Adhyaya 16

Verse 1

गणावूचतुः । शिवशर्मन्महाबुद्धे शुक्रलोकोयमद्भुतः । दानवानां च दैत्यानां गुरुरत्र वसेत्कविः

ગણોએ કહ્યું— હે શિવશર્મન, મહાબુદ્ધિમાન! આ શુક્રલોક અદ્ભુત છે. અહીં દાનવો અને દૈત્યોના ગુરુ કવિ (શુક્રાચાર્ય) નિવાસ કરે છે.

Verse 2

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । यः प्राप्तवान्महाविद्यां मृत्युसंजीविनीं हरात्

તેણે સહસ્ર વર્ષ સુધી અતિ દુઃસહ કણધૂમ્ર પીને, હર (શિવ) પાસેથી ‘મૃત્યુસંજીવની’ નામની મહાવિદ્યા પ્રાપ્ત કરી.

Verse 3

इमां विद्यां न जानाति देवाचार्योति दुप्कराम् । ऋते मृत्युंजयात्स्कंदात्पार्वत्या गजवक्त्रतः

આ અત્યંત દુષ્કર વિદ્યાને દેવાચાર્ય પણ જાણતા નથી— મૃત્યુઞ્જય (શિવ), સ્કંદ, પાર્વતી અને ગજવક્ત્ર (ગણેશ) સિવાય.

Verse 4

शिवशर्मोवाच । कोसौ शुक्र इति ख्यातो यस्यायं लोक उत्तमः । कथं तेन च विद्याप्ता मृत्युसंजीवनी हरात्

શિવશર્માએ કહ્યું— ‘શુક્ર’ તરીકે ખ્યાત તે કોણ છે, જેના માટે આ ઉત્તમ લોક છે? અને તેણે હર (શિવ) પાસેથી મૃત્યુસંજીવની વિદ્યા કેવી રીતે મેળવી?

Verse 5

आचक्षाथामिदं देवौ यदि प्रीतिर्मयि प्रभू । ततस्तौ स्माहतुर्देवौ शुक्रस्य परमां कथाम्

હે પ્રભુ, હે દિવ્ય દેવદ્વય! જો મારી ઉપર પ્રીતિ હોય તો આ વાત મને કહો. ત્યારબાદ તે બંને દેવોએ શુક્રની પરમ કથા કહેવા માંડી.

Verse 6

यां श्रुत्वा चापमृत्युभ्यो हीयंते श्रद्धयायुताः । भूतप्रेतपिशाचेभ्यो न भयं चापि जायते

જેને શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળતાં અકાળમૃત્યુ દૂર થાય છે અને ભૂત-પ્રેત-પિશાચોથી પણ કોઈ ભય ઉત્પન્ન થતો નથી।

Verse 7

आजौ प्रवर्तमानायामंधकांधकवैरिणोः । अनिर्भेद्य गिरिव्यूह वज्रव्यूहाधिनाथयोः

અંધક અને તેના વૈરી વચ્ચે યુદ્ધ ચાલતું હતું; ત્યારે ‘અભેદ્ય ગિરિ-વ્યૂહ’ અને ‘વજ્ર-વ્યૂહ’ના અધિનાયકો સામસામે ઊભા રહ્યા।

Verse 8

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः शुक्रसंनिधिम् । अधिगम्य बभाषेदमवरुह्य रथात्ततः

પછી અંધક યુદ્ધમાંથી હટી ગયો; શુક્રાચાર્યના સન્નિધિમાં જઈ રથ પરથી ઉતરીને આ વચન બોલ્યો।

Verse 9

भगवंस्त्वामुपाश्रित्य वयं देवांश्च सानुगान् । मन्यामहे तृणैस्तुल्यान्रुद्रोपेंद्रादिकानपि

હે ભગવન! તમારો આશ્રય લઈને અમે દેવતાઓને તેમના અનુચરો સહિત—રુદ્ર, ઇન્દ્ર આદિને પણ—તૃણ સમાન ગણીએ છીએ।

Verse 10

कुंजरा इव सिंहेभ्यो गरुडेभ्य इवोरगाः । अस्मत्तो बिभ्यति सुरा गुरो युष्मदनुग्रहात्

જેમ હાથી સિંહોથી અને સર્પો ગરુડથી ડરે છે, તેમ હે ગુરુ! તમારા અનુગ્રહથી દેવતાઓ અમારાથી ભય પામે છે।

Verse 11

वज्रव्यूहमनिर्भेद्यं विविशुर्देत्यदानवाः । विधूय प्रमथानीकं ह्रदं तापार्दिता इव

દૈત્ય અને દાનવો અછેદ્ય વજ્રવ્યૂહમાં પ્રવેશ્યા; પ્રમથોની સેના ઝાટકી તેઓ તાપથી પીડિત જન સરોવરમાં દોડે તેમ ધસી ગયા.

Verse 12

वयं त्वच्छरणं भूत्वा पर्वता इव निश्चलाः । स्थित्वा चराम निःशंका ब्राह्मणेंद्र महाहवे

તમારી શરણમાં રહી અમે પર્વત સમા અચળ છીએ; હે બ્રાહ્મણેન્દ્ર, આ મહાયુદ્ધમાં સ્થિર રહી નિર્ભયે વિહરીએ છીએ.

Verse 13

आप्तभावेन च वयं पादौ तव सुखप्रदौ । सदाराः ससुताश्चैव शुश्रूषामो दिवानिशम्

અને અમે આત્મીય ભક્તિથી તમારા સુખપ્રદ ચરણોની સેવા કરીએ છીએ—પત્ની અને પુત્રો સહિત—દિવસ-રાત.

Verse 14

अभिरक्षाभितो विप्र प्रसन्नः शरणागतान् । पश्य हुंडं तुहुंडं च कुजंभं जंभमेव च

હે વિપ્ર, શરણાગતો પર પ્રસન્ન થઈ અમને સર્વ દિશાઓથી રક્ષા કરો. જુઓ—હુંડ, તુહુંડ, કુજંભ અને જંભ પણ.

Verse 15

पाकं कार्तस्वनं चैव विपाकं पाकहारिणम् । तं चन्द्रदमनं शूरं शूरामरविदारणम्

પાક અને કાર્તસ્વન, તેમજ વિપાક અને પાકહારિણ; અને તે શૂર ચન્દ્રદમન—દેવવીરોનો વિદારક.

Verse 16

प्रमथैर्भीमविक्रांतैः क्रांतं मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितांश्चैव द्राविडैरिव चंदनान्

ભયંકર પરાક્રમી, મૃત્યુને પણ મથનારા પ્રમથોએ યુદ્ધભૂમિ આવરી લીધી; અને દૈત્યો મારાઈને એવા પડ્યા હતા, જેમ દ્રાવિડો દ્વારા કાપેલા ચંદનવૃક્ષો।

Verse 17

या पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । वरा विद्या त्वया प्राप्ता तस्याः कालोयमागतः

જે ઉત્તમ વિદ્યા તું પૂર્વે સહસ્ર શરદો સુધી કણધૂમ સહન કરીને પ્રાપ્ત કરી હતી, હવે તેના ફળ પ્રગટ થવાનો સમય આવી પહોંચ્યો છે.

Verse 18

अथ विद्याफलं तत्ते दैत्यान्संजीवयिष्यतः । पश्यंतु प्रमथाः सर्वे त्वया संजीवितानिमान्

હવે તારી વિદ્યાનું ફળ પ્રગટ થાઓ—આ દૈત્યોને પુનર્જીવિત કર; અને તારા દ્વારા જીવિત થયેલાં એમને સર્વ પ્રમથો જોઈ લે.

Verse 19

इत्यंधकवचः श्रुत्वा स्थिरधीर्भार्गवोमुनिः । किंचित्स्मितं तदा कृत्वा दानवाधिपमब्रवीत्

અંધકના આ વચનો સાંભળી સ્થિરબુદ્ધિ ભાર્ગવ મુનિએ ત્યારે થોડું સ્મિત કરીને દાનવાધિપતિને કહ્યું.

Verse 20

दानवाधिपते सर्वं तथ्यं यद्भाषितं त्वया । विद्योपार्जनमेतद्धि दानवार्थं मया कृतम्

હે દાનવાધિપતિ, તું જે કહ્યું તે સર્વે સત્ય છે; આ વિદ્યાનું ઉપાર્જન મેં દાનવોના હિતાર્થે જ કર્યું છે.

Verse 21

पीत्वा वर्षसहस्रं वै कणधूमं सुदुःसहम् । एषा प्राप्तेश्वराद्विद्या बांधवानां सुखावहा

હજાર વર્ષ સુધી કણધૂમ સમાન અતિ દુઃસહ કષ્ટ સહન કરીને મેં પ્રભુ પાસેથી આ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરી; તે બંધુજનોને કલ્યાણ અને સુખ આપનારી છે।

Verse 22

एतया विद्यया सोहं प्रमयैर्मथितान्रणे । उत्थापयिष्ये ग्लानानि धान्यन्यंबुधरो यथा

આ જ વિદ્યાના બળથી હું યુદ્ધમાં પ્રમથો દ્વારા દબાઈ ગયેલા, ક્ષીણ થયેલાઓને ઊભા કરીશ—જેમ વરસાદી મેઘ ધાન્યને ફરી જીવંત કરે છે।

Verse 23

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुनरुत्थितान् । अस्मिन्मुहूर्ते द्रष्टासि दानवानुत्थितान्नृप

હે રાજા, આ જ ક્ષણે તું દાનવોને ફરી ઊઠતા જોશે—ઘાવ વિનાના, પીડા વિનાના, સ્વસ્થ દેહવાળા, જાણે ઊંઘમાંથી જાગ્યા હોય તેમ।

Verse 24

इत्युक्त्वा दानवपतिं विद्यामावर्तयत्कविः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य त उत्तस्थुर्धृतायुधाः

દાનવપતિને આમ કહી કવિ (શુક્રાચાર્ય) એ વિદ્યાનું આવર્તન શરૂ કર્યું. એકેક દૈત્યનું નામ લઈને તેઓ બધા શસ્ત્ર ધારણ કરીને ફરી ઊભા થયા।

Verse 25

वेदा इव सदभ्यस्ताः समये वा यथांबुदाः । ब्राह्मणेभ्यो यथा दत्ताः श्रद्धयार्था महापदि

તેઓ એટલા જ સહેલાઈથી ઊભા થયા—જેમ સતત અભ્યાસથી વેદ પ્રગટ થાય; જેમ ઋતુએ મેઘો એકઠા થાય; અને જેમ મહાસંકટમાં શ્રદ્ધાથી બ્રાહ્મણોને આપેલું ધન રક્ષક ફળ આપે।

Verse 26

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा तुहुंडाद्यान्महासुरान् । विनेदुः पूर्वदेवास्ते जलपूर्णा इवांबुदाः

તુહુંડ આદિ મહાસુરો ફરી જીવિત થયેલા જોઈ પૂર્વ દેવો જળથી ભરેલા મેઘોની જેમ ગર્જના કરવા લાગ્યા।

Verse 27

शुक्रेणोजीवितान्दृष्ट्वा दानवांस्तान्गणेश्वराः । विज्ञाप्यमेव देवेशे ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

શુક્રે તે દાનવોને પુનર્જીવિત કરેલા જોઈ ગણેશ્વરો પરસ્પર બોલ્યા—“આ વાત તાત્કાલિક દેવેશને જણાવવી જોઈએ।”

Verse 28

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्मदृष्ट्वा शिलादपुत्रोभ्यगमन्महेशम्

પ્રમથેશ્વરો માટે તે યુદ્ધ-યજ્ઞ અદ્ભુત રીતે ચાલતો હતો; ભાર્ગવના કર્મને જોઈ ક્રોધિત શિલાદપુત્ર નંદી મહેશ પાસે ગયો।

Verse 29

जयेति चोक्त्वा जय योनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेंद्रैरपि दुष्करं यत्

“જય જય!” કહી નંદીએ તે સુવર્ણકાંતિ પ્રભુને કહ્યું—“હે દેવ, ગણેશ્વરોનું રણકર્મ એવું છે કે ઇન્દ્ર સહિત દેવોને પણ દુષ્કર છે।”

Verse 30

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नः संजीव्य तानाजिमृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकैकमुद्दिश्य सहेलमीश

“હે ઈશ! આજે ભાર્ગવે અમારા પ્રયત્નોને વ્યર્થ કર્યા—યુદ્ધમાં મરેલા શત્રુઓને જીવિત કરીને, મૃતસંજીવની વિદ્યાને વારંવાર આવર્તી, એકેકને નિશાન બનાવી જાણે સહેલાઈથી।”

Verse 31

तुहुंडहुंडादिकजंभजंभविपाकपाकादि महासुरेंद्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथाश्चरंति

તુહુંડ, હુંડ, જંભ, વિપાક, પાક વગેરે મહાદૈત્યેન્દ્રો આજે યમાલયથી ફરી પરત આવ્યા છે અને પ્રમથોને ભયભીત કરી ભગાડતા સર્વત્ર વિચરે છે।

Verse 32

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनःपुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

જો તે અહીં અમે પરાજિત કરેલા શ્રેષ્ઠ દૈત્યોને વારંવાર ફરી જીવંત કરે, તો હે મહેશ! અમારી જીત ક્યાંથી થશે? અને ગણેશ્વરોને શાંતિ ક્યાંથી મળશે?

Verse 33

इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

નંદીએ આ રીતે કહ્યા પછી, પ્રમથોના અધિપતિ દેવ તે સમયે હસતાં હસતાં સર્વ ગણોના રાજા એવા નંદીને કહ્યું।

Verse 34

नंदिन्प्रयाहि त्वरितोतिमात्रं द्विजेंद्रवर्यं दितिनंदनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथानयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

હે નંદી! અતિશય ત્વરાથી જા. દિતિનંદનોના મધ્યમાંથી તેમના ‘દ્વિજેન્દ્ર-શ્રેષ્ઠ’ને ઉઠાવી તુરંત અહીં લઈ આવ—જેમ શ્યેન પંખી માળામાંથી લાવકના બચ્ચાને ઝપટે છે તેમ।

Verse 35

स एव मुक्तो वृषभध्वजेन ननाद नंदी वृषसिंहनादः । जगाम तूर्णं च विगाह्य सेनां यत्राभवद्भार्गववंशदीपः

વૃષભધ્વજ પ્રભુએ મોકલતાં જ નંદીએ વૃષભ-સિંહ સમ ગર્જના કરી અને સેનામાંથી માર્ગ કાપતો ત્વરાથી ત્યાં પહોંચ્યો, જ્યાં ભાર્ગવ વંશનો દીપ (શુક્રાચાર્ય) હતો।

Verse 36

तं रक्ष्यमाणं दितिजैः समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नंदी शरभो यथेभम्

પાશ, તલવાર, વૃક્ષ, શિલા અને પર્વતખંડ હાથમાં ધરેલા સર્વ દિતિજ દૈત્યો દ્વારા રક્ષિત કાવ્ય (શુક્ર)ને બલવાન નંદીએ દૈત્યોને વિખેરીને હરી લીધો—જેમ શરભ હાથીને પરાજિત કરે તેમ।

Verse 37

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयः सिंहरवान्सृजंतः

બલવાને પકડી લીધેલા તેને જોઈ—જેના વસ્ત્રો ઢીલા, આભૂષણો ખસી ગયાં અને કેશ વિખરાયા—દેવોના શત્રુઓ તેને છોડાવવાના હોય તેમ પાછળ લાગ્યા, સિંહગર્જના કરતા।

Verse 38

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपल कंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेद्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

વજ્ર, ત્રિશૂલ, તલવાર, પરશુ, ભાલા, વિશાળ ચક્ર, શિલાઓ અને કંપતા પથ્થરો—આવી ઉગ્ર શસ્ત્રવર્ષા દાનવેન્દ્રોએ નંદીશ્વર પર વરસાવી; જેમ જલદ મેઘો ભયંકર વરસાદ વરસાવે તેમ।

Verse 39

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिसैन्यः

તે ભાર్గવ (શુક્ર) પાસે પહોંચી ગણાધિરાજે મુખાગ્નિથી સૈકડો શસ્ત્રો દગ્ધ કરી નાખ્યાં; પછી અસુર-દેવ યુદ્ધ પ્રબળ થતાં, શત્રુસેનાને વ્યથિત કરીને તે ભવ (શિવ)ના પાર्श્વે આવી પહોંચ્યો।

Verse 40

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

“હે ભગવન, આ જ શુક્ર છે”—એમ કહી તેણે તરત ભવ (શિવ)ને નિવેદન કર્યું. ત્યારે દેવોના દેવએ શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પિત શુદ્ધ ઉપહારની જેમ શુક્રને સ્વીકારી લીધો।

Verse 41

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवींद्रम् । हाहारवस्तैरसुरैः समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

તે ભૂતભાવન (શિવ) કશું પણ બોલ્યા વિના કવીન્દ્ર (શુક્રાચાર્ય) ને ફળની જેમ મુખમાં પધરાવી દીધા. ત્યારે તમામ અસુરોએ મોટેથી 'હાય! હાય!' નો પોકાર કર્યો.

Verse 42

काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशा रहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेंद्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च

ગિરિજેધર (શિવ) દ્વારા શુક્રાચાર્યને ગળી જવામાં આવતા, દૈત્યો વિજયની આશા વિનાના થઈ ગયા, જાણે સૂંઢ વગરના હાથીઓ અને શિંગડા વગરના બળદો.

Verse 43

शरीर हीना इव जीवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमाः सत्त्वगुणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च

તેઓ શરીર વગરના જીવો જેવા, વેદાભ્યાસ વગરના બ્રાહ્મણો જેવા, ઉદ્યમ વગરના સત્ત્વગુણ જેવા અને ભાગ્ય વગરના પ્રયત્નો જેવા થઈ ગયા.

Verse 44

पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षा इव मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्वृत्तेन हीनानि यथा श्रुतानि

જેમ પતિ વિનાની સ્ત્રી, પાંખો વિનાના બાણો, પુણ્ય વિનાનું આયુષ્ય અને સદાચાર વિનાનું જ્ઞાન નિરર્થક છે, તેવી જ તેમની દશા થઈ.

Verse 45

विना यथा वैभवशक्तिमेकां भवंति हीनाः स्वफलैः क्रियौघाः । तथा विना तं द्विजवर्यमेकं दैत्या जयाशा विमुखा बभूवुः

જેમ એક વૈભવશક્તિ વિના તમામ ક્રિયાઓ ફળહીન બની જાય છે, તેમ તે એક શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ (શુક્રાચાર્ય) વિના દૈત્યો વિજયની આશાથી વિમુખ થઈ ગયા.

Verse 46

नंदिनापहृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । विषादमगमन्दैत्या हीयमानरणोत्सवाः

નંદીએ શુક્રને અપહરી લીધો અને વિષાદે તેને ગળી લીધો ત્યારે દૈત્યો વિષાદમાં ડૂબી ગયા; તેમનો રણોત્સાહ ક્ષીણ થયો।

Verse 47

तान्वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत । कविं विक्रम्य नयता नंदिना वंचिता वयम्

તેમને નિરુત્સાહ જોઈ અંધકે કહ્યું—“નંદીએ અમને છેતર્યા; પરાક્રમે કવિ (શુક્ર)ને જીતીને લઈ ગયો।”

Verse 48

तनूर्विना हृताः प्राणाः सर्वेषामद्य तेन नः । धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिः सत्त्वं तेजः पराक्रमः

“આજે તેના એ કર્મથી દેહ હોવા છતાં અમ સૌના પ્રાણ હરણ થયા; ધૈર્ય, બળ, ગતિ, કીર્તિ, સત્ત્વ, તેજ અને પરાક્રમ બધું જ વિલય પામ્યું।”

Verse 49

युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन्भार्गवे हृते । धिगस्मान्कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः । गुरुः सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि

“એક જ ભાર్గવ હરણ થતાં જ ક્ષણમાં આપણું સર્વસ્વ લૂંટાઈ ગયું. ધિક્ આપણને—જેનાથી કુલશ્રેષ્ઠ, કુલપૂજ્ય ગુરુ, સર્વસમર્થ રક્ષક, આપત્તિમાં પણ રક્ષિત ન થયો।”

Verse 50

तद्धैर्यमवलंब्येह युध्यध्वमरिभिः सह । सूदयिष्याम्यहं सर्वान्प्रमथान्सह नंदिना

“અતએવ અહીં ધૈર્યનો આધાર લઈને શત્રુઓ સાથે યુદ્ધ કરો. હું નંદી સહિત સર્વ પ્રમથોનો સંહાર કરી દઈશ।”

Verse 51

अद्यैतान्विवशान्हत्वा सह देवैः सवासवैः । भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः

આજે હું આ વિવશોને—ઇન્દ્રસહિત દેવો સાથે—વધ કરીને, યોગીની જેમ મારા કર્મબળથી ભાર్గવને જીવતો જ મુક્ત કરીશ।

Verse 52

स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः । शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं रोषपालिता

અને જો તે યોગી સ્વયંપ્રભુ બની યોગબળે શરીર છોડીને નીકળી પણ જાય—તો પણ અમારા રોષથી દૃઢ થયેલા અમે પીછેહઠ નહીં કરીએ।

Verse 53

इत्यंधकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिःस्वनाः । प्रमथा नर्दयामासुर्मर्तव्ये कृत निश्चयाः

અંધકના વચન સાંભળી, મેઘગર્જના સમાન નાદ કરનારા દાનવોએ, યુદ્ધમાં મરવા નિશ્ચય કરીને, પોતાના ગર્જનથી પ્રમથોને ગુંજાવી દીધા।

Verse 54

सत्यायुपि न नो जातु शक्ताः स्युः प्रमथाबलात् । असत्यायुषि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे

અમારું આયુષ્ય ‘સત્યાયુ’ હોય તો પણ પ્રમથોના બળ સામે અમે કદી સમર્થ ન થઈએ. અને જ્યારે આયુષ્ય જ ‘અસત્યાયુ’ છે, ત્યારે યુદ્ધમાં સ્વામીને છોડીને ભાગવાથી શું લાભ?

Verse 55

ये स्वामिनं विहायाजौ बहुमानधना जनाः । यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्

જે લોકો રણમાં પોતાના સ્વામીને ત્યજી દે છે—ભલે તેઓ કેટલા માનનીય અને ધનવાન હોય—તેઓ નિશ્ચિતપણે અંધતામિસ્રના ધામે જાય છે।

Verse 56

अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्यभूरिशः । इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरात्

હે મહાપ્રભુ! જે યુદ્ધભૂમિમાં પરાજિત થઈ અપયશના અંધકારથી પોતાની કીર્તિને કલુષિત કરે છે, તેઓ ન આ લોકમાં સુખી રહે, ન પરલોકમાં।

Verse 57

किं दानैः किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धरातीर्थे यदि स्नातं पुनर्भव मलापहे

દાનોથી શું, તપોથી શું, અને અન્ય તીર્થોમાં વારંવાર સ્નાનથી પણ શું લાભ—જો પુનર્ભવની મલિનતા હરનાર ધરાતીર્થમાં સ્નાન કર્યું હોય?

Verse 58

संप्रधार्येति तेऽन्योन्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा । ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीर्निनाद्य च

આ રીતે પરસ્પર વિચાર કરીને તે દૈત્ય અને દાનવ યોદ્ધાઓ યુદ્ધભેરીઓ ગજવીને પ્રમથો સામે યુદ્ધને ઉગ્ર બનાવ્યા।

Verse 59

तत्र वाणासिवज्रौघैः कटंकटशिलामयैः । भुशुंडीभिंदिपालैश्च शक्तिभल्ल परश्वधैः

ત્યાં બાણો, તલવારો અને વજ્રસમાન શસ્ત્રોના પ્રવાહથી, ખટખટ અવાજ કરતા પથ્થરના પ્રહારો દ્વારા, તેમજ ભૂશુન્ડી, ભિંડિપાલ, શક્તિ, ભલ્લ અને પરશુ વગેરે વડે તેઓ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।

Verse 60

खट्वांगैः पट्टिशैः शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् । परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्

ખટ્વાંગ, પટ્ટિશ, શૂલ, લકુટ અને મુસલની બહુતા સાથે, પરસ્પર પ્રહાર કરતાં તેમણે મહા સંહાર મચાવ્યો।

Verse 61

कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्रिणाम् । भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्

ધનુષ્યો ખેંચાતાં, ઉડતાં બાણો અને ફેંકાતાં ભિંડિપાલ તથા ભુશુન્ડીઓની સીસકારભરી ધ્વનિ ઊઠી।

Verse 62

रणतूर्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्

રણવાદ્યોના નાદ, હાથીઓના વારંવાર ગર્જન અને ઘોડાઓના હેષારવથી મહા કૉલાહલ ઊભો થયો।

Verse 63

प्रतिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्

પ્રતિધ્વનિઓથી આકાશ અને ધરતી વચ્ચેનું સમગ્ર અંતર ભરાઈ ગયું; નિર્ભય અને ભીરુ—બન્નેના રોમ ઊભા થયા।

Verse 64

गजवाजिमहाराव स्फुटच्छब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च

હાથી-ઘોડાના મહારવ, તીખા ફૂટતા અવાજો; તૂટેલા ધ્વજ-પતાકા અને ક્ષીણ થયેલા શસ્ત્રો પણ હતાં।

Verse 65

रुधिरोद्गार चित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्छुरुभयत्र वै

રક્તના ઉછાળાં ભરેલા ભયંકર દૃશ્યો હતાં; ઘોડા-હાથી-રથો ગભરાઈ અસ્તવ્યસ્ત થયા; અને બન્ને બાજુની તરસેલી સેનાઓ મૂર્છિત થઈ ગઈ।

Verse 66

दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथैर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्

પ્રમથો દ્વારા ચારે તરફથી પોતાની સેના ચકનાચૂર થતી જોઈ, અંધક પોતે રથ પર ચઢી ગણો પર સીધો ધસી ગયો।

Verse 67

शरवज्रप्रहारैस्तैर्वज्राघातैर्नगा इव । प्रमथानेशिरे वातैर्निस्तोया इव तोयदाः

તેમના બાણો અને વજ્રસમાન ઘાતોથી પ્રમથો વીજળીથી આઘાત પામેલા પર્વતોની જેમ ડગમગી ગયા; પાણી ખાલી થયેલા વાદળો પવનથી વિખેરાય તેમ તેઓ છૂટા પડ્યા।

Verse 68

यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्व्यधाद्बाणैस्तदांधकः

પાછળ હટતો હોય કે આગળ વધતો હોય, દૂર હોય કે નજીક—અંધકે ત્યારે દરેકને રોમોની સંખ્યાજેટલા અસંખ્ય બાણોથી ભેદી નાખ્યો।

Verse 69

विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना । नैगमेयेन शाखेन विशाखेन बलीयसा

વિનાયક, સ્કંદ, નંદી, સોમનંદી, નૈગમેય, શાખ અને બલવાન વિશાખ—એમના દ્વારા।

Verse 70

इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यंधकीकृतः । त्रिशूल शक्तिबाणौघ धारासंपातपातिभिः

આ રીતે અન્ય ઉગ્ર ગણોએ અંધકને પણ ‘અંધક’ બનાવી દીધો; ત્રિશૂલ, શક્તિ અને બાણોના પ્રવાહો અવિરત ધારાવર્ષા સમા વરસી તેને ઘેરી વળ્યા।

Verse 71

ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रः शंभूदरे स्थितः

પછી પ્રમથોની સેના અને અસુરોની સેના વચ્ચે મહા કોલાહલ ઊભો થયો. તે મહાશબ્દથી શંભુના ઉદરમાં સ્થિત શુક્ર જાગૃત થયો.

Verse 72

छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिःकेतो यथानिलः । सप्तलोकान् सपालान्स रुद्रदेहे व्यलोकयत्

છિદ્ર શોધતો તે ધ્વજવિહિન પવનની જેમ અશાંત થઈ ભટકતો રહ્યો. અને રુદ્રદેહમાં તેણે પાલકો સહિત સાત લોકોને જોયા.

Verse 73

ब्रह्मनारायणेंद्राणामादित्याप्यरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्

તેણે બ્રહ્મા, નારાયણ અને ઇન્દ્રના, તેમજ આદિત્યો અને અપ્સરાઓના પણ અદ્ભુત ભુવનો જોયા; અને પ્રમથો તથા અસુરોનું યુદ્ધ પણ જોયું.

Verse 74

सवर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् । न तस्य ददृशे रंध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा

તે ભવ (શિવ)ના ઉદરમાં સો દિવ્ય વર્ષો સુધી ચારે તરફ ફરતો રહ્યો; છતાં ત્યાં કોઈ રંધ્ર ન દેખાયું—જેમ દુષ્ટ માણસ શુદ્ધ જનામાં દોષ શોધે છે.

Verse 75

शांभवेनाथयोगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । चस्कंदाथ ननामापि ततो देवेन भाषितः

પછી ભાર్గવ (શુક્ર) શાંભવ યોગથી શુક્રરૂપ ધારણ કરીને બહાર નીકળી આવ્યો; અને તેણે નમસ્કાર કર્યો—ત્યારે દેવે તેને સંબોધ્યો.

Verse 76

शुक्रवन्निःसृतोयस्मात्तस्मात्त्वं भृगुनंदन । कर्मणानेन शुक्रस्त्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्

તું શુક્ર સમાન નિઃસૃત થયો છે, તેથી હે ભૃગુનંદન, તું ‘શુક્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ થશ. આ ઘટનાથી તું મારો પુત્ર સમાન છે—હવે ગમન કર.

Verse 77

जठरान्निर्गते शुक्रे देवोपि मुमुदेतराम् । भ्रमञ्छ्रेयोभवद्यन्मे न मृतो जठरे द्विजः

શુક્ર જઠરથી બહાર નીકળ્યો ત્યારે દેવ પણ અતિ આનંદિત થયો; “મારું કલ્યાણ થયું—આ દ્વિજ મારા ગર્ભમાં મર્યો નથી” એમ વિચારી રહ્યો હતો.

Verse 78

इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृश द्युतिः । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी

દેવે આમ કહ્યે પછી, સૂર્યસમાન તેજવાળો શુક્ર દાનવસેનામાં પ્રવેશ્યો, જેમ ચંદ્રમા મેઘમાળામાં પ્રવેશે છે.

Verse 79

शुक्रोदयान्मुदं लेभे स दानव महार्णवः । यथा चंद्रोदये हर्षमूर्मिमाली महोदधिः

શુક્રના ઉદયથી દાનવોનો તે મહાસાગર આનંદિત થયો; જેમ ચંદ્રોદયે તરંગમાળાવાળો મહાસમુદ્ર હર્ષિત થાય છે.

Verse 80

अंधकांधकहंत्रोर्वै वर्तमाने महाहवे । इत्थं नाम्नाभवच्छुक्रः स वै भार्गवनंदनः

અંધક અને તેના સંહારક વચ્ચે મહાયુદ્ધ ચાલતું હતું ત્યારે, ભૃગુવંશીય તે પુત્ર આ રીતે ‘શુક્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 81

यथा च विद्यां तां प्राप मृतसंजीवनीं पराम् । शंभोरनुग्रहात्काव्यस्तन्निशामय सुव्रत

હે સુવ્રત! શંભુના અનુગ્રહથી કાવ્ય (શુક્ર) એ ‘મૃતસંજીવની’ નામની પરમ વિદ્યાને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી, તે સાંભળ।

Verse 82

गणावूचतुः । पुराऽसौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् । अंडजस्वेदजोद्भिज्जजरायुज गतिप्रदाम्

ગણોએ કહ્યું—પૂર્વકાળે ભૃગુનો તે વંશજ વારાણસી નગરીમાં ગયો; તે અંડજ, સ્વેદજ, ઉદ્ભિજ્જ અને જરાયુજ—સર્વ જીવોને પરમ ગતિ આપનારી છે।

Verse 83

संस्थाप्य लिंगं श्रीशंभोः कूपं कृत्वा तदग्रतः । बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्

તેણે શ્રીશંભુનું લિંગ સ્થાપ્યું અને તેની સામે કૂવો બનાવી, પ્રભુ વિશ્વેશ્વરનું ધ્યાન કરતાં લાંબા સમય સુધી તપ કર્યું।

Verse 84

राजचंपकधत्तूर करवीरकुशेशयैः । मालती कर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः

રાજચંપક, ધત્તૂર, કરવીર, કુશેશય; તેમજ માલતી, કર્ણિકાર, કદંબ, બકુલ અને ઉત્પલ—આ પુષ્પોથી।

Verse 85

मल्लिकाशतपत्रीभिः सिंदुवारैः सकिंशुकैः । अशोकैः करुणैः पुष्पैः पुन्नागैर्नागकेसरैः

મલ્લિકા અને શતપત્રી, સિંદુવાર અને કિંશુક, અશોકનાં પુષ્પ, કોમળ (કરુણ) પુષ્પ, તેમજ પુન્નાગ અને નાગકેસર—આ બધાથી।

Verse 86

क्षुद्राभिर्माधवीभिश्च पाटला बिल्वचंपकैः । नवमल्लीविचिकिलैः कुंदैः समुचुकुंदकैः

તેણે ક્ષુદ્ર પુષ્પો, માધવી લતાઓ, પાટલા ફૂલો, બિલ્વ અને ચંપકના પુષ્પો, નવી મલ્લિકા જાતો તથા સુગંધિત કુંદ અને ચુકુંદક પુષ્પોથી શંકરનું પૂજન કર્યું।

Verse 87

मंदारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्बकैः । ग्रंथिपर्णैर्दमनकैः सुरभूचूतपल्लवैः

તેણે મંદારના પુષ્પો અને બિલ્વપત્રો, દ્રોણ, મરુબક અને બકના ફૂલો, ગ્રંથિપર્ણી શાખાઓ, દમનક તથા સુગંધિત આમ્રપલ્લવો દ્વારા પ્રભુનું આદરપૂર્વક પૂજન કર્યું।

Verse 88

तुलसी देवगंधारी बृहत्पत्री कुशांकुरैः । नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः

તેણે તુલસી, દેવગંધારી, બૃહત્પત્રી અને કોમળ કુશાંકુરો; નદ્યાવર્ત અને અગસ્ત્યના પુષ્પો; તેમજ શાલપત્રો અને દેવદારુની ડાળીઓથી પણ પૂજન કર્યું।

Verse 89

कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुर कुरंटकैः । प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि

તેણે કાંચનાર અને કુરબકના ફૂલો, દૂર્વાના અંકુરો અને કુરંટક પુષ્પો—એમાંથી પ્રત્યેકથી, તેમજ અન્ય અનેક પલ્લવો સાથે—પૂજા કરી।

Verse 90

पत्रैः शतसहस्रैश्च स समानर्च शंकरम् । पंचामृतैर्द्रोणमितैर्लक्षकृत्वः प्रयत्नतः

તેણે લાખો પત્રોથી વિધિપૂર્વક શંકરનું અર્ચન કર્યું; અને દ્રોણ-પરિમિત પંચામૃતથી અભિષેક કરીને, મહા પ્રયત્નથી લાખ વખત તેમનું પૂજન કર્યું।

Verse 91

स्नपयामास देवेशं सुगंधस्नपनैर्बहु । सहस्रकृत्वो देवेशं चंदनैर्यक्षकर्दमैः

તેણે દેવેશને અનેક સુગંધિત સ્નપનોથી વારંવાર સ્નપિત કર્યો; અને સહસ્ર વખત ચંદન તથા યક્ષ-કર્દમ (સુગંધિત લેપ) વડે દેવેશનું અનુલેપન કર્યું।

Verse 92

समालिलिंप देवेशं सुगंधोद्वर्तनान्यनु । गीतनृत्योपहारैश्च श्रुत्युक्तस्तुतिभिर्बहुः

પછી તેણે સુગંધિત ઉદ્વર્તન-ચૂર્ણ અને લેપોથી દેવેશનું કાળજીપૂર્વક અનુલેપન કર્યું; તેમજ ગીત-નૃત્યના ઉપહાર અર્પી, શ્રુતિમાં કહેલી સ્તુતિઓથી બહુ પ્રશંસા કરી।

Verse 93

नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम् । सहस्रं पंचशरदामित्थं शुक्रः समर्चयन्

તેણે સહસ્ર નામો તથા અન્ય સ્તોત્રોથી શંકરનું સ્તવન કર્યું; આ રીતે સમર્ચન કરતો શુક્ર સહસ્ર અને પાંચ શરદઋતુઓ (વર્ષો) સુધી અવિરત આરાધના કરતો રહ્યો।

Verse 94

यदा देवं नालुलोके मनागपि वरोन्मुखम् । तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीवदुःसहम्

જ્યારે તેણે દેવને જરાય વર આપવા ઉન્મુખ ન જોયો, ત્યારે તેણે બીજો ઘોર નિયમ ગ્રહણ કર્યો—અત્યંત દુઃસહ તપ।

Verse 95

प्रक्षाल्य चेतसो त्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् । भावनावार्भि रसकृदिंद्रियैः सहितस्य च

તેણે ચિત્તમાંથી ‘ચાંચલ્ય’ નામના મહામલને સંપૂર્ણ ધોઈ નાંખ્યો; અને વિષય-રસ ઉત્પન્ન કરનાર ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખી, ભાવનારૂપી જળથી પોષિત થઈ આગળ વધ્યો।

Verse 96

निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने । प्रपपौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः

મનને નિર્મળ કરીને તે કવિ-ઋષિએ પિનાકધારી શિવને એક રત્ન અર્પણ કર્યું. પછી પ્રભુની કૃપા માટે ધૂળ-ધુમાડાના પ્રચંડ પ્રવાહને સહસ્ર શરદઋતુઓ સુધી સહન કર્યો.

Verse 97

प्रससाद तदा देवो भार्गवाय महात्मने । तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः

ત્યારે દેવ મહાત્મા ભાર્ગવ પર પ્રસન્ન થયા. તે લિંગમાંથી તેઓ પ્રગટ થયા; તેમની તેજસ્વિતા સહસ્ર સૂર્યો કરતાં પણ અધિક હતી.

Verse 98

उवाच च विरूपाक्षः साक्षाद्दाक्षायणीपतिः । तपोनिधे प्रसन्नोस्मि वरं वरय भार्गव

ત્યારે વિરূপાક્ષ—દાક્ષાયણી (પાર્વતી)ના પતિ—એ કહ્યું: “હે તપોનિધિ, હું પ્રસન્ન છું; હે ભાર્ગવ, વર માગ.”

Verse 99

निशम्येति वचः शंभोरंभोजनयनो द्विजः । उद्यदानंदसंदोह रोमांचांचित विग्रहः

શંભુના આ વચન સાંભળી કમળનેત્ર બ્રાહ્મણ આનંદથી છલકાઈ ઊઠ્યો; તેનું શરીર રોમાંચથી પુલકિત થયું.

Verse 100

तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफु ल्ल नयनांचलः । मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च

પ્રસન્ન થઈ તેણે અષ્ટતનુ શિવની સ્તુતિ કરી. આનંદથી ભરેલા નેત્રો સાથે મસ્તક પર અંજલિ ધરીને બોલ્યો—“જય જય!”

Verse 101

भार्गव उवाच । त्वं भाभिराभिरभिभूय तमः समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् । देदीप्यसे मणेगगनेहिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते

ભાર్గવે કહ્યું—હે પ્રભુ! તું અનેક તેજોથી સર્વ અંધકારને પરાજિત કરી અસ્ત કરાવે છે અને નિશાચરોના પ્રિય અભિપ્રાયો પણ નાશ કરે છે. તું ત્રિલોકના હિત માટે આકાશમાં મણિ સમાન દીપ્તિમાન છે; હે જગદીશ્વર, તને નમસ્કાર।

Verse 110

अष्टमूर्त्यष्टकेनेष्टं परिष्टूयेति भार्गवः । भर्गभूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः

અષ્ટમૂર્તિ સ્વરૂપ પ્રભુની અષ્ટક-સ્તુતિથી પ્રેમપૂર્વક સ્તવન કરી ભાર్గવે, તેજસ્વી ભૂમિને મસ્તકથી સ્પર્શ કરતાં, વારંવાર પ્રણામ કર્યા।

Verse 120

अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्न्यतितारकम् । देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव

તુંજ તેજ સૂર્યથી પણ વધુ અને અગ્નિથી પણ પ્રબળ થાઓ; આકાશમાં તારાઓને પણ અતિક્રમ કરીને દીપ્તિમાન બની, તું ગ્રહોમાં શ્રેષ્ઠ થા।

Verse 130

अगस्त्य उवाच । इत्थं सधर्मिणि कथां शुक्रलोकस्य सुव्रते । शृण्वन्नांगारकं लोकमालुलोकेऽथ स द्विजः

અગસ્ત્યે કહ્યું—હે સધર્મિણી, હે સુવ્રતે! આ રીતે શુક્રલોકની કથા સાંભળતાં સાંભળતાં તે દ્વિજે ત્યારે અંગારક (મંગળ) લોકનું દર્શન કર્યું।