Adhyaya 17

Verse 1

शिवशर्मोवाच । शुक्रसंबंधिनी देवौ कथा श्रावि मया शुभा । यस्याः श्रवणमात्रेण प्रीणिते श्रवणे मम

શિવશર્માએ કહ્યું—હે દેવી! શુક્રસંબંધિત આ શુભ કથા મેં સંભળાવી છે; જેના માત્ર શ્રવણથી જ, સાંભળતાં સાંભળતાં મારું હૃદય આનંદિત થાય છે।

Verse 2

कस्य पुण्यनिधेर्लोकः शोकहृत्त्वेष निर्मलः । एतदाख्यातुमुद्युक्तौ भवंतौ भवतां मम

હે પુણ્યનિધિ એવા તમે બે જણ! શોક હરનારું આ નિર્મળ લોક કોનું છે? કૃપા કરીને આ વાત મને સ્પષ્ટ રીતે કહેવા તમે બંને તૈયાર થાઓ.

Verse 3

धयित्वा श्रोत्रपात्राभ्यां वाणीममृतरूपिणीम् । न तृप्तिमधिगच्छामि भवन्मुखसुखोद्गताम्

મારા કાનરૂપ પાત્રોથી મેં તમારી અમૃતસ્વરૂપ વાણી પાન કરી; તમારા મુખમાંથી મધુર રીતે વહેતી તે વાણી સાંભળ્યા છતાં મને તૃપ્તિ થતી નથી.

Verse 4

गणावूचतुः । लोहितांगस्य लोकोयं शिवशर्मन्निबोध ह । उत्पत्तिं चास्य वक्ष्यावो भूसुतोयं यथाभवत्

ગણોએ કહ્યું—હે શિવશર્મન, સમજો; આ લોક લોહિતાંગનો છે. તેની ઉત્પત્તિ પણ અમે કહેશું અને એ કેવી રીતે ભૂસુત બન્યો તે પણ।

Verse 5

पुरा तपस्यतः शंभोर्दाक्षायण्या वियोगतः । भालस्थलात्पपातैकः स्वेदबिंदुर्महीतले

પૂર્વકાળે, દાક્ષાયણીના વિયોગથી શંભુ તપ કરતા હતા ત્યારે તેમના લલાટમાંથી પરસેવાનો એક બિંદુ ધરતીતળ પર પડી ગયો.

Verse 6

ततः कुमारः संजज्ञे लोहितांगो महीतलात् । स्नेहसंवर्धितः सोथ धात्र्या धात्रीस्वरूपया

ત્યારબાદ ધરતીતળમાંથી લોહિતાંગ નામનો કુમાર જન્મ્યો. પછી ધાત્રીસ્વરૂપિણી ધાત્રી (પૃથ્વી)એ સ્નેહપૂર્વક તેનું પાલન-પોષણ કર્યું.

Verse 7

माहेय इत्यतः ख्यातिं परामेष गतः सदा । ततस्तेपे तपोत्युग्रमुग्रपुर्यां पुरानघ

આથી તે સદા ‘માહેય’ નામે પરમ ખ્યાતિને પામ્યો. ત્યારબાદ, હે નિષ્પાપ, તેણે ઉગ્રપુરીમાં અતિ ઉગ્ર તપ કર્યું.

Verse 8

असिश्च वरणा चापि सरितौ यत्र शोभने । द्युनद्योत्तरवाहिन्या मिलितेऽत्र जगद्धिते

અહીં આ શોભન સ્થાને અસી અને વરણા નદીઓ છે; અહીં જ ઉત્તરવાહિની દિવ્ય નદી સાથે તેમનો સંગમ થાય છે—જે જગતના હિત માટે છે.

Verse 9

सर्वगोपि हि विश्वेशो यत्र नित्यं प्रकाशते । मुक्तये सर्वजंतूनां कालोज्ज्ञित स्ववर्ष्मणाम्

ત્યાં સર્વથી ગૂઢ રહીને પણ વિશ્વેશ્વર સદૈવ પ્રકાશિત છે; કાળથી પરાજિત દેહધારી સર્વ જીવોને તેઓ મુક્તિ આપે છે.

Verse 10

अमृतं हि भवंत्येव मृता यत्र शरीरिणः । अनुग्रहं समासाद्य परं विश्वेश्वरस्य ह

નિશ્ચયે તે સ્થાને દેહધારી મરીને પણ અમર બને છે, કારણ કે તેઓ ભગવાન વિશ્વેશ્વરની પરમ કૃપા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 11

अपुनर्भवदेहास्ते येऽविमुक्रेतनुत्यजः । विना सांख्येन योगेन विना नानाव्रतादिभिः

જે અવિમુક્તમાં દેહ ત્યાગે છે, તેઓ પુનર્જન્મરહિત દેહ પામે છે—સાંખ્ય વિના, યોગ વિના, અને નાનાવ્રતાદિ વિના.

Verse 12

संस्थाप्य लिंगं विधिना स्वनाम्नांगारकेश्वरम् । पांचमुद्रे महास्थाने कंबलाश्वतरोत्तरे

વિધિ પ્રમાણે લિંગની સ્થાપના કરીને તેણે પોતાના નામ પરથી તેનું નામ ‘અંગારકેશ્વર’ રાખ્યું. પાંછમુદ્રા નામના મહાપવિત્ર સ્થાને, કંબલાશ્વતરથી ઉત્તર તરફ તે પ્રતિષ્ઠિત થયું.

Verse 13

ज्वलदंगारवत्तेजो यावत्तस्यशरीरतः । विनिर्ययौ तपस्तावत्तेन तप्तं महात्मना

તેના શરીરમાંથી જ્વલંત અંગાર જેવી તેજસ્વિતા વહેતી રહી. જેટલો સમય તે દાહક કાંતિ બહાર નીકળતી રહી, એટલો જ સમય મહાત્મા તપશ્ચર્યામાં દગ્ધ સમાન રહ્યો.

Verse 14

ततोंगारक नाम्ना स सर्वलोकेषु गीयते । तस्य तुष्टो महादेवो ददौ ग्रहपदं महत्

આથી તે ‘અંગારક’ નામે સર્વ લોકોમાં ગવાયો. તેના પર પ્રસન્ન મહાદેવે તેને ગ્રહદેવતાનું મહાન પદ અર્પણ કર્યું.

Verse 15

अंगारक चतुर्थ्यां ये स्नात्वोत्तरवहांभसि । अभ्यर्च्यांगारकेशानं नमस्यंति नरोत्तमाः

અંગારક ચતુર્થીના દિવસે જે શ્રેષ્ઠ પુરુષો ઉત્તરવાહા જળમાં સ્નાન કરીને અંગારકેશનું પૂજન કરે અને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરે છે—

Verse 16

न तेषां ग्रहपीडा च कदाचित्क्वापि जायते । अंगांरकेन संयुक्ता चतुर्थी लभ्यते यदि

તેમને ક્યારેય, ક્યાંય ગ્રહપીડા થતી નથી—જો ચતુર્થી અંગારક (મંગળ) સંયોગે પ્રાપ્ત થાય તો.

Verse 17

उपरागसमं पर्व तदुक्तं कालवेदिभिः । तस्यां दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्

કાલના જાણકારોએ આ પર્વને ગ્રહણ-પર્વ સમાન કહ્યું છે. તે દિવસે કરેલું દાન, હવન અને જપ—બધું અક્ષય ફળ આપનાર બને છે.

Verse 18

श्रद्धया श्राद्धदा ये वै चतुर्थ्यंगारयोगतः । तेषां पितॄणां भविता तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

જે શ્રદ્ધાથી અંગારક-યોગযুক্ত ચતુર્થીએ શ્રાદ્ધ અર્પે છે, તેમના પિતૃઓને બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ થાય છે.

Verse 19

अंगारकचतुर्थ्यां तु पुरा जज्ञे गणेश्वरः । अतएव तु तत्पर्व प्रोक्तं पुण्यसमृद्धये

પ્રાચીન કાળમાં અંગારક-ચતુર્થીએ ગણેશ્વર પ્રकट થયા. તેથી પুণ્યસમૃદ્ધિ માટે તે પર્વ પ્રખ્યાત કરાયું છે.

Verse 20

एकभक्तव्रती तत्र संपूज्य गणनायकम् । किंचिद्दत्त्वा तमुद्दिश्य न विघ्नैरभिभूयते

ત્યાં જે એકભક્ત-વ્રત ધારણ કરીને ગણનાયકનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરે છે અને તેમના નિમિત્તે થોડું પણ દાન આપે છે, તે વિઘ્નોથી પરાજિત થતો નથી.

Verse 21

अंगारेश्वर भक्ता ये वाराणस्यां नरोत्तमाः । तेऽस्मिन्नंगारके लोके वसंति परमर्द्धयः

વારાણસીમાં અંગારેશ્વરના ભક્ત એવા નરોત્તમો પરમ સમૃદ્ધિથી યુક્ત થઈ આ અંગારક-લોકમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 22

अगस्त्य उवाच । इत्थं कथयतोरेव रम्यां पुण्यवतीं कथाम् । भगवद्गणयोः प्राप नेत्रातिथ्यं गुरोः पुरी

અગસ્ત્યે કહ્યું—એ બંને જ્યારે એવી રમણીય અને પુણ્યદાયિની કથા કહી રહ્યા હતા, ત્યારે ગુરુની પુરી પવિત્ર કાશી ભગવાનના ગણોની નજરે પડી અને તેમની આંખો માટે જાણે દર્શન-વૈભવ બની ગઈ।

Verse 23

नेत्रानंदकरीं दृष्ट्वा शिवशर्माऽथ तां पुरीम् । पप्रच्छाचार्यवर्यस्य कस्येयं पूरनुत्तमा

નેત્રોને આનંદ આપતી તે નગરી જોઈ શિવશર્માએ ત્યારે શ્રેષ્ઠ આચાર્યને પૂછ્યું—“આ અનુત્તમ પુરી કોની છે?”

Verse 24

गणावूचतुः । सखे सुखं समाख्यावो नानाख्येयं तवाग्रतः । अध्वखेदापनोदाय पुनरस्याः पुरः कथाम्

ગણોએ કહ્યું—“સખા, અમે આનંદથી તારા સમક્ષ કહેશું—જે કહેવાય તે. માર્ગની થાક દૂર કરવા માટે આ પુરીની કથા ફરી સાંભળ; જેમ અમે વર્ણન કરીએ તેમ.”

Verse 25

विधेर्विधित्सतः पूर्वं त्रिलोकीरचनां मुदा । आविरासुः सुताः सप्त मानसाः स्वस्यसंनिभाः

વિધાતાએ આનંદથી ત્રિલોકની રચના કરવા ઇચ્છી, સૃષ્ટિ પહેલાં જ પોતાના સમાન એવા સાત માનસપુત્રો પ્રાદુર્ભવ્યા।

Verse 26

मरीच्यत्र्यंगिरो मुख्याः सर्वे सृष्टिप्रवर्तकाः । प्रजापतेरंगिरसस्तेष्वभूद्देवसत्तमः

તેમામાં મરીચિ, અત્રિ અને અંગિરસ મુખ્ય હતા—બધા સૃષ્ટિપ્રવર્તક. અને પ્રજાપતિ અંગિરસમાંથી તેમામાં એક દેવસત્તમ, એટલે શ્રેષ્ઠ દેવતુલ્ય, ઉત્પન્ન થયો।

Verse 27

सुतश्चांगिरसो नाम बुद्ध्या विबुधसत्तमः । शांतो दांतो जितक्रोधो मृदुवाङ्निर्मलाशयः

તેમનો પુત્ર આંગિરસ નામે પ્રસિદ્ધ હતો; બુદ્ધિમાં તે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ હતો. તે શાંત, સંયમી, ક્રોધજિત, મૃદુભાષી અને નિર્મળ હૃદયવાળો હતો.

Verse 28

वेदवेदार्थतत्त्वज्ञः कलासु कुशलोऽमलः । पारदृश्वा तु सर्वेषां शास्त्राणां नीतिवित्तमः

તે વેદો તથા વેદાર્થના તત્ત્વનો જાણકાર હતો; કલાઓમાં કુશળ અને નિર્મળ હતો. તેણે સર્વ શાસ્ત્રોના મર્મને પારખ્યો હતો અને નીતિ-ધર્મજ્ઞાનમાં અગ્રગણ્ય હતો.

Verse 29

हितोपदेष्टा हितकृदहितात्यहितः सदा । रूपवाञ्छीलसंपन्नो गुणवान्देशकालवित्

તે હિતનો ઉપદેશ આપનાર, હિતકર્મ કરનાર અને અહિતથી સદા દૂર રહેનાર હતો. તે રૂપવાન, શીલસંપન્ન, ગુણવાન અને દેશ-કાળનો વિવેક ધરાવતો આદર્શ પુરુષ હતો.

Verse 30

सर्वलक्षणसंभार संभृतो गुरुवत्सलः । तताप तापसीं वृत्तिं काश्यां स महतीं दधत

તે સર્વ શુભલક્ષણોથી સમૃદ્ધ અને ગુરુ પ્રત્યે વાત્સલ્યભર્યો હતો. કાશીમાં તેણે તપસ્વીની ઉન્નત વૃત્તિ ધારણ કરી મહાન તપનું આચરણ કર્યું.

Verse 31

महल्लिंगं प्रतिष्ठाप्य शांभवं भूरिभावनः । अयुतं शरदां दिव्यं दिव्यतेजा महातपाः

દિવ્ય તેજથી દીપ્ત તે મહાતપસ્વી, બહુજનના કલ્યાણકર્તા બની, શાંભવ મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી. અને દસ હજાર દિવ્ય શરદઋતુઓ સુધી તેણે ઘોર તપ કર્યું.

Verse 32

ततः प्रसन्नो भगवान्विश्वेशो विश्वभावनः । आविर्भूय ततो लिंगान्महसां राशिरब्रवीत्

ત્યારે વિશ્વના સ્વામી, વિશ્વભાવન ભગવાન વિશ્વેશ્વર પ્રસન્ન થયા. તે લિંગમાંથી તેજના ઢગલા સમા પ્રગટ થઈ પ્રભુએ વચન કહ્યું।

Verse 33

प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते । इति शंभुं समालोक्य तुष्टावेति स हृष्टवान्

“હું પ્રસન્ન છું; તારા મનમાં જે વર છે તે કહો.” એમ કહી શંભુને નિહાળી તે હર્ષથી સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।

Verse 34

आंगिरस उवाच । जय शंकर शांत शशांकरुचे रुचिरार्थद सर्वद सर्वशुचे । शुचिदत्त गृहीत महोपहृते हृतभक्तजनोद्धततापतते

આંગિરસ બોલ્યા—જય હો શંકર! તમે શાંતિસ્વરૂપ, ચંદ્રકાંતિ સમા તેજસ્વી; રમ્ય અર્થોના દાતા, સર્વદાતા, સર્વશુદ્ધ. શુદ્ધ ભાવથી અર્પિત મહોપહાર સ્વીકારી ભક્તોના ઉગ્ર તાપને હરી લો છો।

Verse 35

ततसर्वहृदंबर वरदनते नतवृजिनमहावन दाहकृते । कृतविविधचरित्रतनोसुतनो तनुविशिखविशोषणधैर्यनिधे

હે વરદ! તમે દરેક હૃદયના અંતરાકાશ છો; નમન કરનારના પાપરૂપ મહાવનને દહન કરનાર. તમારા દેહમાં અનેક દિવ્ય ચરિત્રો પ્રગટે છે; હે ધૈર્યનિધિ, તમે કામના સૂક્ષ્મ બાણોને શોષી નાખો છો।

Verse 36

निधनादि विवर्जितकृतनतिकृत्कृतिविहितमनोरथपन्नगभृत् । नगभर्तृसुतार्पितवामवपुः स्ववपुःपरिपूरितसर्वजगत्

તમે મૃત્યુ આદિ મર્યાદાઓથી રહિત; અર્પિત નમસ્કારને સિદ્ધ કરનાર; પુણ્યકર્મોથી રચાયેલા મનોરથોને પૂર્ણ કરનાર; નાગધારી. પર્વતરાજની પુત્રીને તમે વામ અંગ અર્પ્યું છે, છતાં પોતાના સ્વરૂપથી સમગ્ર જગતને પરિપૂર્ણ કરો છો।

Verse 37

त्रिजगन्मयरूपविरूपसुदृग्दृगुदंचनकुंचन कृतहुतभुक् । भवभूतपतेप्रमथैकपते पतितेष्वपिदत्तकरप्रसृते

હે ત્રિજગન્મય સ્વરૂપ! અદ્ભુત દૃષ્ટિથી સર્વને ઉન્નત અને સંયમિત કરનાર, યજ્ઞાગ્નિથી સેવિત! હે ભવ-ભૂતપતિ, પ્રમથોના એકમાત્ર અધિપતિ—પતિતો પર પણ કરુણાહસ્ત વિસ્તરાવનાર, તમને પ્રણામ।

Verse 38

प्रसूताखिलभूतलसंवरणप्रणवध्वनिसौधसुधांशुधर । वरराजकुमारिकया परया परितः परितुष्ट नतोस्मि शिव

હે શિવ! તમે સર્વ લોકોને ઉત્પન્ન કરી તેમને આવરી લો છો; તમે ચંદ્રધર છો, તમારું ધામ પ્રણવ ‘ઓં’ના નાદથી ગુંજે છે. પરમ રાજકુમારી (દેવી)થી સર્વ તરફ પરિતોષ પામીને—હું તમને નમન કરું છું।

Verse 39

शिवदेव गिरीश महेश विभो विभवप्रद गिरिश शिवेशमृड । मृडयोडुपतिध्र जगत्त्रितयं कृतयंत्रणभक्तिविघातकृताम्

હે શિવદેવ! હે ગિરીશ, મહેશ, સર્વવ્યાપી વિભુ; વૈભવપ્રદાતા; હે ગિરીશ, શિવા-સ્વામી, મૃડ! હે ચંદ્રધર—ત્રિલોકનું મંગળ કરો અને ભક્તિને અવરોધતા બંધનોનો નાશ કરો।

Verse 40

न कृतांत त एष बिभेभि हरप्रहराशु महाघममोघमते । नमतांतरमन्यदवैनि शिवं शिवपादनतेः प्रणतोस्मि ततः

આને મૃત્યુનો ભય નથી; કારણ કે હે હર! તમારો ઝડપી પ્રહાર મહાપાપનો નાશ કરે છે—હે અમોઘમતિ. નમન કરનારાઓ માટે શિવથી ઊંચું શરણ મને જાણીતું નથી; તેથી શિવપાદે નમેલો હું તેમને દંડવત્ પ્રણામ કરું છું।

Verse 41

विततेऽत्र जगत्यखिलेऽघहरं हर तोषणमेव परं गुणवन् । गुणहीनमहीन महावलयं प्रलयांतकमीश नतोस्मि ततः

આ વિશાળ જગતમાં, હે હર! સર્વ પાપ હરનાર તમને પ્રસન્ન કરવું એ જ ગુણવાનનું પરમ કલ્યાણ છે. હે ઈશ! ગુણોના અભાવથી પણ તમે ક્ષીણ થતા નથી; તમે મહાવલય, પ્રલયનો અંત કરનાર—અતએવ હું તમને નમન કરું છું।

Verse 42

इति स्तुत्वा महादेवं विररामांगिरः सुतः । व्यतरच्च महेशानः स्तुत्या तुष्टो वरान्बहून्

આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને આંગિરસપુત્ર વિરમ્યો. સ્તુતિથી પ્રસન્ન મહેશાન (શિવ) એ તેને અનેક વરદાન આપ્યાં.

Verse 43

श्रीमहादेव उवाच । बृहता तपसानेन बृहतां पतिरेध्यहो । नाम्ना बृहस्पतिरिति ग्रहेष्वर्च्योभव द्विज

શ્રીમહાદેવ બોલ્યા—આ મહાન તપથી તું મહાન લોકોનો અધિપતિ થા. અને ‘બૃહસ્પતિ’ નામે, હે દ્વિજ, ગ્રહોમાં પૂજ્ય બન.

Verse 44

अस्माल्लिंगार्चनान्नित्यं जीवभूतोसि मे यतः । अतो जीव इति ख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यसि

આ નિત્ય લિંગાર્ચનથી તું મારી જ જીવનસમાન થયો છે; તેથી ‘જીવ’ નામે તું ત્રિલોકમાં ખ્યાતિ પામશે.

Verse 45

वाचां प्रपंचैश्चतुरैर्निष्प्रपंचो यतः स्तुतः । अतो वाचां प्रपंचस्य पतिर्वाचस्पतिर्भव

કારણ નિષ્પ્રપંચ પરમેશ્વરને તું વાણીના ચાર કુશળ પ્રપંચોથી સ્તુતિ કરી છે; તેથી વાણીના પ્રપંચનો સ્વામી—‘વાચસ્પતિ’—થા.

Verse 46

अस्य स्तोत्रस्य पठनादपि वागुदियाच्च यम् । तस्य स्यात्संस्कृता वाणी त्रिभिर्वर्षैस्त्रिकालतः

આ સ્તોત્રનું પઠન માત્ર કરવાથી પણ જેના વાણી ઉદ્ભવે, તે ત્રિકાળ અભ્યાસ કરે તો ત્રણ વર્ષમાં તેની વાણી સંસ્કૃત અને પરિષ્કૃત બને છે.

Verse 47

समुत्पन्ने महाकार्ये न स बुद्ध्या प्रहीयते । यः पठिष्यत्यदः स्तोत्रं वायव्याख्यं दिनेदिने

મહાન કાર્ય ઉપસ્થિત થાય ત્યારે, જે વ્યક્તિ દરરોજ ‘વાયવ્ય’ નામનું આ સ્તોત્ર પાઠ કરે છે, તે વિવેકબુદ્ધિથી કદી વંચિત થતો નથી.

Verse 48

अस्यस्तोत्रस्य पठनान्नियतं मम संनिधौ । न दुर्वृत्तौ प्रवृत्तिः स्यादविवेकवतां नृणाम्

આ સ્તોત્રના પાઠથી મનુષ્ય નિશ્ચિતપણે મારી સન્નિધિમાં રહે છે; વિવેકહીન પુરુષો પણ દુર્વૃત્તિમાં પ્રવૃત્ત થતા નથી.

Verse 49

अदः स्तोत्रं पठञ्जंतुर्जातुपीडां ग्रहोद्भवाम् । न प्राप्स्यति ततो जप्यमिदं स्तोत्रं ममाग्रतः

જે જીવ આ સ્તોત્રનું પાઠ કરે છે, તેને કદી ગ્રહજન્ય પીડા થતી નથી; તેથી મારા સમક્ષ આ સ્તોત્રનો જપ કરવો જોઈએ.

Verse 50

नित्यं प्रातः समुत्थाय यः पठिष्यति मानवः । इमां स्तुतिं हरिष्येऽहं तस्य बाधाः सुदारुणाः

જે મનુષ્ય નિત્ય પ્રાતઃકાળે ઉઠીને આ સ્તુતિનો પાઠ કરે છે, તેની અતિ ભયંકર બાધાઓને હું આ સ્તોત્ર દ્વારા દૂર કરી દઈશ.

Verse 51

त्वत्प्रतिष्ठितलिंगस्य पूजां कृत्वा प्रयत्नतः । इमां स्तुतिमधीयानो मनोवांछामवाप्स्यति

તમારા દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત લિંગની પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કરીને, જે આ સ્તુતિનું અધ્યયન/પાઠ કરે છે, તે મનોઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 52

इति दत्त्वा वराञ्छंभुः पुनर्ब्रह्माणमाह्वयत् । सेंद्रान्देवगणान्सर्वान्सयक्षोरगकिन्नरान्

આ રીતે વરદાન આપી શંભુએ ફરી બ્રહ્માને બોલાવ્યા—ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવગણોને, તેમજ યક્ષો, નાગો અને કિન્નરોને પણ।

Verse 53

तानागतान्समालोक्य शिवो व्रह्माणमब्रवीत् । विधेविधेहि मद्वाक्यादमुं वाचस्पतिं मुनिम्

તેમને એકત્ર થયેલા જોઈ શિવે બ્રહ્માને કહ્યું—“હે વિધાતા, મારા વચનથી આ વાચસ્પતિ મુનિને વિધિપૂર્વક નિયુક્ત કર।”

Verse 54

गुरुं सर्वसुरेंद्राणां परितः स्वगुणैर्गुरुम् । अभिषिंच विधानेन देवाचार्य पदे मुदे

“જે સર્વ સુરೇಂದ್ರોનો ગુરુ છે અને પોતાના ગુણોથી પણ મહાગુરુ છે—તેને વિધાનપૂર્વક અભિષેક કરીને આનંદમય દેવાચાર્ય પદે સ્થાપિત કર।”

Verse 55

अतीव धिषणाधीशो ममप्रीतोभविष्यति । महाप्रसाद इत्याज्ञां शिरस्याधाय तत्क्षणात्

“બુદ્ધિના અધિપતિ મારા પર અત્યંત પ્રસન્ન થશે।” આ આજ્ઞાને ‘મહાપ્રસાદ’ માની તેણે તત્ક્ષણે શિરસે ધારણ કરી।

Verse 56

सुरज्येष्ठः सुराचार्यं चकारांगिरसं तदा । देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः

ત્યારે દેવોમાં શ્રેષ્ઠે આંગિરસ (બૃહસ્પતિ)ને દેવાચાર્ય બનાવ્યા. દેવદુન્દુભિઓ ગુંજી ઉઠ્યાં અને અપ્સરાગણ નૃત્ય કરવા લાગ્યાં।

Verse 57

गुरुपूजां व्यधुः सर्वे गीर्वाणा मुदिताननाः । अभिषिक्तो वसिष्ठाद्यैर्मंत्रपूतेन वारिणा

સર્વ દેવતાઓ આનંદિત મુખે ગુરુપૂજા કરવા લાગ્યા. વશિષ્ઠ આદિએ મંત્રપૂત જળથી તેમનો અભિષેક કર્યો.

Verse 58

पुनरन्यं वरं प्रादाद्गिरीशः पतये गिराम् । शृण्वांगिरस धर्मात्मन् देवेज्यकुलनंदन

પછી ગિરીશે વાણીના સ્વામીને બીજો વર આપ્યો— “સાંભળ, હે આંગિરસ, હે ધર્માત્મા, દેવયજ્ઞકુલનંદન!”

Verse 59

भवतास्थापितं लिंगं सुबुद्धिपरिवर्धनम् । बृहस्पतीश्वर इति ख्यातं काश्यां भविष्यति

તમે સ્થાપિત કરેલું આ લિંગ સુબુદ્ધિ વધારનાર છે. કાશીમાં તે ‘બૃહસ્પતીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 60

गुरुपुष्यसमायोगे लिंगमेतत्समर्च्य च । यत्करिष्यंति मनुजास्तत्सिद्धिमधियास्यति

ગુરુ-પુષ્ય સંયોગે આ લિંગનું સમર્ચન કરવાથી મનુષ્ય જે કાર્ય કરે તે સિદ્ધિ પામશે.

Verse 61

बृहस्पतीश्वरं लिंगं मया गोप्यं कलौ युगे । अस्य संदर्शनादेव प्रतिभा प्रतिलभ्यते

કલિયુગમાં આ ‘બૃહસ્પતીશ્વર’ લિંગ હું ગોપ્ય રાખીશ. છતાં તેના દર્શનમાત્રથી પ્રતિભા પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 62

चंद्रेश्वराद्दक्षिणतो वीरेशान्नैरृते स्थितम् । आराध्य धिषणेशं वै गुरुलोके महीयते

ચન્દ્રેશ્વરના દક્ષિણમાં અને વીરેેશના નૈઋત્યમાં ધિષણેશ સ્થિત છે. તેની આરાધનાથી ભક્ત ગુરુ (બૃહસ્પતિ)ના લોકમાં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 63

गुर्वंगना गमनजं पापं षण्मास सेवनात् । अवश्यं विलयं याति तमः सूर्योदयाद्यथा

ગુરુપત્ની પાસે જવાથી ઉત્પન્ન પાપ આ પવિત્ર સ્થાને છ માસ સેવા કરવાથી નિશ્ચયે નાશ પામે છે; જેમ સૂર્યોદયે અંધકાર વિલીન થાય છે.

Verse 64

अतएव हि गोप्तव्यं महापातकनाशनम् । बृहस्पतीश्वरं लिंगं नाख्येयं यस्यकस्यचित्

અતએવ મહાપાતકનાશક બૃહસ્પતીશ્વર લિંગને ગુપ્તરૂપે રક્ષવું જોઈએ; તેને કોઈને પણ અવિચારે જાહેર ન કરવું.

Verse 65

इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्रैवांतर्हितो भवत् । द्रुहिणो गुरुणा सार्धं सेंद्रोपेंद्रो बृहस्पतिम्

આ રીતે વરદાન આપી દેવ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. ત્યારબાદ દ્રુહિણ (બ્રહ્મા) ગુરુ (બૃહસ્પતિ) સાથે, તેમજ ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ) સહીત બૃહસ્પતિની પૂજા કરી.

Verse 66

अस्मिन्पुरेभिषिच्याथ विसृज्येंद्रादिकान्सुरान् । अलंचकार स्वं लोकं विष्णुनाऽनुमतो द्विज

હે દ્વિજ! આ નગરમાં અભિષેક પામી તેણે ઇન્દ્રાદિ દેવોને વિદાય આપ્યા; અને વિષ્ણુની અનુમતિથી પોતાના લોકને શોભિત તથા સુવ્યવસ્થિત કર્યો.

Verse 67

अगस्त्य उवाच । अतिक्रम्य गुरोर्लोकं लोपामुद्रे ददर्श सः । शिवशर्मा पुरी सौरेः प्रभामंडल मंडिताम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—ગુરુલોકને અતિક્રમીને, હે લોપામુદ્રે, તારા હિતાર્થે તેણે સૂર્યની ‘શિવશર્મા’ નામની પુરી જોઈ; તે પ્રભામંડળથી મંડિત હતી।

Verse 68

पृष्टौ तेन च तौ तत्र तां पुरीं प्रददर्शतुः । द्विजेन द्विजवर्याय गणवर्यौ शुचिस्मिते

ત્યાં તેણે પૂછતાં, તે બે જણાએ તેને તે પુરી બતાવી—એક દ્વિજે દ્વિજશ્રેષ્ઠને; હે શુચિસ્મિતે, તેઓ ગણોમાં શ્રેષ્ઠ હતા।

Verse 69

गणावूचतुः । मारीचेः कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां द्विजोष्णगुः । तस्यभार्याभवत्संज्ञा पुत्री त्वष्टुः प्रजापतेः

ગણોએ કહ્યું—મરીચિ-પુત્ર કશ્યપથી અને દાક્ષાયણીથી દ્વિજ ઉષ્ણગુ જન્મ્યો। તેની પત્ની સંજ્ઞા હતી, પ્રજાપતિ ત્વષ્ટૃની પુત્રી।

Verse 70

भर्तुरिष्टा ततस्तस्माद्रूपयौवनशालिनी । संज्ञा बभूव तपसा सुदीप्तेन समन्विता

તે પતિને અતિ પ્રિય હતી અને રૂપ-યૌવનથી સમૃદ્ધ હતી; ત્યારબાદ સંજ્ઞા તપસ્યાથી અત્યંત દીપ્ત તેજથી યુક્ત બની।

Verse 71

आदित्यस्य हि तद्रूपं मंडलस्य तु तेजसा । गात्रेषु परिदध्यौ वै नातिकांतमिवाभवत्

સૂર્યમંડળના તેજથી તે રૂપ તેના અંગોમાં વ્યાપી ગયું; તેથી તે જાણે હવે અત્યંત કાંતિમય (દૃષ્ટિસુખદ) રહી ન હતી।

Verse 72

न खल्वयमृतोंऽडस्थ इति स्नेहादभाषत । तदा प्रभृति लोकेयं मार्तंड इति चोच्यते

સ્નેહવશે તેણીએ કહ્યું—“અંડામાં રહેલો એ નિશ્ચયે મરેલો નથી.” તે સમયથી આ લોકમાં તે ‘માર્તંડ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 73

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य साऽसहिष्णुर्विवस्वतः । येनातितापयामास त्रैलोक्यं तिग्मरश्मिभृत्

તેનું તેજ અતિશય વધારે હતું; વિવસ્વાનના દાહક સ્વરૂપને તે સહન ન કરી શકી—તીક્ષ્ણ કિરણધારીએ ત્રિલોકને તપ્ત કરી નાખ્યું હતું.

Verse 74

त्रीण्यपत्यानि भो ब्रह्मन्संज्ञायां महसां निधिः । आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती

હે બ્રાહ્મણ! તેજના ભંડાર એવા આદિત્યએ સંજ્ઞામાં ત્રણ સંતાનો ઉત્પન્ન કર્યા—એક કન્યા અને બે પુત્રો, જે પ્રજાપતિ બન્યા.

Verse 75

वैवस्वतं मनुं ज्येष्ठं यमं च यमुनां ततः । नातितेजोमयं रूपं सोढुं साऽलं विवस्वतः

પ્રથમ તેણે જ્યેષ્ઠ વૈવસ્વત મનુને જન્મ આપ્યો; પછી યમ અને યમુનાને. છતાં વિવસ્વાનનું અતિ તેજોમય સ્વરૂપ તે સહન ન કરી શકી.

Verse 76

मायामयीं ततश्छायां सवर्णां निर्ममे स्वतः । प्रांजलिः प्रणता भूत्वा संज्ञां छाया तदाब्रवीत्

પછી તેણે પોતે જ પોતાના સમાન રૂપવાળી માયામયી ‘છાયા’ રચી. હાથ જોડીને, નમ્રતાથી નમીને, છાયાએ ત્યારે સંજ્ઞાને આમ કહ્યું.

Verse 77

तवाज्ञाकारिणीं देवि शाधि मां करवाणि किम् । संज्ञोवाच ततश्छायां सवर्णे शृणु सुंदरि

દેવી, હું તમારી આજ્ઞાપાલક દાસી છું; કહો—હું શું કરું? ત્યારે સંજ્ઞાએ છાયાને કહ્યું—હે સુંદરિ સવર્ણા, સાંભળ।

Verse 78

अहं यास्यामि सदनं त्वष्टुस्त्वं पुनरत्र मे । भवने वस कल्याणि निर्विशंकं ममाज्ञया

હું ત્વષ્ટૃના ગૃહે જઈશ; તું, હે કલ્યાણી, મારી આજ્ઞાથી અહીં મારા ઘરમાં નિર્ભય રહી વસ।

Verse 79

मनुरेष यमावेतौ यमुना यम संज्ञकौ । स्वापत्यदृष्ट्या द्रष्टव्यमेतद्बालत्रयं त्वया

આ મનુ છે; આ બે યમજ—યમુના અને યમ નામના. આ ત્રણેય બાળકોને તું પોતાના સંતાનભાવથી જો।

Verse 80

अनाख्येयमिदं वृत्तं त्वया पत्यौ शुचिस्मिते । इत्याकर्ण्याथ सा त्वाष्ट्रीं देवीं छाया जगाद ह

હે શુચિસ્મિતે, આ વાત તું મારા પતિને કહેશ નહિ. એમ સાંભળી છાયાએ ત્વષ્ટૃની પુત્રી દેવીને કહ્યું।

Verse 81

आकचग्रहणान्नाहमाशापाच्च कदाचन । आख्यास्यामि चरित्रं ते याहि देवि यथासुखम्

તારા કેશગ્રહણના વચનથી અને મારી આશ્રયની આશાથી હું કદી તારો ચરિત્ર પ્રગટ નહીં કરું. દેવી, તું યથાસુખ જા।

Verse 82

इत्यादिश्य सवर्णां सा तथेत्युक्ता सवर्णया । पितुरंतिकमासाद्य नत्वा त्वष्टारमब्रवीत्

સવર્ણાને આ પ્રમાણે આદેશ આપીને અને સવર્ણાએ 'તેમ જ થશે' એમ કહ્યા પછી, તે પિતાની પાસે ગઈ અને ત્વષ્ટાને પ્રણામ કરીને બોલી.

Verse 83

पितः सोढुं न शक्नोमि तेजस्तेजोनिधेरहम् । तीव्रं तस्यार्यपुत्रस्य काश्यपस्य महात्मनः

હે પિતા! હું તે મહાત્મા કશ્યપપુત્ર (સૂર્ય) ના તીવ્ર તેજને સહન કરી શકતી નથી, જેઓ તેજનો ભંડાર છે.

Verse 84

निशम्योदीरितं तस्याः पित्रानिर्भर्त्सिता बहु । भर्तुः समीपं याहीति नियुक्ता सा पुनःपुनः

તેની વાત સાંભળીને પિતાએ તેને ખૂબ ઠપકો આપ્યો અને વારંવાર આજ્ઞા કરી કે 'પતિની પાસે જા'.

Verse 85

चिंतामवाप महतीं स्त्रीणां धिक्चेष्टितं त्विति । निनिंद बहुधात्मानं स्त्रीत्वं चाति निनिंद सा

તે ખૂબ જ ચિંતામાં પડી ગઈ અને 'સ્ત્રીઓના આચરણને ધિક્કાર છે', એમ કહીને તેણે પોતાની અને પોતાના સ્ત્રીત્વની ઘણી નિંદા કરી.

Verse 86

स्वातंत्र्यं न क्वचित्स्त्रीणां धिगस्वातंत्र्यजीवितम् । शैशवे यौवने प्रांते पितृभर्तृसुताद्भयम्

સ્ત્રીઓને ક્યાંય સ્વતંત્રતા નથી, આવા પરાધીન જીવનને ધિક્કાર છે! બાળપણમાં પિતાથી, યુવાનીમાં પતિથી અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પુત્રથી ભય (આશ્રિતપણું) રહે છે.

Verse 87

त्यक्तं भर्तृगृहं मौग्ध्याद्धंत दुवृर्त्तया मया । अविज्ञातापि चेद्यायामथ पत्युर्निकेतनम्

અરેરે! મૂર્ખતાને કારણે મેં દુરાચારિણી થઈને પતિનું ઘર છોડી દીધું. હવે અજાણ્યા વેશે પણ મારે પતિના ઘરે જવું જોઈએ.

Verse 88

तत्रास्ति सा सवर्णा वै परिपूर्णमनोरथा । अथावतिष्ठे सात्रैव पित्रा निर्भर्त्सिताप्यहम्

ત્યાં સવર્ણા (છાયા) ખરેખર મનોકામના પૂર્ણ કરીને રહી છે. અને હું પિતા દ્વારા તિરસ્કૃત થવા છતાં અહીં જ રહી છું.

Verse 89

ततोति चंडश्चंडाशुः पित्रोरतिभयंकरः । अहो यदुच्यते लोकैरुपाख्यानमिदं हि तत्

ત્યારબાદ માતા-પિતા માટે અત્યંત ભયંકર એવા ચંડ અને ચંડાશુ પ્રગટ થયા. અહો! લોકોમાં જે કથા કહેવાય છે, તે આ જ છે.

Verse 90

स्फुटं दृष्टं मयाद्येति स्वकरांगारकर्ष णम् । नष्टं भर्तृगृहं मौग्ध्याच्छ्रेयो वा न पितुर्गृहम्

આજે મેં સ્પષ્ટ જોયું કે આ પોતાના હાથે અંગારા ખેંચવા જેવું છે. મૂર્ખતાથી પતિનું ઘર ગુમાવ્યું અને પિતાનું ઘર પણ શ્રેયસ્કર નથી.

Verse 91

वयश्च प्रथमं चारु रूपं त्रैलोक्यकांक्षितम् । सर्वाभिभवनं स्त्रीत्वं कुलं चातीव निर्मलम्

મારી અવસ્થા નવયૌવનની છે, રૂપ ત્રણેય લોકમાં ઇચ્છનીય છે. મારું સ્ત્રીત્વ સર્વને વશ કરનારું છે અને કુળ અત્યંત નિર્મળ છે.

Verse 92

पतिश्च तादृक्सर्वज्ञो लोकचक्षुस्तमोपहः । सर्वेषां कर्मणां साक्षी सर्वः सर्वत्रसंचरः

એ પ્રભુ એવો જ છે—સર્વજ્ઞ, લોકનો નેત્ર, અંધકારનો નાશક; સર્વના કર્મોના સાક્ષી, સર્વવ્યાપી અને સર્વત્ર સંચરનાર।

Verse 93

मह्यं श्रेयः कथं वा स्यादिति सा परिचिंत्य च । अगच्छद्वडवा भूत्वा तपसे पर्यनिंदिता

‘મારે પરમ શ્રેય કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય?’ એમ વિચારી તે—વડવા (ઘોડી) બનીને—નિંદારહિત, તપમાં સંપૂર્ણ રીતે લીન થઈ પ્રસ્થાન કરી।

Verse 94

उत्तरांश्च कुरून्प्राप चरंती नीरसंतृणम् । व्युत्तेपे च तपस्तीव्रं पतिमाधाय चेतसि । तपोबलेन तत्पत्युः सहिष्ये तेज इत्यलम्

તે ઉત્તર કુરુદેશમાં પહોંચી, પાણી વિનાના તૃણ પર ભટકતી રહી. ચિત્તમાં પતિદેવને ધારણ કરીને તેણે ઘોર તપ આરંભ્યું અને નિશ્ચય કર્યો—‘તપોબળથી હું તે પતિનું તેજ સહન કરીશ—બસ!’

Verse 95

मन्यमानोथ तां संज्ञां सवर्णायां तदा रविः । सावर्णिं जनयामास मनुमष्टममुत्तमम्

ત્યારે રવિ (સૂર્ય) તેને સંજ્ઞા માનીને સવર્ણામાં ઉત્તમ સાવર્ણિ—અષ્ટમ મનુ—ને ઉત્પન્ન કર્યો।

Verse 96

शनैश्चरं द्वितीयं च सुतां भद्रां तृतीयिकाम् । सवर्णा स्वेष्वपत्येषु सापत्न्यात्स्त्रीस्वभावतः

તેણે બીજા સંતાન તરીકે શનૈશ્ચરને અને ત્રીજા તરીકે પુત્રી ભદ્રાને જન્મ આપ્યો. સવર્ણાએ સપત્નીભાવથી, સ્ત્રીસ્વભાવ અનુસાર, પોતાના સંતાનો પ્રત્યે જ વિશેષ આસક્તિ દર્શાવી।

Verse 97

चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेष्वथ । मनुस्तत्क्षांतवाञ्ज्येष्ठो भक्ष्यालंकारलालने

તેણે કનિષ્ઠો પર અતિશય સ્નેહ કર્યો, પરંતુ પૂર્વજ (જ્યેષ્ઠ) પર એવો નહોતો. જ્યેષ્ઠ મનુએ તેને ક્ષમાભાવે સહન કર્યું—જોકે તેને પણ ભક્ષ્ય, આભૂષણ અને સ્નેહભર્યા લાડની ઇચ્છા હતી।

Verse 98

कनिष्ठेष्वधिकं दृष्ट्वा सावर्ण्यादिषु नो यमः । कदाचिद्रोषतो बाल्याद्भाविनोर्थस्य गौरवात्

સાવર્ણિ વગેરે કનિષ્ઠો પર વધુ કૃપા દેખાતાં યમ—બાળ્યસ્વભાવથી—ક્યારેક ક્રોધિત થયો; ભવિષ્યમાં થનારા પરિણામનું ગૌરવ મનમાં રાખીને।

Verse 99

पदा संतर्जयामास यमः संज्ञासरूपिणीम् । तं शशाप च सा क्रोधात्सावर्णेर्जननी तदा

યમે પગ ઉંચો કરીને સંજ્ઞારૂપિણીને ધમકાવી. ત્યારે સાવર્ણિની માતાએ ક્રોધથી તેને શાપ આપ્યો।

Verse 100

जिघांसता त्वया पाप मां यदंघ्रिः समुद्यतः । अचिरात्तत्पतत्वेष तवेति भृशदुःखिता

‘પાપી! મને મારવા માટે તું જે પગ ઉંચો કર્યો છે, એ જ પગ તારા પાસેથી જલ્દી પડી જાય!’ એમ કહી તે અત્યંત દુઃખિત થઈ।

Verse 110

ततो भगवते शप्तुमुद्यते सा शशंस ह । यथावृत्तं तथा तथ्यं तुतोष भगवानपि

પછી તે ભગવાનને શાપ આપવા ઉદ્યત થઈ, પરંતુ જે બન્યું હતું તે જ રીતે સત્યપૂર્વક વર્ણવ્યું; તેથી ભગવાન પણ પ્રસન્ન થયા।

Verse 120

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजांवरौ । स्वरूपमनुरूपं च द्युमणिस्तामदर्शयत

તેમાથી વૈદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બે દિવ્ય અશ્વિનીકુમારો જન્મ્યા; અને દ્યુમણિએ તેમને તેમના સ્વભાવને અનુરૂપ સ્વરૂપ પ્રગટ કર્યું।

Verse 129

श्रुत्वाऽध्यायमिमं पुण्यं ग्रहपीडा न जायते । नोपसर्गभयं तस्य काश्यां निवसतः सतः

આ પવિત્ર અધ્યાય સાંભળવાથી ગ્રહપીડા ઉત્પન્ન થતી નથી; અને કાશીમાં વસતા સદ્ગુણીને ઉપદ્રવનો ભય રહેતો નથી।