Adhyaya 49

Verse 1

सूत उवाच । पाराशर्यमुने व्यास कुमारः कुंभजन्मने । यदावदत्कथामेतां तदा क्व द्रुपदात्मजा

સૂત બોલ્યા: પરાશરિના પુત્ર વ્યાસે કુંભજન્મા (અગસ્ત્ય) મુનિના પુત્ર કુમાર (સ્કંદ)ને આ કથા કહી ત્યારે દ્રુપદની પુત્રી દ્રૌપદી તે સમયે ક્યાં હતી?

Verse 2

व्यास उवाच । पुराणसंहितां सूत ब्रूते त्रैकालिकीं कथाम् । संदेहो नात्र कर्तव्यो यतस्तद्गोचरोखिलम्

વ્યાસ બોલ્યા: હે સૂત! પુરાણ-સંહિતા ત્રિકાલવ્યાપી કથા કહે છે. અહીં શંકા કરવી નહીં, કારણ કે આ બધું તેની જ પરિધિમાં આવે છે.

Verse 3

स्कंद उवाच । आकर्णय मुने पूर्वं पंचवक्त्रो हरः स्वयम् । पृथिव्यां पंचधा भूत्वा प्रादुरासीज्जगद्धितः

સ્કંદ બોલ્યા: હે મુને! પૂર્વે જે થયું તે સાંભળ. પંચવક્ત્ર હર સ્વયં જગતના હિત માટે પૃથ્વી પર પાંચ રૂપે પ્રગટ થયો.

Verse 4

उमापि च जगद्धात्री द्रुपदस्य महीभुजः । यजतो वह्निकुंडाच्च प्रादुश्चक्रेति सुंदरी

જગદ્ધાત્રી ઉમા પણ, રાજા દ્રુપદ યજ્ઞ કરતા હતા ત્યારે, અગ્નિકુંડમાંથી તે સુન્દરીને પ્રગટ કરી ગઈ।

Verse 5

पंचापि पांडुतनयाः साक्षाद्रुद्रवपुर्धराः । अवतेरुरिह स्वर्गाद्दुष्टसंहारकारकाः

પાંડુના પાંચેય પુત્રો સాక్షાત્ રુદ્રસ્વરૂપ દેહ ધારણ કરીને સ્વર્ગથી અહીં અવતર્યા—દુષ્ટોના સંહાર માટે।

Verse 6

नारायणोपि कृष्णत्वं प्राप्य तत्साहचर्यकृत् । उद्वृत्तवृत्तशमनः सद्वृत्तस्थितिकारकः

નારાયણ પણ કૃષ્ણત્વને પ્રાપ્ત કરીને તેમનો સહચર બન્યો; તેણે ભ્રષ્ટ આચરણને શમાવ્યું અને સદાચારની સ્થિરતા સ્થાપી।

Verse 7

प्रतपंतः पृथिव्यां ते पार्थाश्चेरुः पृथक्पृथक् । उदयानुदयौ तस्मिन्संपदां विपदामपि

પરાક્રમે તેજસ્વી તે પાર્થો પૃથ્વી પર અલગ અલગ રીતે વિહરતા રહ્યા; તેમના પ્રવાહમાં સંપત્તિ અને વિપત્તિ—ઉદય અને અનુદય—બંને આવ્યા।

Verse 8

कदाचित्ते महावीरा भ्रातृव्यप्रतिपादिताम् । विपत्तिमाप्य महतीं बभूवुः काननौकसः

એક વખત તે મહાવીરોને, વૈરી સ્વજનો દ્વારા લાવવામાં આવેલી મહાવિપત્તિ પ્રાપ્ત થઈ અને તેઓ વનવાસી બન્યા।

Verse 9

पांचाल्यपि च तत्पत्नी पतिव्यसनतापिता । धर्मज्ञा प्राप्य तन्वंगी ब्रध्नमाराधयद्भृशम्

પાંચાલી પણ—તેની પત્ની—પતિના દુર્ભાગ્યના તાપથી પીડિત થઈ, ધર્મજ્ઞા અને સુકુમાર અંગવાળી, કાશીમાં આવી બ્રધ્નરૂપ સવિતા સૂર્યદેવની અત્યંત ભક્તિથી ઘન આરાધના કરવા લાગી।

Verse 10

आराधितोथ सविता तया द्रुपदकन्यया । सदर्वी सपिधानां च स्थालिकामक्षयां ददौ

દ્રુપદકન્યા દ્વારા આ રીતે આરાધિત થતાં સવિતા સૂર્યદેવે તેને દર્વી (કરછુલ) તથા યોગ્ય ઢાંકણ સાથે એક અક્ષય સ્થાલિકા (ભોજનપાત્ર) દાન કરી।

Verse 11

आराधयंतीं भावेन सर्वत्र शुचिमानसाम्

તે સર્વત્ર શુદ્ધ મન રાખીને, હૃદયના ભાવથી અને ભક્તિપૂર્વક સવિતા સૂર્યદેવની આરાધના કરતી રહી।

Verse 12

स्थाल्यैतया महाभागे यावंतोऽन्नार्थिनो जनाः । तावंतस्तृप्तिमाप्स्यंति यावच्च त्वं न भोक्ष्यसे

‘હે મહાભાગે! આ સ્થાળી દ્વારા જેટલા અન્નાર્થી લોકો આવશે, તેટલાં જ તૃપ્તિ પામશે—જ્યાં સુધી તું પોતે ભોજન ન કરે.’

Verse 13

भुक्तायां त्वयि रिक्तैषा पूर्णभक्ता भविप्यति । रसवद्व्यंजननिधिरिच्छाभक्ष्यप्रदायिनी

‘પરંતુ તું ભોજન કરી લે પછી આ (સ્થાળી) ખાલી થઈ જશે; અને જ્યારે તે ભરેલી હશે, ત્યારે ઉત્તમ અન્ન તથા રસાળ વ્યંજનોના ભંડારથી પરિપૂર્ણ થઈ, ઇચ્છિત ભોજન આપનારી બનશે।’

Verse 14

इत्थं वरस्तया लब्धः काश्यामादित्यतो मुने । अपरश्च वरो दत्तस्तस्यै देवेन भास्वता

હે મુને, આ રીતે કાશીમાં તેણીએ આદિત્ય પાસેથી આ વર પ્રાપ્ત કર્યો; અને તે તેજસ્વી દેવએ તેણીને બીજો વર પણ આપ્યો।

Verse 15

रविरुवाच । विश्वेशाद्दक्षिणेभागे यो मां त्वत्पुरतः स्थितम् । आराधयिष्यति नरः क्षुद्बाधा तस्य नश्यति

રવીએ કહ્યું— ‘વિશ્વેશ્વરના દક્ષિણ ભાગે, તારા સમક્ષ સ્થિત મને જે મનુષ્ય આરાધશે, તેની ભૂખની પીડા નાશ પામશે।’

Verse 16

अन्यश्च मे वरो दत्तो विश्वेशेन पतिव्रते । तपसा परितुष्टेन तं निशामय वच्मि ते

હે પતિવ્રતા, તારા તપથી પ્રસન્ન થયેલા વિશ્વેશ્વરે મને પણ બીજો વર આપ્યો છે; તે સાંભળ, હું તને કહું છું।

Verse 17

प्राग्रवे त्वां समाराध्य यो मां द्रक्ष्यति मानवः । तस्य त्वं दुःखतिमिरमपानुद निजैः करैः

‘જે મનુષ્ય પ્રાતઃકાળે પહેલાં તારી વિધિવત્ આરાધના કરીને પછી મને દર્શન કરશે, તેના દુઃખરૂપ અંધકારને તું પોતાની કિરણોથી દૂર કરજે।’

Verse 18

अतो धर्माप्रिये नित्यं प्राप्य विश्वेश्वराद्वरम् । काशीस्थितानां जंतूनां नाशयाम्यघसंचयम्

‘અતએવ, હે ધર્મપ્રિયે, વિશ્વેશ્વર પાસેથી આ વર પ્રાપ્ત કરીને હું કાશીમાં વસતા જીવોના સંગ્રહિત પાપસમૂહનો નિત્ય નાશ કરું છું।’

Verse 19

ये मामत्र भजिष्यंति मानवाः श्रद्धयान्विताः । त्वद्वरोद्यतपाणिं च तेषां दास्यामि चिंतितम्

જે માનવો અહીં શ્રદ્ધાસહિત મારી ભક્તિ કરશે અને વરદાયિની તને પણ ઉંચા કરેલા હાથોથી નમસ્કારપૂર્વક પૂજશે, તેમને હૃદયમાં ઇચ્છિત ફળ હું આપીશ।

Verse 20

भवतीं मत्समीपस्थां युधिष्ठिरपतिव्रताम् । विश्वेशाद्दक्षिणेभागे दंडपाणेः समीपतः

યુધિષ્ઠિર પ્રત્યે પતિવ્રતા તું મારી નજીક નિવાસ કરશ—વિશ્વેશ્વરના દક્ષિણ ભાગે, દંડપાણિના સમીપે।

Verse 21

येर्चयिष्यंति भावेन पुरुषा वास्त्रियोपि वा । तेषां कदाचिन्नो भावि भयं प्रियवियोगजम्

જે પુરુષો કે સ્ત્રીઓ ભાવપૂર્વક (અહીં) પૂજા કરશે, તેમને ક્યારેય પ્રિયજન-વિયોગથી ઉત્પન્ન ભય નહીં થાય।

Verse 22

न व्याधिजं भयं क्वापि न क्षुत्तृड्दोषसंभवम् । द्रौपदीक्षणतः काश्यां तव धर्मप्रियेनघे

હે ધર્મપ્રિય નિષ્પાપ! કાશીમાં દ્રૌપદીના શુભ દર્શનથી ક્યાંય રોગજન્ય ભય નહીં થાય, તેમજ ભૂખ-તરસના દોષથી ઉપજતું કષ્ટ પણ નહીં થાય।

Verse 23

उवाच च प्रसन्नात्मा भास्करो द्रुपदात्मजाम्

ત્યારે પ્રસન્નહૃદય ભાસ્કર (સૂર્ય) દ્રુપદની પુત્રી દ્રૌપદીને બોલ્યા।

Verse 24

आदित्यस्य कथामेतां द्रौपद्याराधितस्य वै । यः श्रोष्यति नरो भक्त्या तस्यैनः क्षयमेष्यति

દ્રૌપદી દ્વારા આરાધિત આદિત્યની આ કથા જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક સાંભળે છે, તેના પાપો નિશ્ચયે ક્ષય પામે છે।

Verse 25

स्कंद उव ।च । द्रौपदादित्यमाहात्म्यं संक्षेपात्कथितं मया । मयूखादित्यमाहात्म्यं शृण्विदानीं घटोद्भव

સ્કંદે કહ્યું—દ્રૌપદ-આદિત્યનું માહાત્મ્ય મેં સંક્ષેપમાં કહ્યું. હવે, હે ઘટોદ્ભવ અગસ્ત્ય, મયૂખ-આદિત્યનું માહાત્મ્ય સાંભળ।

Verse 26

पुरा पंचनदे तीर्थे त्रिषुलोकेषु विश्रुते । सहस्ररश्मिर्भगवांस्तपस्तेपे सुदारुणम्

પૂર્વકાળે, ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ પંચનદ તીર્થમાં સહસ્રરશ્મિ ભગવાન આદિત્યે અતિ કઠોર તપ કર્યું।

Verse 27

प्रतिष्ठाप्य महालिंगं गभस्तीश्वर संज्ञितम् । गौरीं च मंगला नाम्नीं भक्तमंगलदां सदा

‘ગભસ્તીશ્વર’ નામના મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને, ‘મંગલા’ નામની ગૌરીને પણ સ્થાપી; તે ભક્તોને સદા શુભમંગળ આપે છે।

Verse 28

दिव्यवर्षसहस्रं तु शतेन गुणितं मुने । आराधयञ्शिवं सोमं सोमार्धकृतशेखरम्

હે મુનિ, એક હજાર દિવ્ય વર્ષોને સો ગણાં કરીને, તેમણે અર્ધચંદ્રમંડિત શિરસ ધરાવતા શિવની અવિરત આરાધના કરી।

Verse 29

स्वरूपतस्तु तपनस्त्रिलोकीतापनक्षमः । ततोतितीव्र तपसा जज्वाल नितरां मुने

સ્વરૂપથી જ તે તપન ત્રિલોકને તપાવવાની શક્તિ ધરાવે છે. ત્યારબાદ અતિ તીવ્ર તપસ્યાથી, હે મુને, તે વધુ જ પ્રચંડ રીતે જ્વલિત થયો.

Verse 30

मयूखैस्तत्र सवितुस्त्रैलोक्यदहनक्षमैः । ततं समस्तं तत्काले द्यावाभूम्योर्यदंतरम्

ત્યાં સવિતાના ત્રિલોક દહનક્ષમ કિરણોથી, તે સમયે આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું સમગ્ર અંતરાળ સર્વત્ર વ્યાપ્ત થઈ ગયું.

Verse 31

वैमानिकैर्विष्णुपदे तत्यजे च गतागतम् । तीव्रे पतंगमहसि पतंगत्वभयादिव

વિષ્ણુપદમાં રહેનારા વૈમાનિક દેવોએ પણ પોતાનું આવનજાવન ત્યજી દીધું. સૂર્યના તે ઉગ્ર તેજમાં જાણે પતંગ બની જ્વાળામાં પડી જવાની ભીતિ હતી.

Verse 32

मयूखा एव दृश्यंते तिर्यगूर्ध्वमधोपि च । आदित्यस्य न चादित्यो नीपपुष्पस्थितेरिव

માત્ર કિરણો જ દેખાતાં હતાં—આડાં, ઉપર અને નીચે પણ. આદિત્યનો આદિત્ય પોતે દેખાતો ન હતો, જાણે નીપનું પુષ્પ પોતાના આશ્રયમાં છુપાયેલું હોય.

Verse 33

तस्यवै महसां राशेस्तपोराशेस्तपोर्चिषाम् । चकंपे साध्वसात्तीव्रा त्रैलोक्यं सचराचरम्

તે તેજના ઢગલા—તપસ્યાના સંગ્રહ અને તપોઅગ્નિની જ્વલંત કાંતિ—થી તીવ્ર ભયે ચરાચર સહિત ત્રિલોક કંપી ઉઠ્યું.

Verse 34

सूर्य आत्मास्य जगतो वेदेषु परिपठ्यते । स एव चेज्वालयिता को नस्त्राता भवेदिह

વેદોમાં સૂર્યને આ જગતનો આત્મા તરીકે પાઠ કરવામાં આવે છે. જો એ જ સર્વને દહન કરનાર જ્વાલક બની જાય, તો અહીં આપણો રક્ષક કોણ રહેશે?

Verse 35

जगच्चक्षुरसौ सूर्यो जगदात्मैष भास्करः । जगद्योयन्मृतप्रायं प्रातःप्रातः प्रबोधयेत्

એ સૂર્ય જગતનું નેત્ર છે; આ ભાસ્કર જગતનો આત્મા છે—જે પ્રભાતે પ્રભાતે મૃતપ્રાય જગતને જાગૃત કરે છે.

Verse 36

तमोंधकूपपतितमुद्यन्नेष दिनेदिने । प्रसार्य परितः पाणीन्प्राणिजातं समुद्धरेत्

દિવસે દિવસે ઉગીને તે અંધકારના અંધકૂવામાં પડેલા પ્રાણિજાતને, જાણે ચારે તરફ હાથ ફેલાવી, ઉપર ઉઠાવી લે છે.

Verse 37

उदितेऽत्रोदिमो नित्यमस्तं यात्यस्तमाप्नुमः । उदयेऽनुदये तस्मादस्माकं कारणं रविः

તે ઉગે ત્યારે અમે અહીં નિત્ય ઉગીએ છીએ; તે અસ્ત જાય ત્યારે અમે પણ અસ્તને જઈ અંતને પામીએ છીએ. તેથી ઉદય-અનુદયમાં રવિ જ આપણો કારણ છે.

Verse 38

इति व्याकुलितं विश्वं पश्यन्विश्वेश्वरः स्वयम् । विश्वत्राता वरं दातुं संजग्मे तिग्मरश्मये

આ રીતે વ્યાકુળ થયેલ વિશ્વને જોઈ, સ્વયં વિશ્વેશ્વર—જગતના ત્રાતા—તીક્ષ્ણરશ્મિ સૂર્ય પાસે વર આપવા માટે ગયા.

Verse 39

मयूखमालिनं शंभुरालोक्याति सुनिश्चलम् । समाधि विस्मृतात्मानं विसिस्माय तपः प्रति

કિરણમાળાથી વિભૂષિત શંભુને પરમ નિશ્ચલ ઊભેલા જોઈ, સમાધિમાં આત્મવિસ્મૃત સૂર્ય તે તપસ્યા પર આશ્ચર્યચકિત થયો।

Verse 40

उवाच च प्रसन्नात्मा श्रीकंठः प्रणतार्तिहृत् । अलं तप्त्वा वरं ब्रूहि द्युमणे महसां निधे

ત્યારે પ્રસન્નહૃદય શ્રીકંઠ, પ્રણતજનની આર્તિ હરણ કરનાર, બોલ્યા—“હે દ્યુમણે, તેજોના નિધિ! તપ પૂરતું; વર માગ.”

Verse 41

निरुद्धेंद्रियवृत्तित्वाद्ब्रध्नो ध्यानसमाधिना । न जग्राह वचः शंभोर्द्वित्रिरुक्तोप्यकर्णवत्

ધ્યાનસમાધિથી ઇન્દ્રિયવૃત્તિઓ નિરુદ્ધ હોવાથી બ્રધ્ન (સૂર્ય) શંભુના વચન ગ્રહણ ન કરી શક્યો; બે-ત્રણ વાર કહ્યા છતાં તે જાણે કાન વિનાનો રહ્યો।

Verse 42

काष्ठीभूतं तु तं ज्ञात्वा शिवः पस्पर्श पाणिना । महातपः समुद्भूत संतापामृतवर्षिणा

તે કાષ્ઠ સમાન જડ-નિશ્ચલ થયો છે એમ જાણી, શિવે પોતાના હાથે તેને સ્પર્શ કર્યો—એ હાથ મહાતપથી ઉત્પન્ન સંતાપ પર અમૃતવર્ષા કરનાર હતો।

Verse 43

तत उन्मीलयांचक्रे लोचने विश्वलोचनः । तस्योदयमिव प्राप्य प्रगे पंकजिनीवनी

પછી વિશ્વલોચન (સર્વદર્શી) એ તેના નેત્રો ઉન્મીલિત કરાવ્યા—જેમ પ્રભાતે સૂર્યોદય મળતાં કમળિનીવન વિકસે છે.

Verse 44

परिव्यपेतसंतापस्तपनः स्पर्शनाद्विभोः । अवग्रहितसस्यश्रीरुल्ललास यथांबुदात्

વિભુના સ્પર્શથી તપનનો દાહ શમ્યો; અને મેઘવર્ષા પછી પાકની શ્રી જેમ પ્રસ્ફુટે તેમ સૂર્ય તેજસ્વી બની ઝળહળ્યો।

Verse 45

मित्रो नेत्रातिथीकृत्य त्र्यक्षं प्रत्यक्षमग्रतः । दंडवत्प्रणनामोच्चैस्तुष्टाव च पिनाकिनम्

મિત્ર (સૂર્ય) એ નેત્રોને ‘અતિથિ’ સમા કરીને (સંપૂર્ણ ખોલીને) ત્રિનેત્ર પ્રભુને સામે પ્રત્યક્ષ જોયા; પછી દંડવત્ પ્રણામ કરી ઊંચા સ્વરે પિનાકી (શિવ) ની સ્તુતિ કરી।

Verse 46

रविरुवाच । देवदेव जगतांपते विभो भर्ग भीम भव चंद्रभूषण । भूतनाथ भवभीतिहारक त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

રવિ બોલ્યો— હે દેવદેવ, જગત્પતિ, સર્વવ્યાપી વિભુ! હે ભર્ગ, હે ભીમ, ચંદ્રભૂષણ ભવ! હે ભૂતનાથ, ભવભયહારક! હું તમને નમું છું—નમનારની વાંછિત ઇચ્છા આપનાર તમે છો।

Verse 47

चंद्रचूडमृड धूर्जटे हर त्र्यक्ष दक्ष शततंतुशातन । शांतशाश्वत शिवापते शिव त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

હે ચંદ્રચૂડ, હે મૃડ, હે ધૂર્જટિ! હે હર, ત્રિનેત્ર, દક્ષ, શતતંતુ (બંધન) છેદક! હે શાંત, શાશ્વત, શિવાપતિ શિવ! હું તમને નમું છું—નમનારની વાંછિત ઇચ્છા આપનાર તમે છો।

Verse 48

नीललोहित समीहितार्थ दहे द्व्येकलोचन विरूपलोचन । व्योमकेशपशुपाशनाशन त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

હે નીલલોહિત, સમીહિત અર્થ પૂર્ણ કરનાર! હે દહન, દ્વ્યેકલોચન (બે અને એક નેત્રવાળા), વિરূপલોચન! હે વ્યોમકેશ, પશુપાશ (જીવબંધન) નાશક! હું તમને નમું છું—નમનારની વાંછિત ઇચ્છા આપનાર તમે છો।

Verse 49

वामदेवशितिकंठशूलभृच्चंद्रशेखर फणींद्रभूषण । कामकृत्पशुपते महेश्वर त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

હે વામદેવ, હે નીલકંઠ ત્રિશૂલધારી, હે ચંદ્રશેખર ફણીન્દ્રભૂષણ! હે કામદમન પશુપતિ મહેશ્વર, હું તને નમું છું; નમન કરનારને ઇચ્છિત વર આપો.

Verse 50

त्र्यंबक त्रिपुरसूदनेश्वर त्राणकृत्त्रिनयनत्रयीमय । कालकूट दलनांतकांतक त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

હે ત્ર્યંબક, હે ત્રિપુરસંહારક ઈશ્વર, હે રક્ષક—જેનાં ત્રિનેત્ર ત્રયીમય છે! હે કાલકૂટવિષદલન, હે યમાંતક, હું તને નમું છું; નમન કરનારને ઇચ્છિત વર આપો.

Verse 51

शर्वरीरहितशर्वसर्वगस्वर्गमार्गसुखदापवर्गद । अंधकासुररिपो कपर्दभृत्त्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

હે શર્વ, અંધકારરહિત, સર્વવ્યાપી! સ્વર્ગમાર્ગનું સુખ આપનાર અને અપવર્ગ (મોક્ષ) આપનાર! હે અંધકાસુર-શત્રુ, હે જટાધારી, હું તને નમું છું; નમન કરનારને ઇચ્છિત વર આપો.

Verse 52

शंकरोग्रगिरिजापते पते विश्वनाथविधिविष्णु संस्तुत । वेदवेद्यविदिताऽखिलेंगि तत्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

હે શંકર, હે ઉગ્ર પ્રભુ, હે ગિરિજાપતિ, હે પતે! હે વિશ્વનાથ, વિધિ-વિષ્ણુ દ્વારા સ્તુત! વેદવેદ્ય, સર્વાંગમાં વ્યાપ્ત તત્ત્વસ્વરૂપ, હું તને નમું છું; નમન કરનારને ઇચ્છિત વર આપો.

Verse 53

विश्वरूपपररूप वर्जितब्रह्मजिह्मरहितामृतप्रद । वाङमनोविषयदूरदूरगत्वां नतोस्मि नतवांछितप्रद

હે અમૃતસમાન અમરત્વદાતા! સીમિત ‘બ્રહ્મ’ કલ્પનાઓની વક્રતા રહિત! વિશ્વરૂપ અને પરરૂપ—બન્નેથી પરે! વાણી અને મનની પહોંચથી અતિ દૂર, હું તને નમું છું; નમન કરનારને ઇચ્છિત વર આપો.

Verse 54

इत्थं परीत्य मार्तंडो मृडं देवं मृडानिकाम् । अथ तुष्टाव प्रीतात्मा शिववामार्धहारिणीम्

આ રીતે માર્તંડ (સૂર્ય) એ મૃડદેવ શિવ અને મૃડાનિકા દેવીની પરિક્રમા કરી; પછી પ્રસન્નહૃદયે શિવના વામાર્ધને ધારણ કરનારી દેવીની સ્તુતિ કરી।

Verse 55

रविरुवाच । देवि त्वदीयचरणांबुजरेणुगौरीं भालस्थलीं वहति यः प्रणतिप्रवीणः । जन्मांतरेपि रजनीकरचारुलेखा तां गौरयत्यतितरां किल तस्य पुंसः

રવિ બોલ્યા—હે દેવી! જે પુરુષ પ્રણામમાં પ્રવીણ છે, તે તમારા કમળચરણની રેણુથી ઉત્પન્ન થયેલી ગૌરી કાંતિને પોતાના લલાટ પર ધારણ કરે છે. બીજા જન્મમાં પણ તેના મસ્તક પર ચંદ્રની મનોહર રેખા તે ચિહ્નને વધુ તેજસ્વી કરે છે.

Verse 56

श्रीमंगले सकलमंगलजन्मभूमे श्रीमंगले सकलकल्मषतूलवह्ने । श्रीमंगले सकलदानवदर्पहंत्रि श्रीमंगलेऽखिलमिदं परिपाहि विश्वम्

હે શ્રીમંગલે! સર્વ મંગળની જન્મભૂમિ! હે શ્રીમંગલે! પાપરૂપ કપાસના ઢગલાં દહન કરનાર અગ્નિ! હે શ્રીમંગલે! સર્વ દાનવોના દર્પનો નાશ કરનારી! હે શ્રીમંગલે—આ સમગ્ર વિશ્વનું રક્ષણ કર।

Verse 57

विश्वेश्वरि त्वमसि विश्वजनस्य कर्त्री त्वं पालयित्र्यसि तथा प्रलयेपिहंत्री । त्वन्नामकीर्तनसमुल्लसदच्छपुण्या स्रोतस्विनी हरति पातककूलवृक्षान्

હે વિશ્વેશ્વરી! તું જ સર્વ વિશ્વજનની કર્ત્રી છે; તું જ પાલયિત્રી છે, અને પ્રલયમાં સંહારિણી પણ. તારા નામકીર્તનથી ઉલ્લસિત પুণ્યની નિર્મળ, તેજસ્વી સ્રોતસ્વિની પાપસમૂહરૂપ વૃક્ષવનને મૂળથી ઉખેડી નાખે છે.

Verse 58

मातर्भवानि भवती भवतीव्रदुःखसंभारहारिणि शरण्यमिहास्ति नान्या । धन्यास्त एव भुवनेषु त एव मान्या येषु स्फुरेत्तवशुभः करुणाकटाक्षः

હે માતા ભવાની! ઘોર દુઃખના ભારે ભારને હરણ કરનારી તું જ છે; અહીં તારા સિવાય બીજું કોઈ શરણ નથી. જેમના પર તારો શુભ કરુણાકટાક્ષ ઝળહળે છે, તેઓ જ લોકોમાં ધન્ય અને તેઓ જ માન્ય છે.

Verse 59

ये त्वा स्मरंति सततं सहजप्रकाशां काशीपुरीस्थितिमतीं नतमोक्षलक्ष्मीम् । तान्संस्मरेत्स्मरहरो धृतशुद्धबुद्धीन्निर्वाणरक्षणविचक्षणपात्रभूतान्

જે તને સતત સ્મરે છે—સહજપ્રકાશા, કાશીપુરીમાં સ્થિત, અને નમન કરનાર માટે મોક્ષલક્ષ્મી—તેમને સ્મરહર શિવ પણ પ્રતિસ્મરે છે; તેમની બુદ્ધિ શુદ્ધ થઈ છે અને તેઓ નિર્વાણ-રક્ષણમાં નિપુણ પાત્ર બને છે।

Verse 60

मातस्तवांघ्रियुगलं विमलं हृदिस्थं यस्यास्ति तस्य भुवनं सकलं करस्थम् । यो नामतेज एति मंगलगौरि नित्यं सिद्ध्यष्टकं न परिमुंचति तस्य गेहम्

માતા! જેના હૃદયમાં તમારા નિર્મળ ચરણયુગલ સ્થિત છે, તેના માટે સમગ્ર જગત જાણે કરતલમાં છે. અને હે મંગલગૌરી! જે નિત્ય તમારા નામતેજને શરણ જાય છે, તેના ઘરને અષ્ટસિદ્ધિઓ છોડતી નથી।

Verse 61

त्वं देवि वेदजननी प्रणवस्वरूपा गायत्र्यसि त्वमसि वै द्विजकामधेनुः । त्वं व्याहृतित्रयमिहाऽखिलकर्मसिद्ध्यै स्वाहास्वधासि सुमनः पितृतृप्तिहेतुः

દેવી! તમે વેદજનની, પ્રણવ (ઓં) સ્વરૂપા છો. તમે ગાયત્રી છો; દ્વિજોને માટે કામધેનુ સમાન. સર્વ કર્મસિદ્ધિ માટે તમે જ ત્રિવ્યાહૃતિ (ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ); તમે ‘સ્વાહા’ અને ‘સ્વધા’—દેવો અને પિતૃઓની તૃપ્તિનું કારણ, હે સુમના!

Verse 62

गौरि त्वमेव शशिमौलिनि वेधसि त्वं सावित्र्यसि त्वमसि चक्रिणि चारुलक्ष्मीः । काश्यां त्वमस्यमलरूपिणि मोक्षलक्ष्मीस्त्वं मे शरण्यमिह मंगलगौरि मातः

હે ગૌરી! શશિમૌલિ શિવ સાથે તમે જ છો; વેધસ્ બ્રહ્મા સાથે પણ તમે જ; તમે સાવિત્રી છો; અને ચક્રધારી વિષ્ણુ સાથે તમે મનોહર લક્ષ્મી છો. કાશીમાં, હે અમલરૂપિણિ, તમે મોક્ષલક્ષ્મી છો. હે મંગલગૌરી માતા, અહીં તમે જ મારી શરણ છો।

Verse 63

स्तुत्वेति तां स्मरहरार्धशरीरशोभां श्रीमंगलाष्टक महास्तवनेन भानुः । देवीं च देवमसकृत्परितः प्रणम्य तूष्णीं बभूव सविता शिवयोः पुरस्तात्

સ્મરહરના અર્ધશરીરરૂપે શોભતી તે દેવીની ‘શ્રીમંગળાષ્ટક’ નામની મહાસ્તવથી સ્તુતિ કરીને, ભાનુ (સૂર્ય) એ દેવી અને દેવને વારંવાર સર્વ તરફથી પ્રણામ કર્યા; પછી શિવ-શિવાના સમક્ષ મૌન રહ્યો।

Verse 64

देवदेव उवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते प्रसन्नोस्मि महामते । मित्रमन्नेत्रगो नित्यं प्रपश्ये तच्चराचरम्

દેવદેવ (શિવ) બોલ્યા—ઉઠો, ઊઠો; તમારું કલ્યાણ થાઓ, હે મહામતે. હું પ્રસન્ન છું. મિત્રરૂપે તમારી આંખમાં નિવાસ કરીને હું સદા તે સર્વ ચરાચર જગતને નિહાળું છું।

Verse 65

मम मूर्तिर्भवान्सूर्य सर्वज्ञो भव सर्वगः । सर्वेषां महसां राशिः सर्वेषां सर्वकर्मवित्

હે સૂર્ય, તું મારી જ મૂર્તિ છે. સર્વજ્ઞ થા, સર્વવ્યાપી થા. સૌ માટે પ્રકાશ-તેજનો ભંડાર થા અને સૌના કર્મોનો જાણકાર થા।

Verse 66

सर्वेषां सर्वदुःखानि भक्तानां त्वं निराकुरु । त्वया नाम्नां चतुःषष्ट्या यदष्टकमुदीरितम्

તમે સર્વ ભક્તોના સર્વ દુઃખો દૂર કરો. અને તમે ચોસઠ નામોથી જે અષ્ટક (આઠ શ્લોકનું સ્તોત્ર) ઉચ્ચાર્યું છે…

Verse 67

अनेन मां परिष्टुत्य नरो मद्भक्तिमाप्स्यति । अष्टकं मंगलागौर्या मंगलाष्टकसंज्ञकम्

આ દ્વારા મારી સ્તુતિ કરનાર મનુષ્ય મારી ભક્તિ પ્રાપ્ત કરશે. આ મંગળાગૌરીનું અષ્ટક છે, જેને ‘મંગળાષ્ટક’ કહે છે।

Verse 68

अनेन मंगलागौरीं स्तुत्वा मंगलमाप्स्यति । चतुःषष्ट्यष्टकं स्तोत्रं मंगलाष्टकमेव च

આ દ્વારા મંગળાગૌરીની સ્તુતિ કરવાથી મનુષ્ય મંગળ (શુભતા) પ્રાપ્ત કરશે. આ સ્તોત્ર ‘ચતુઃષષ્ટ્યષ્ટક’ છે અને એ જ ખરેખર ‘મંગળાષ્ટક’ છે।

Verse 69

एतत्स्तोत्रवरं पुण्यं सर्वपातकनाशनम् । दूरदेशांतरस्थोपि जपन्नित्यं नरोत्तमः

આ ઉત્તમ પુણ્ય સ્તોત્ર સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે. દૂર દેશમાં રહેલો પણ જે શ્રેષ્ઠ પુરુષ તેનો નિત્ય જપ કરે, તે તેની પાવન શક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 70

त्रिसंध्यं परिशुद्धात्मा काशीं प्राप्स्यति दुर्लभाम् । अनेन स्तोत्रयुग्मेन जप्तेन प्रत्यहं नृभिः

આ સ્તોત્રયુગ્મનો પ્રત્યહ જપ કરવાથી—ત્રિસંધ્યામાં સાધના કરીને—પરિશુદ્ધ ચિત્તવાળો મનુષ્ય દુર્લભ કાશી પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 71

ध्रुवदैनंदिनं पापं क्षालितं नात्र संशयः । न तस्य देहिनो देहे जातु चित्किल्बिषस्थितिः

દૈનિક સ્થિર પાપ નિશ્ચિત રીતે ધોવાઈ જાય છે—એમાં સંશય નથી. એવા દેહધારીના દેહમાં કદી પાપનો લેશ પણ રહેતો નથી.

Verse 72

त्रिकालं योजयेन्नित्यमेतत्स्तोत्रद्वयंशुभम् । किंजप्तैर्बहुभिः स्तोत्रैश्चंचलश्रीप्रदैर्नृणाम्

આ શુભ સ્તોત્રદ્વયનો ત્રિકાળે નિત્ય ઉપયોગ કરવો જોઈએ. જે માત્ર ચંચળ સમૃદ્ધિ આપે એવા અનેક સ્તોત્રો જપવાથી મનુષ્યોને શું લાભ?

Verse 73

एतत्स्तोत्रद्वयं दद्यात्काश्यां नैःश्रेयसीं श्रियम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मानवैर्मोक्षकांक्षिभिः

આ સ્તોત્રદ્વય કાશીમાં નૈઃશ્રેયસી—મોક્ષમાર્ગદાયિની—શ્રી આપે છે. તેથી મોક્ષકાંક્ષી મનુષ્યોએ સર્વ પ્રયત્નથી તેને ધારણ કરી પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 74

एतत्स्तोत्रद्वयं जप्यं त्यक्त्वा स्तोत्राण्यनेकशः । प्रपंच आवयोरेव सर्व एष चराचरः

અન્ય અનેક સ્તોત્રો ત્યજી આ સ્તોત્ર-દ્વયનો જ જપ કરવો જોઈએ; કારણ કે આ સર્વ ચરાચર જગત ખરેખર તે બે (દૈવતત્ત્વો)નું જ પ્રપંચરૂપ પ્રાકટ્ય છે.

Verse 75

तदावयोःस्तवादस्मान्निष्प्रपंचो जनो भवेत् । समृद्धिमाप्य महतीं पुत्रपौत्रवतीमिह

આ બેના સ્તવરૂપ આ સ્તોત્રથી મનુષ્ય પ્રપંચબંધનથી મુક્ત બને છે; અને અહીં મહાસમૃદ્ધિ મેળવી પુત્ર-પૌત્રોથી સમૃદ્ધ થાય છે.

Verse 76

अंते निर्वाणमाप्नोति जपन्स्तोत्रमिदं नरः । अन्यच्च शृणु सप्ताश्व ग्रहराज दिवाकर

અંતે આ સ્તોત્રનો જપ કરનાર મનુષ્ય નિર્વાણને પામે છે. અને આગળ પણ સાંભળો—હે સપ્તાશ્વ, હે ગ્રહરાજ, હે દિવાકર!

Verse 77

त्वया प्रतिष्ठितं लिंगं गभस्तीश्वरसंज्ञितम् । सेवितं भक्तिभावेन सर्वसिद्धिसमर्पकम्

તમારા દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ‘ગભસ્તીશ્વર’ નામનું લિંગ ભક્તિભાવથી સેવિત થાય છે અને તે સર્વ સિદ્ધિ-સંપદા અર્પણ કરનાર છે.

Verse 78

त्वया गभस्तिमालाभिश्चांपेयांबुजकांतिभिः । यदर्चित्वैश्वरं लिंगं सर्वभावेन भास्कर

હે ભાસ્કર! ચાંપા અને કમળ જેવી કાંતિ ધરાવતી કિરણમાળાઓથી, સર્વભાવ અર્પી, તમે ઈશ્વરના લિંગનું અર્ચન કર્યું હતું.

Verse 79

गभस्तीश्वर इत्याख्यां ततो लिंगमवाप्स्यति । अर्चयित्वा गभस्तीशं स्नात्वा पंचनदे नरः

ત્યારબાદ તે લિંગ ‘ગભસ્તીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે. ગભસ્તીશ્વરનું પૂજન કરીને અને પંચનદમાં સ્નાન કરવાથી ભક્ત પ્રતિજ્ઞાત પુણ્યફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 80

न जातु जायते मातुर्जठरे धूतकल्मषः । इमां च मंगलागौरीं नारी वा पुरुषोपि वा

જેનાં પાપ ધોઈ નાંખાયા છે તે ફરી કદી માતાના ગર્ભમાં જન્મ લેતો નથી. અને આ મંગલાગૌરી વ્રત સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—બન્ને કરી શકે છે.

Verse 81

चैत्रशुक्लतृतीयायामुपोषणपरायणः । महोपचारैः संपूज्य दुकूलाभरणादिभिः

ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની તૃતીયાએ ઉપવાસમાં નિષ્ઠાવાન રહી, ઉત્તમ વસ્ત્રો, આભૂષણો વગેરે મહોપચારોથી મંગલાગૌરીનું વિધિવત્ પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 82

रात्रौ जागरणं कृत्वा गीतनृत्यकथादिभिः । प्रातः कुमारीः संपूज्य द्वादशाच्छादनादिभिः

રાત્રે ગીત, નૃત્ય, કથા વગેરે દ્વારા જાગરણ કરીને, સવારમાં બાર કન્યાઓનું વસ્ત્ર-આચ્છાદન વગેરે દાનોથી વિધિવત્ પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 83

संभोज्यपरमान्नाद्यैर्दत्त्वान्येभ्योपि दक्षिणाम् । होमं कृत्वा विधानेन जातवेदस इत्यृचा

ઉત્તમ અન્નાદિથી (આદરણીયોને) ભોજન કરાવી, અન્યને પણ દક્ષિણા આપી, ‘જાતવેદસઃ…’થી શરૂ થતી ઋચા દ્વારા વિધિ મુજબ હોમ કરવો જોઈએ.

Verse 84

अष्टोत्तरशताभिश्च तिलाज्याहुतिभिः प्रगे । एकं गोमिथुनं दत्त्वा ब्राह्मणाय कुटुंबिने

પ્રાતઃકાળે તિલ અને ઘીની ૧૦૮ આહુતિઓ અર્પણ કરીને, તથા કુટુંબવાળા બ્રાહ્મણને એક ગોમિથુન (ગાયોની જોડી) દાન આપવાથી આ વિધિ પૂર્ણ સિદ્ધ થાય છે।

Verse 85

श्रद्धया समलंकृत्य भूषणैर्द्विजदंपती । भोजयित्वा महार्हान्नैः प्रीयेतां मंगलेश्वरौ

શ્રદ્ધાપૂર્વક બ્રાહ્મણ દંપતીને આભૂષણોથી અલંકૃત કરીને, અને ઉત્તમ અન્નથી ભોજન કરાવવાથી મંગલેશ્વર (અને મંગલા) પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 86

इति मंत्रं समुच्चार्य प्रातः कृत्वाथ पारणम् । न दुर्भगत्वमाप्नोति न दारिद्र्यं कदाचन

આ રીતે મંત્ર ઉચ્ચારીને, પ્રાતઃ પારણું (સમાપન-ભોજન) કરવાથી કદી દુર્ભાગ્ય આવતું નથી અને દારિદ્ર્ય પણ ક્યારેય થતું નથી।

Verse 87

न वै संतानविच्छित्तिं भोगोच्छित्तिं न जातुचित् । स्त्री वैधव्यं न चाप्नोति न नायोषिद्वियोगभाक्

સંતાનનો વિચ્છેદ થતો નથી અને ભોગસુખનો ક્ષય પણ ક્યારેય થતો નથી। સ્ત્રીને વૈધવ્ય આવતું નથી અને પુરુષ પણ પત્ની-વિયોગનો ભાગી બનતો નથી।

Verse 88

पापानि विलयं यांति पुण्यराशिश्च लभ्यते । अपि वंध्या प्रसूयेत कृत्वैतन्मंगलाव्रतम्

પાપો વિલીન થઈ જાય છે અને પુણ્યનો ઢગલો પ્રાપ્ત થાય છે। આ મંગલા-વ્રત કરવાથી વંધ્યા સ્ત્રી પણ સંતાન પ્રસવ કરી શકે છે।

Verse 89

एतद्व्रतस्य करणात्कुरूपत्वं न जातुचित् । कुमारी विंदतेत्यंतं गुणरूपयुतं पतिम्

આ વ્રત કરવાથી ક્યારેય કુરુપતા ઉત્પન્ન થતી નથી. કન્યા ઉત્તમ ગુણો અને મનોહર રૂપથી યુક્ત શ્રેષ્ઠ પતિને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 90

कुमारोपि व्रतं कृत्वा विंदति स्त्रियमुत्तमाम् । संति व्रतानि बहुशो धनकामप्रदानि च

યુવાન પણ આ વ્રત કરીને ઉત્તમ પત્નીને પ્રાપ્ત કરે છે. ખરેખર ધન અને ઇચ્છિત ભોગ આપનારા અનેક વ્રતો છે।

Verse 91

नाप्नुयुर्जातुचित्तानि मंगलाव्रततुल्यताम् । कर्तव्या चाब्दिकी यात्रा मधौ तस्यां तिथौ नरैः

તે અન્ય વ્રતો ક્યારેય મંગળાવ્રતની સમતા પામતા નથી. મધુ માસની તે તિથિએ મનુષ્યોએ વાર્ષિક યાત્રા-વ્રત કરવું જોઈએ।

Verse 92

सर्वविघ्नप्रशांत्यर्थं सदा काशीनिवासिभिः । अपरं द्युमणे वच्मि तव चात्र तपस्यतः

સર્વ વિઘ્નોની શાંતિ માટે કાશી-નિવાસીઓએ આ સદા કરવું જોઈએ. હે દ્યુમણિ, અહીં તપ કરતા તારા માટે હું આગળ વધુ કહું છું।

Verse 93

मयूखा एव खे दृष्टा न च दृष्टं कलेवरम् । मयूखादित्य इत्याख्या ततस्ते दितिनंदन

આકાશમાં માત્ર કિરણો જ દેખાયા, શરીરરૂપ દેખાયું નહીં. તેથી, હે દિતિ-નંદન, ‘મયૂખાદિત્ય’ નામ પ્રચલિત થયું।

Verse 94

त्वदर्चनान्नृणां कश्चिन्न व्याधिः प्रभविष्यति । भविष्यति न दारिद्र्यं रविवारे त्वदीक्षणात्

તમારી અર્ચનાથી મનુષ્યોને કોઈ રોગ લાગતો નથી; અને રવિવારે તમારા દર્શનથી દરિદ્રતા ઉત્પન્ન થતી નથી।

Verse 95

इत्थं मयूखादित्यस्य शिवो दत्त्वा बहून्वरान् । तत्रैवांतर्हितो भूतो रविस्तत्रैव तस्थिवान्

આ રીતે શિવે મયૂખાદિત્યને અનેક વરદાન આપી ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા; અને રવિ (સૂર્ય) એ જ સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત રહ્યો।

Verse 96

श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं मयूखादित्यसंश्रयम् । द्रौपदादित्यसहितं नरो न निरयं व्रजेत्

મયૂખાદિત્યસંબંધિત આ પુણ્ય આખ્યાનને, દ્રૌપદાદિત્યસહિત, જે સાંભળે છે તે નરકમાં જતો નથી।