના વાહન પર ચઢીને આવ્યો. મને જોઈને ક્રોધથી બોલ્યો— “કુબેર અહીં આવ્યો છે!”

Verse 70

त्वया दृष्टोऽथ वात्रासौ कथ्यतामविलंबितम् । किं कार्यं धनदेनाद्य इति पृष्टो मया हि सः

તે બોલ્યો— “તમે તેને જોયો છે કે નહીં? વિલંબ કર્યા વિના કહો.” ત્યારે મેં પૂછ્યું— “આજે ધનદ (કુબેર) સાથે તમારું શું કામ છે?”

Verse 71

तदोवाच महातेजा रावणो लोकरावणः । मय्यश्रद्धान्वितो भूत्वा विषयात्मा सुदुर्मदः

ત્યારે મહાતેજસ્વી, લોકોને ભયભીત કરનાર રાવણ, મારી પ્રત્યે અશ્રદ્ધ બની, વિષયાસક્ત અને અત્યંત અહંકારી થઈને બોલ્યો।

Verse 72

शिक्षापयितुमारब्धो मैवं कार्यमिति प्रभो । यथाहं च श्रिया युक्त आढ्योऽहं बलवानहम् । तथा त्वं भव रे मूढ मा मूढत्वमुपार्जय

મને શીખવાડવા લાગીને તે બોલ્યો— “પ્રભો, આવું ન કરો. જેમ હું શ્રીસમ્પન્ન, ધનવાન અને બલવાન છું, તેમ તું પણ થા, અરે મૂઢ! મૂઢતા ન વધાર.”

Verse 73

अहं मूढः कृतस्तेन कुबेरेण महात्मना । मया निराकृतो रोषात्तपस्तेपे स गुह्यकः

“તે મહાત્મા કુબેરએ મને મૂર્ખ બનાવ્યો. ક્રોધમાં મેં તેને નકારી કાઢ્યો, ત્યારે ગુહ્યકોના અધિપતિએ તપશ્ચર્યા આરંભી.”

Verse 74

कुबेरः स हि नंदिन्किमागतस्तव मंदिरम् । दीयतां च कुबेरोद्य नात्र कार्या विचारणा

હે નંદિન, તે કુબેર તારા મંદિરમાં શા માટે આવ્યો છે? આજે જ કુબેરને સોંપી દે—અહીં વિચારવાની જરૂર નથી।

Verse 75

रावणस्य वचः श्रुत्वा ह्यवोचं त्वरितोऽप्यहम् । लिंगकोसि महाभाग त्वमहं च तथाविधः

રાવણના વચન સાંભળીને મેં તરત કહ્યું—હે મહાભાગ, તું ‘લિંગક’ છે; હું પણ એ જ પ્રકારનો છું।

Verse 76

उभयोः समनां ज्ञात्वा वृथा जल्पसि दुर्मते । यथोक्तः स त्ववादीन्मां वदनार्थे बलोद्धतः

અમ બંને સમાન છીએ એમ જાણીને પણ, હે દુર્મતિ, તું વ્યર્થ બકબક કરે છે. એમ કહ્યા પછી તે બળના અહંકારથી ફૂલેલો, માત્ર વાદ માટે મને બોલ્યો।

Verse 77

यथा भवद्भिः पृष्टोऽहं वदनार्थे महात्मभिः । पुरावृत्तं मया प्रोक्तं शिवार्चनविधेः फलम् । शिवेन दत्तं सालूप्यं न गृहीतं मया तदा

હે મહાત્માઓ, તમે જેમ મને કહેવા પૂછ્યું તેમ મેં પ્રાચીન વૃત્તાંત—શિવાર્ચનવિધિનું ફળ—વર્ણવ્યું. શિવે આપેલું સાલૂપ્ય મેં ત્યારે સ્વીકાર્યું નહોતું।

Verse 78

याचितं च मया शंभोर्वदनं वानरस्य च । शिवेन कृपया दत्तं मम कारुण्यशालिना

અને મેં શંભુ પાસે વાનરમુખની યાચના કરી; કરુણાસાગર શિવે કૃપાથી તે મને આપ્યું।

Verse 79

निराभिमानिनो ये च निर्दभा निष्परिग्रहाः । शंभोः प्रियास्ते विज्ञेया ह्यन्ये शिववबहिष्कृताः

જે અહંકારરહિત, દંભરહિત અને અપરીગ્રહી છે, તેઓ શંભુના પ્રિય જાણવાં; અન્ય તો શિવકૃપાથી બહિષ્કૃત થાય છે.

Verse 80

तथावदन्मया सार्द्धं रावणस्तपसो बलात् । मया च याचितान्येव दश वक्त्राणि धीमता

હું આમ બોલતો હતો ત્યારે, તપોબળથી રાવણ (પ્રભાવિત/પ્રગટ) થયો; તે ધીમાને મારી પાસે દસ મુખોની યાચના કરી.

Verse 81

उपहासकरं वाक्यं पौलस्त्यस्य तदा सुराः । मया तदा हि शप्तोऽसौ रावणो लोकरावणः

હે દેવો! ત્યારે પૌલસ્ત્ય (રાવણ) ના ઉપહાસભર્યા વચનથી મેં એ જ સમયે તેને શાપ આપ્યો—તે રાવણ, જે લોકોને રડાવે છે.

Verse 82

ईदृशान्येव वक्त्राणि येषां वै संभवंति हि । तैः समेतो यदा कोऽपि नरवर्यो महातपाः । मां पुरस्कृत्य सहसा हनिष्यति न संशयः

જેનામાં આવા જ મુખો પ્રગટે છે, તેમની સામે જ્યારે કોઈ નરશ્રેષ્ઠ મહાતપસ્વી મને આગળ રાખીને ઊભો થશે, ત્યારે તે તેને તરત જ સંહાર કરશે—શંકા નથી.

Verse 83

एवं शप्तो मया ब्रह्मन्रावणो लोकरावणः । अर्चितं केवलं लिंगं विना तेन महात्मना

હે બ્રહ્મન્! આ રીતે મારા શાપથી રાવણ—લોકરાવણ—શપ્ત થયો; છતાં તે મહાત્માએ (યોગ્ય પીઠ/આધાર) વિના માત્ર લિંગનું જ અર્ચન કર્યું.

Verse 84

पीठिकारूपसंस्थेन विना तेन सुरोत्तमाः । विष्णुना हि महाभागास्तस्मात्सर्वं विधास्यति

હે દેવોત્તમો! પીઠિકા-રૂપ સ્થાપના વિના જે લિંગપૂજન થયું, તેથી, હે મહાભાગ્યો, વિષ્ણુ સર્વને યથાવિધી સુવ્યવસ્થિત કરશે।

Verse 85

देवदेवो महादेवो विष्णुरूपी महेश्वरः । सर्वे यूयं प्रार्थयंतु विष्णुं सर्वगुहाशयम्

દેવોના દેવ મહાદેવ, જે વિષ્ણુરૂપે મહેશ્વર છે—તમે સૌ સર્વગુહાશય વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરો।

Verse 86

अहं हि सर्वदेवानां पुरोवर्ती भवाम्यतः । ते सर्वे नंदिनो वाक्यं श्रुत्वा मुदितमानसाः । वैकुंठमागता गीर्भिर्विष्णुं स्तोतुं प्रचक्रिरे

‘અતએવ હું સર્વ દેવતાઓની આગળ જઈશ.’ નંદીના વચન સાંભળી તેઓ સૌ આનંદિત મનથી વૈકુંઠ ગયા અને પવિત્ર વાણીથી વિષ્ણુનું સ્તવન કરવા લાગ્યા।

Verse 87

देवा ऊचुः । नमो भगवते तुभ्यं देवदेव जगत्पते । त्वदाधारमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

દેવોએ કહ્યું—હે ભગવન, તમને નમસ્કાર; હે દેવદેવ, હે જગત્પતે! આ સમગ્ર ચરાચર જગત તમારાં જ આધારે સ્થિત છે।

Verse 88

एतल्लिंगं त्वया विष्णो धृतं वै पिण्डिरूपिणा । महाविष्णुस्वरूपेण घातितौ मधुकैटभौ

હે વિષ્ણો! આ લિંગ તમે પિંડ-રૂપ ધારણ કરીને ધાર્યું હતું; અને મહાવિષ્ણુ-સ્વરૂપે મધુ તથા કૈટભનો વધ કર્યો હતો।

Verse 89

तथा कमठरूपेण धृतो वै मंदराचलः । वराहरूपमास्थाय हिरण्याक्षो हतस्त्वया

એ જ રીતે કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને તમે મંદરાચલને ધારણ કર્યો; અને વરાહરૂપ ધારણ કરીને તમે હિરણ્યાક્ષનો વધ કર્યો।

Verse 90

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हतो नृहरिरूपिणा । त्वया चैव बलिर्बद्धो दैत्यो वामनरूपिणा

દૈત્ય હિરણ્યકશિપુને તમે નૃસિંહરૂપે સંહાર્યો; અને વામનરૂપે દૈત્યરાજ બલિને તમે બંધન કર્યો।

Verse 91

भृगूणामन्वये भूत्वा कृतवीर्यात्मजो हतः । इतोप्यस्मान्महाविष्णो तथैव परिपालय

ભૃગુવંશમાં જન્મ લઈને તમે કૃતવીર્યના પુત્ર (કાર્તવીર્યાર્જુન)નો વધ કર્યો. હે મહાવિષ્ણુ, હવે પણ એ જ રીતે અમારું પાલન કરો।

Verse 92

रावमस्य भयादस्मात्त्रातुं भूयोर्हसि त्वरम्

આ રાવણના ભયથી અમને બચાવવા માટે તમે ફરીથી ત્વરિત આવી અમારો ઉદ્ધાર કરો।

Verse 93

एवं संप्रार्थितो देवैर्भगवान्भूतभावनः । उवाच च सुरान्सर्वान्वासुदेवो जगन्मयः

દેવોએ આ રીતે પ્રાર્થના કરતાં, સર્વભૂત-ભાવન અને જગતવ્યાપી ભગવાન વાસુદેવે સર્વ દેવોને કહ્યું।

Verse 94

हे देवाः श्रूयतां वाक्यं प्रस्तावसदृशं महत् । शैलादिं च पुरस्कृत्य सर्वे यूयं त्वरान्विताः । अवतारान्प्रकुर्वन्तु वानरीं तनुमाश्रिताः

હે દેવો, પ્રસંગને અનુરૂપ આ મહાન વચન સાંભળો. શૈલ આદિને આગેવાન બનાવી, તમે સર્વે ત્વરાથી વાનર-દેહ ધારણ કરીને અવતારો પ્રગટ કરો।

Verse 95

अहं हि मानुषो भूत्वा ह्यज्ञानेन समावृतः । संभविष्याम्ययोध्यायं गृहे दशरथस्य च । ब्रह्मविद्यासहायोस्मि भवतां कार्यसिद्धये

હું જ માનવરૂપે થઈ, લીલાવશ અજ્ઞાનથી આવૃત રહી, અયોધ્યામાં દશરથના ગૃહમાં જન્મ લઉં છું. બ્રહ્મવિદ્યાને સહાયક બનાવી તમારું કાર્ય સિદ્ધ કરીશ।

Verse 96

जनकस्य गृहे साक्षाद्ब्रह्मविद्या जनिष्यति । भक्तो हि रावणः साक्षाच्छिवध्यानपरायणः

જનકના ગૃહમાં સాక్షાત્ બ્રહ્મવિદ્યા જન્મ લેશે. કારણ કે રાવણ ખરેખર ભક્ત છે—પ્રત્યક્ષ શિવધ્યાનમાં પરાયણ।

Verse 97

तपसा महता युक्तो ब्रह्मविद्यां यदेच्छति । तदा सुसाध्यो भवति पुरुषो धर्मनिर्जितः

જ્યારે કોઈ પુરુષ મહાન તપથી યુક્ત થઈ બ્રહ્મવિદ્યાની ઇચ્છા કરે છે, ત્યારે તે ખરેખર સાધ્ય બને છે—ધર્મ દ્વારા નિયંત્રિત અને માર્ગદર્શિત।

Verse 98

एवं संभाष्य भगवान्विष्णुः परममङ्गलः । वाली चेन्द्रांशसंभूतः सुग्रीवों शुमतः सुतः

આ રીતે કહી પરમમંગલમય ભગવાન વિષ્ણુએ (નિયુક્તિ કરી કે) વાલી ચંદ્રાંશથી ઉત્પન્ન થયો અને સુગ્રીવ શુમતનો પુત્ર થયો।

Verse 99

तथा ब्रह्मांशसंभूतो जाम्बवान्नृक्षकुञ्जरः । शिलादतनयो नंदी शिवस्यानुचरः प्रियः

તે જ રીતે બ્રહ્માના અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ભાલુઓના અધિપતિ જામ્બવાન પ્રગટ થયા; અને શિલાદના પુત્ર નંદી, શિવના પ્રિય અનુચર, તે પણ પ્રગટ થયા।

Verse 100

यो वै चैकादशो रुद्रो हनूमान्स महाकपिः । अवतीर्णः सहायार्थं विष्णोरमिततेजसः

એ મહાકપિ હનુમાન ખરેખર એકાદશ રુદ્ર છે; અમિત તેજવાળા વિષ્ણુને સહાય કરવા માટે તેઓ પૃથ્વી પર અવતર્યા।

Verse 101

मैंदादयोऽथ कपयस्ते सर्वे सुरसत्तमाः । एवं सर्वे सुरगणा अवतेरुर्यथा तथम्

મૈંદ વગેરે તે બધા વાનરો દેવોમાં શ્રેષ્ઠ હતા; આ રીતે સર્વ દેવગણો જેમ જેમ નિર્ધારિત હતું તેમ તેમ અવતર્યા।

Verse 102

तथैव विष्णुरुत्पन्नः कौशल्यानंदवर्द्धनः । विश्वस्य रमणाच्चैव राम इत्युच्यते बुधैः

તે જ રીતે વિષ્ણુ કૌશલ્યાના આનંદને વધારનાર રૂપે જન્મ્યા; અને જે સમગ્ર વિશ્વને રમણ કરાવે છે, તેથી વિદ્વાનો તેમને ‘રામ’ કહે છે।

Verse 103

शेषोपि भक्त्या विष्णोश्च तपसाऽवातरद्भुवि

શેષ પણ વિષ્ણુભક્તિ અને તપસ્યાના બળે પૃથ્વી પર અવતર્યા।

Verse 104

दोर्दण्डावपि विष्णोश्च अवतीर्णौ प्रतापिनौ । शत्रुघ्नभरताख्यौ च विख्यातौ भुवनत्रये

વિષ્ણુના બે પરાક્રમી ભુજદંડ પણ અવતર્યા—ભરત અને શત્રુઘ્ન નામે—અને ત્રિલોકમાં વિખ્યાત થયા।

Verse 105

मिथिलाधिपतेः कन्या या उक्ता ब्रह्मवादिभिः । सा ब्रह्मविद्यावतरत्सुराणां कार्य्यसिद्धये । सीता जाता लांगलस्य इयं भूमिविकर्षणात्

મિથિલાના અધિપતિની કન્યા—બ્રહ્મવાદીઓએ કહ્યા મુજબ—દેવકાર્યસિદ્ધિ માટે બ્રહ્મવિદ્યાના અવતારરૂપે અવતરેલી। ધરતીને હળથી ખેડતાં લાંગલમાંથી તે સીતારૂપે પ્રગટ થઈ।

Verse 106

तस्मात्सीतेति विख्याता विद्या सान्वीक्षिकी तदा । मिथिलायां समुत्पन्ना मैथितीत्यभिधीयते

એથી તે આન્વીક્ષિકી વિદ્યા ‘સીતા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ; અને મિથિલામાં ઉત્પન્ન થયેલ હોવાથી ‘મૈથિતી’ પણ કહેવાય છે।

Verse 107

जनकस्य कुले जाता विश्रुता जनकात्मजा । ख्याता वेदवती पूर्वं ब्रह्मविद्याघनाशिनी

જનકના કુળમાં તે જનકાત્મજા તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ. પૂર્વે તે ‘વેદવતી’ નામે ખ્યાત હતી, જે બ્રહ્મવિદ્યાથી અજ્ઞાનના ઘન અંધકારનો નાશ કરે છે।

Verse 108

सा दत्ता जनकेनैव विष्णवे परमात्मने

તે જનકે સ્વયં પરમાત્મા વિષ્ણુને અર્પણ કરી।

Verse 109

तयाथ विद्यया सार्द्धं देवदेवो जगत्पतिः । उग्रे तपसि लीनोऽसौ विष्णुः परमदुष्करम्

ત્યારે તેણી સાથે તથા તે પવિત્ર વિદ્યાસહ દેવોના દેવ, જગત્પતિ વિષ્ણુ અતિ દુષ્કર એવા ઉગ્ર તપમાં લીન થયા।

Verse 110

रावणं जेतुकामो वै रामो राजीवलोचनः । अरण्यवासमकरोद्देवानां कार्यसिद्धये

રાવણને જીતવાની ઇચ્છાથી કમલનેત્ર રામે દેવતાઓના કાર્યસિદ્ધિ માટે અરણ્યવાસ સ્વીકાર્યો।

Verse 111

शेषावतारोऽपि महांस्तपः परमदुष्करम् । तताप परया शक्त्या देवानां कार्यसिद्धये

શેષના મહાન અવતારે પણ પરમ શક્તિથી અતિ દુષ્કર તપ કર્યું, દેવકાર્યસિદ્ધિ માટે।

Verse 112

शत्रुघ्नो भरतश्चैव तेपतुः परमं तपः

શત્રુઘ્ન અને ભરતે પણ પરમ તપ કર્યું।

Verse 113

ततोऽसौ तपसा युक्तः सार्द्धं तैर्देवतागणैः । सगणं रावणं रामः षड्भिर्मासैरजीहनत् । विष्णुना घातितः शस्त्रैः शिवसारूप्यमाप्तवान्

પછી તપોબળથી યુક્ત થઈ અને તે દેવગણો સાથે રામે છ માસમાં રાવણને તેની સેના સહિત સંહાર્યો। વિષ્ણુના શસ્ત્રોથી ઘાતિત થઈ તેણે શિવ-સારૂપ્ય પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 114

सगमः स पुनः सद्यो बंधुभिः सह सुव्रताः

તે ફરી તરત જ સુવ્રતી અને સંયમી બંધુઓ સાથે પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 115

शिवप्रसादात्सकलं द्वैताद्वैतमवाप ह । द्वैताद्वैतविवेकार्थमृपयोप्यत्र मोहिताः । तत्सर्वं प्राप्नुवंतीह शिवार्चनरता नराः

શિવપ્રસાદથી દ્વૈત અને અદ્વૈતનું સંપૂર્ણ દર્શન પ્રાપ્ત થાય છે. દ્વૈત-અદ્વૈતના વિવેક માટે અહીં ઋષિઓ પણ મોહિત થાય છે; છતાં શિવાર્ચનમાં રત જન અહીં તે સર્વ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 116

येऽर्चयंति शिवं नित्यं लिंगरूपिणमेव च । स्त्रियो वाप्यथ वा शूद्राः श्वपचा ह्यंत्यवासिनः । तं शिवं प्राप्नुवंत्येव सर्वदुःखोपनाशनम्

જે નિત્ય લિંગરૂપ શિવની અર્ચના કરે છે—સ્ત્રીઓ હોય, શૂદ્રો હોય, કે શ્વપચ અને અંત્યવાસી હોય—તે નિશ્ચયે સર્વ દુઃખનો નાશ કરનાર તે શિવને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 117

पशवोऽपि परं याताः किं पुनर्मानुषादयः

પશુઓ પણ પરમ પદને પામ્યા; તો મનુષ્ય આદિની તો વાત જ શું।

Verse 118

ये द्विजा ब्रह्मचर्येण तपः परममास्थिताः । वर्षैरनेकैर्यज्ञानां तेऽपि स्वर्गपरा भवन्

જે દ્વિજોએ બ્રહ્મચર્યથી પરમ તપમાં સ્થિત રહી અનેક વર્ષો યજ્ઞો કર્યા, તેઓ પણ ફળરૂપે માત્ર સ્વર્ગને જ પ્રાપ્ત થયા।

Verse 119

ज्योतिष्टोमो वाजपेयो ह्यतिरात्रादयो ह्यमी । यज्ञाः स्वर्गं प्रयच्छंति सत्त्रीणां नात्र संशयः

જ્યોતિષ્ટોમ, વાજપેય અને અતિરાત્ર વગેરે યજ્ઞો યજમાનોને નિશ્ચયે સ્વર્ગ આપે છે—એમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 120

तत्र स्वर्गसुखं भुक्त्वा पुण्यक्षयकरं महत् । पुण्यक्षयेऽपि यज्वानो मर्त्यलोकं पतंति वै

ત્યાં સ્વર્ગસુખ ભોગવીને—જે મહત્ત્વપૂર્વક પુણ્યક્ષય કરનારાં છે—પુણ્ય ક્ષીણ થતાં યજમાનો પણ નિશ્ચયે મર્ત્યલોકમાં પડી જાય છે।

Verse 121

पतितानां च संसारे दैवाद्बुद्धिः प्रजायते । गुणत्रयमयी विप्रास्तासुतास्त्विह योनिषु

સંસારમાં પડેલા જીવોમાં દૈવયોગે (નવી) બુદ્ધિ ઉત્પન્ન થાય છે; અને હે વિપ્રો, અહીં તેમની સંતતિ વિવિધ યોનિઓમાં ત્રિગુણમય બની પ્રગટે છે।

Verse 122

यथा सत्त्वं संभवति सत्त्वयुक्तभवं नराः । राजसाश्च तथा ज्ञेयास्ता मसाश्चैव ते द्विजाः

જેમ સત્ત્વ ઉત્પન્ન થાય છે તેમ પ્રાણીઓ સત્ત્વયુક્ત થઈ જન્મે છે; તેમ જ તેઓ રાજસ કે તામસ પણ ગણાય—હે દ્વિજોઃ।

Verse 123

एवं संसारचक्रेऽस्मिन्भ्रमिता बहवो जनाः । यदृच्छया दैवगत्या शिवं संसेवते नरः

આ રીતે આ સંસારચક્રમાં ઘણા લોકો ભટકતા રહે છે; પરંતુ સદભાગ્યે—દૈવગતિથી—કોઈ મનુષ્ય શિવની સેવા-ઉપાસના કરે છે।

Verse 124

शिवध्यानपराणां च नराणां यतचेतसाम् । मायानिरसनं सद्यो भविष्यति न चान्यथा

જે મનને સંયમમાં રાખી શિવધ્યાનમાં તત્પર છે, તેમના માટે માયાનું નિરસન તત્કાળ થાય છે—અન્યથા નહીં।

Verse 125

मायानिरसनात्सद्यो नश्यत्येव गुणत्रयम् । यदा गुणत्रयातीतो भवतीति स मुक्तिभाक्

માયાનું નિરસન થતાં જ ત્રિગુણ તત્કાળ નાશ પામે છે. જ્યારે કોઈ ત્રિગુણાતીત બને છે, ત્યારે તે મુક્તિનો ભાગીદાર થાય છે.

Verse 126

तस्माल्लिङ्गार्चनं भाव्यं सर्वेषामपि देहिनाम् । लिङ्गरूपी शिवो भूत्वा त्रायते संचराचरम्

અતએવ સર્વ દેહધારી જીવોને લિંગાર્ચન કરવું જોઈએ. શિવ લિંગરૂપે પ્રગટ થઈ ચર-અચર સર્વનું રક્ષણ અને તારણ કરે છે.

Verse 127

पुरा भवद्भिः पृष्टोऽहं लिङ्गरूपी कथं शिवः । तत्सर्वं कथितं विप्रा याथातथ्येन संप्रति

પૂર્વે તમે મને પૂછ્યું હતું—“લિંગરૂપે શિવ કેવી રીતે છે?” હે વિપ્રો, તે સર્વ મેં હવે યથાર્થ રીતે કહી દીધું છે.

Verse 128

कथं गरं भक्षितवाञ्छिवो लोकमहेश्वरः । तत्सर्वं श्रूयतां विप्रा यतावत्कथयामि वः

લોકમહેશ્વર શિવે ઘોર વિષ કેવી રીતે ભક્ષણ કર્યું? હે વિપ્રો, સાંભળો—હું તમને તે સમગ્ર કથા ક્રમસર કહું છું.