Adhyaya 4

Verse 1

व्यास उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि धर्मराजस्य चेष्टितम् । यच्छ्रुत्वा यमदूतानां न भयं विद्यते क्वचित्

વ્યાસે કહ્યું—હવે આગળ હું ધર્મરાજના ચરિત્રનું વર્ણન કરીશ; તેને સાંભળવાથી યમદૂતોનો ભય ક્યાંય, કોઈ પરિસ્થિતિમાં, રહેતો નથી।

Verse 2

धर्मराजेन सा दृष्टा वर्द्धनी च वराप्सरा । महत्यरण्ये का ह्येषा सुन्दरांग्यतिसुन्दरी

ધર્મરાજે તેણીને જોઈ—વર્ધની નામની શ્રેષ્ઠ અપ્સરા. તે મહા અરણ્યમાં (તેમણે વિચાર્યું)—‘આ કોણ છે, સુન્દર અંગોવાળી, અતિસુન્દરી?’

Verse 3

निर्मानुषवनं चेदं सिंहव्याघ्रभयानकम् । आश्चर्यं परमं ज्ञात्वा धर्मराजोऽब्रवीदिदम्

‘આ વન માનવવિહોણું છે અને સિંહ-વ્યાઘ્રોથી ભયંકર છે.’ આને પરમ આશ્ચર્ય માની ધર્મરાજે આમ કહ્યું।

Verse 4

धर्मराज उवाच । कस्मात्त्वं मानिनि ह्येका वने चरसि निर्जने । कस्मात्स्थानात्समायाता कस्य पत्नी सुशोभने

ધર્મરાજ બોલ્યા—હે માનિની! આ નિર્જન વનમાં તું એકલી કેમ ભટકે છે? તું કયા સ્થાનથી આવી છે, હે સુશોભને! તું કોની પત્ની છે?

Verse 5

सुता त्वं कस्य वामोरु अतिरूपवती शुभा । मानुषी वाथ गंधर्वी अमरी वाथ किंनरी

હે વામોરુ, હે શુભે, અતિરૂપવતી! તું કોની પુત્રી છે? તું માનુષી છે કે ગંધર્વી, કે દેવી, અથવા કિન્નરી?

Verse 6

अप्सरा पक्षिणी वाथ अथवा वनदेवता । राक्षसी वा खेचरी वा कस्य भार्या च तद्वद

તું અપ્સરા છે કે પક્ષિણી, અથવા વનદેવતા? કે રાક્ષસી, કે ખેચરી? તેમ જ કહી દે—તું કોની ભાર્યા છે?

Verse 7

सत्यं च वद मे सुभ्रूरित्याहार्कसुतस्तदा । किमिच्छसि त्वया भद्रे किं कार्यं वा वदात्र वै

ત્યારે અર્કપુત્ર (ધર્મરાજ) બોલ્યા—હે સુભ્રૂ, મને સત્ય કહો. હે ભદ્રે, તને શું ઇચ્છા છે? અહીં તારો શું કાર્ય છે—સ્પષ્ટ કહો.

Verse 8

यदिच्छसि त्वं वामोरु ददामि तव वांछितम्

હે વામોરુ! તું જે જે ઇચ્છે છે, તે તારી વાંછિત વસ્તુ હું તને અર્પણ કરીશ.

Verse 9

वर्द्धन्युवाच । धर्मे तिष्ठति सर्वं वै स्थावरं जंगमं विभो । स धर्मो दुष्करं कर्म कस्मात्त्वं कुरुषेऽनघ

વર્દ્ધની બોલી—હે વિભો! સ્થાવર અને જંગમ—આ સર્વ ધર્મમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે. ધર્મ પોતે જ દુષ્કર કર્મમાર્ગ છે; તો હે અનઘ, તું આવું કઠિન કાર્ય કેમ આરંભે છે?

Verse 10

यम उवाच । ईशानस्य च यद्रूपं द्रष्टुमिच्छामि भामिनि । तेनाहं तपसा युक्तः शिवया सह शंकरम्

યમ બોલ્યો—હે ભામિની! હું ઈશાનનું એ જ સ્વરૂપ દર્શન કરવા ઇચ્છું છું. તેથી હું તપમાં યુક્ત છું—શિવા સાથે—શંકરને પ્રાપ્તિ કરવા માટે.

Verse 11

यशः प्राप्स्ये सुखं प्राप्स्ये करोमि च सुदुष्करम् । युगेयुगे मम ख्यातिर्भवेदिति मतिर्मम

હું યશ પ્રાપ્ત કરીશ, સુખ પ્રાપ્ત કરીશ અને અતિ દુષ્કર કાર્ય પણ સિદ્ધ કરીશ. યુગે યુગે મારી ખ્યાતિ રહે—એ જ મારી પ્રતિજ્ઞા છે.

Verse 12

कल्पे कल्पे महाकल्पे भूयः ख्यातिर्भवेदिति । एतस्मात्कारणात्सुभ्रूस्तप्यते परमं तपः

કલ્પે કલ્પે, મહાકલ્પોમાં પણ વારંવાર મારી ખ્યાતિ ફરી પ્રગટ થાઓ—આ કારણથી, હે સુભ્રૂ, હું પરમ તપ કરું છું.

Verse 13

कस्मात्त्वमागता भद्रे कथयस्व यथातथा । किं कार्यं कस्य हेतुश्च सत्यमाख्यातुमर्हसि

હે ભદ્રે! તું કેમ આવી છે, જેમ છે તેમ સાચું કહો. શું કાર્ય છે અને કોના હેતુથી? તારે સત્ય જણાવવું યોગ્ય છે.

Verse 14

वर्द्धन्युवाच । तपसैव त्वया धर्म भयभीतो दिवस्पतिः । तेनाहं नोदिता चात्र तपोवि घ्नस्य कांक्षया

વર્દ્ધની બોલી—હે ધર્મ! તારા તપથી સ્વર્ગપતિ ઇન્દ્ર ભયભીત થયો છે. તેથી તેની પ્રેરણાથી હું અહીં આવી છું, તારા તપમાં વિઘ્ન કરવાના ઇચ્છાથી.

Verse 15

इन्द्रासनभयाद्भीता हरिणा हरिसन्निधौ । प्रेषिताहं महाभाग सत्यं हि प्रवदाम्यहम्

ઇન્દ્રાસનના ભયથી ભયભીત થઈ, હરિના સાન્નિધ્યમાં જ હરિ દ્વારા હું મોકલાઈ છું. હે મહાભાગ! હું ખરેખર સત્ય બોલું છું.

Verse 16

सूत उवाच । सत्यवाक्येन च तदा तोषितो रविनंदनः । उवाचैनां महाभाग्यो वरदोहं प्रयच्छ मे

સૂત બોલ્યા—ત્યારે તેના સત્યવચનોથી પ્રસન્ન થઈ રવિનંદન (યમ) એ તે મહાભાગ્યાને કહ્યું—“હું વરદાતા છું; મારી પાસે વર માગ.”

Verse 17

यमोऽहं सर्वभूतानां दुष्टानां कर्मकारिणाम् । धर्म रूपो हि सर्वेषां मनुजानां जितात्मनाम्

હું સર્વ ભૂતો માટે—દુષ્ટ અને પાપકર્મ કરનારાઓ માટે—યમ છું. પરંતુ જિતાત્મા, સંયમી મનુષ્યો માટે હું જ ધર્મસ્વરૂપ છું.

Verse 18

स धर्मोऽहं वरारोहे ददामि तव दुर्लभम् । तत्सर्वं प्रार्थय त्वं मे शीघ्रं चाप्सरसां वरे

હે વરારોહે! હું એ જ ધર્મ છું; જે દુર્લભ છે તે પણ હું તને આપું છું. તેથી, હે અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠે! તને જે ઇચ્છિત હોય તે બધું જલ્દી મારી પાસે માગ.

Verse 19

वर्द्धन्युवाच । इन्द्रस्थाने सदा रम्ये सुस्थिरत्वं प्रयच्छ मे । स्वामिन्धर्मभृतां श्रेष्ठ लोकानां च हिताय वै

વર્ધ્ધની બોલી—હે સ્વામી! ઇન્દ્રના આ સદા રમ્ય સ્થાને મને સુસ્થિર પ્રતિષ્ઠા આપો. હે ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ! આ લોકહિત માટે જ થાઓ.

Verse 20

यम उवाच । एवमस्त्विति तां प्राह चान्यं वरय सत्वरम् । ददामि वरमुत्कृष्टं गानेन तोषितोस्म्यहम्

યમે કહ્યું—“એવમસ્તુ.” પછી તેણીને કહ્યું—“ઝડપથી બીજો વર માગ. તારા ગાનથી હું પ્રસન્ન થયો છું; હું તને ઉત્તમ વર આપું છું.”

Verse 21

वर्द्धन्युवाच । अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मम तीर्थं महामते । भूयाच्च सर्वपापघ्नं मन्नाम्नेति च विश्रुतम्

વર્ધ્ધની બોલી—હે મહામતે! આ મહાક્ષેત્રમાં મારા નામે એક તીર્થ થાઓ; અને તે સર્વ પાપનો નાશ કરનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ થાઓ.

Verse 22

तत्र दत्तं हुतं तप्तं पठितं वाऽक्षयं भवेत् । पञ्चरात्रं निषेवेत वर्द्धमानं सरोवर म्

ત્યાં આપેલું દાન, કરેલું હવન, કરેલો તપ કે કરેલું પાઠ—બધું અક્ષય ફળ આપે છે. વર્ધ્ધમાન સરોવરનું પાંચ રાત્રિ સુધી સેવન કરવું જોઈએ.

Verse 23

पूर्वजास्तस्य तुष्येरंस्तर्प्यमाणा दिनेदिने । तथेत्युक्त्वा तु तां धर्मो मौनमाचष्ट संस्थितः । त्रिःपरिक्रम्य तं धर्मं नमस्कृत्य दिवं ययौ

તેના પૂર્વજો દિનપ્રતિદિન તર્પણથી તૃપ્ત થાય. “તથાસ્તુ” કહી ધર્મ મૌન ધારણ કરીને સ્થિર રહ્યો. પછી તેણીએ તે ધર્મને ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરી, નમસ્કાર કરીને, સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 24

वर्द्धन्युवाच । मा भयं कुरु देवेश यमस्यार्कसुतस्य च । अयं स्वार्थपरो धर्म यशसे च समाचरेत्

વર્ધની બોલી—હે દેવેશ, ભય ન કર; સૂર્યપુત્ર યમનો પણ નહિ. આ ધર્મ યોગ્ય સ્વાર્થસિદ્ધિ માટે છે અને યશ માટે પણ તેનું આચરણ કરવું જોઈએ.

Verse 25

व्यास उवाच । वर्द्धनी पूजिता तेन शक्रेण च शुभानना । साधुसाधु महाभागे देवकार्य कृतं त्वया

વ્યાસે કહ્યું—શુભમુખી વર્ધનીને તે શક્રે પણ પૂજી સન્માનિત કરી. તેણે કહ્યું—“સાધુ, સાધુ! હે મહાભાગે, તું દેવકાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે.”

Verse 26

निर्भयत्वं वरागेहे सुखवासश्च ते सदा । यशः सौख्यं श्रियं रम्यां प्राप्स्यसि त्वं शुभानने

તને નિર્ભયતા, ઉત્તમ ગૃહ અને સદા સુખમય નિવાસ મળશે. હે શુભમુખી, તું યશ, સુખ અને રમ્ય શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 27

तथेति देवास्तामूचुर्निर्भयानंदचेतसा । नमस्कृत्य च शक्रं सा गता स्थानं स्वकं शुभम्

નિર્ભય આનંદથી ભરેલા દેવોએ તેને કહ્યું—“તથાસ્તુ.” પછી તેણે શક્રને નમસ્કાર કરીને પોતાના શુભ ધામમાં ગઇ.

Verse 28

सूत उवाच । गतेप्सरसि राजेन्द्र धर्मस्तस्थौ यथाविधि । तपस्तेपे महाघोरं विश्वस्योद्वेगदायकम्

સૂત બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર, અપ્સરા ચાલી ગયા પછી ધર્મ નિયમ મુજબ ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો અને તેણે અતિ ઘોર તપ કર્યું, જે સમગ્ર વિશ્વને ઉદ્વેગ આપનારું હતું.

Verse 29

पंचाग्निसा धनं शुक्रे मासि सूर्येण तापिते । चक्रे सुदुःसहं राजन्देवैरपि दुरासदम्

શુક્ર માસમાં સૂર્યતાપથી દગ્ધ થઈ તેણે ‘પંચાગ્નિ’ તપ કર્યું—હે રાજન, તે અતિ દુઃસહ હતું અને દેવોને પણ દુર્લભ હતું.

Verse 30

ततो वर्षशते पूर्णे अन्तको मौनमास्थितः । काष्ठभूत इभवातस्थौ वल्मीकशतसंवृतः

પછી સો વર્ષ પૂર્ણ થતાં અંતકે મૌન ધારણ કર્યું; લાકડાની જેમ અચળ ઊભો રહ્યો અને સૈકડો વલ્મીકોથી ઢંકાઈ ગયો.

Verse 31

नानापक्षिगणैस्तत्र कृतनीडैः स धर्मराट् । उपविष्टे व्रतं राजन्दृश्यते नैव कुत्रचित्

ત્યાં અનેક પક્ષીઓના ઝુંડોએ તેના પર માળાં બાંધ્યાં; તે ધર્મરાજ બેઠો રહ્યો—હે રાજન, તેનું વ્રત ક્યાંય ડગમગતું દેખાયું નહીં.

Verse 32

संस्मरंतोऽथ देवेश मुमापतिमनिंदितम् । ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षाश्चोद्विग्नमानसाः । कैलासशिखरं भूय आजग्मुः शिवसन्निधौ

ત્યારે, હે દેવેશ, નિર્દોષ ઉમાપતિ પ્રભુનું સ્મરણ કરતાં દેવો ગંધર્વો અને યક્ષો સહિત ભયાકુલ મનથી ફરી કૈલાસશિખરે શિવસન્નિધિ પહોંચ્યા.

Verse 33

देवा ऊचुः । त्राहित्राहि महादेव श्रीकण्ठ जगतः पते । त्राहि नो भूतभव्येश त्राहि नो वृषभध्वज । दयालुस्त्वं कृपानाथ निर्विघ्नं कुरु शंकर

દેવોએ કહ્યું—“ત્રાહિ ત્રાહિ, હે મહાદેવ! હે શ્રીકંઠ, જગત્પતે! હે ભૂતભવ્યેશ, અમને બચાવો; હે વૃષભધ્વજ, અમારું રક્ષણ કરો. તમે દયાળુ, કૃપાનાથ—હે શંકર, અમારે માટે સર્વ નિર્વિઘ્ન કરો।”

Verse 34

ईश्वर उवाच । केनापराधिता देवाः केन वा मानमर्द्दिताः । मर्त्ये स्वर्गेऽथवा नागे शीघ्रं कथय ताचिरम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવો, તમને કોણે અપમાનિત કર્યા? કોણે તમારો માન મર્દિત કર્યો—મર્ત્યલોકમાં, સ્વર્ગમાં કે નાગલોકમાં? શીઘ્ર કહો; વિલંબ ન કરો।

Verse 35

अनेनैव त्रिशूलेन खट्वांगेनाथवा पुनः । अथ पाशुपतेनैव निहनिष्यामि तं रणे । शीघ्रं वै वदतास्माक मत्रागमनकारणम्

આ જ ત્રિશૂલથી—અથવા ખટ્વાંગથી—અથવા પાશુપત અસ્ત્રથી જ હું તેને રણમાં સંહાર કરી દઈશ. શીઘ્ર સત્ય કહો; અમારા અહીં આવવાનો કારણ જણાવો।

Verse 36

देवा ऊचुः । कृपासिन्धो हि देवेश जगदानन्दकारक । न भयं मानुषादद्य न ना गाद्देवदानवात्

દેવોએ કહ્યું—હે દેવેશ, કૃપાસિંધુ, જગતને આનંદ આપનાર! આજે અમને ન મનુષ્યથી ભય છે, ન નાગોથી, ન દેવો કે દાનવોથી।

Verse 37

मर्त्यलोके महादेव प्रेतनाथो महाकृतिः । आत्मकार्यं महाघोरं क्लेशयेदिति निश्चयः

હે મહાદેવ, મર્ત્યલોકમાં પ્રેતનાથ, મહાકાય એવો તે પોતાના સ્વકાર્ય માટે અતિ ઘોર કર્મ કરવા અને લોકોને ક્લેશ આપવા નિશ્ચય કરી બેઠો છે।

Verse 38

उग्रेण तपसा कृत्वा क्लिश्यदात्मानमात्मना । तेनात्र वयमुद्विग्ना देवाः सर्वे सदाशिव । शरणं त्वामनुप्राप्ता यदिच्छसि कुरुष्व तत्

તેને ઉગ્ર તપ કરીને, પોતાની ઇચ્છાથી પોતાને જ કષ્ટ આપીને, અમને સર્વ દેવોને વ્યાકુળ કર્યા છે, હે સદાશિવ! તેથી અમે શરણ લઈને તમારી પાસે આવ્યા છીએ; તમને જે યોગ્ય લાગે તે કરો।

Verse 39

सूत उवाच । देवानां वचनं श्रुत्वा वृषारूढो वृषध्वजः । आयुधान्परिसंगृह्य कवचं सुमनोहरम् । गतवानथ तं देशं यत्र धर्मो व्यवस्थितः

સૂતજી બોલ્યા—દેવોના વચન સાંભળી, વૃષભારૂઢ અને વૃષધ્વજ મહાદેવે પોતાના આયુધો એકત્ર કર્યા અને અતિ મનોહર કવચ ધારણ કર્યું. પછી જ્યાં ધર્મ દૃઢપણે સ્થિત હતો તે પ્રદેશ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 40

ईश्वर उवाच । अनेन तपसा धर्म संतुष्टं मम मानसम् । वरं ब्रूहि वरं ब्रूहि वरं ब्रूहीत्युवाच ह

ઈશ્વરે કહ્યું—હે ધર્મ, આ તપસ્યાથી મારું મન સંપૂર્ણ સંતોષ પામ્યું છે. વર માગ, વર માગ; તને જે વર ઇચ્છિત હોય તે કહો—એમ તેમણે કહ્યું.

Verse 41

इच्छसे त्वं यथा कामा न्यथा ते मनसि स्थितान् । यंयं प्रार्थयसे भद्र ददामि तव सांप्रतम्

હે ભદ્ર, તારા મનમાં સ્થિત જે જે ઇચ્છાઓ છે, જેમ તું ઇચ્છે તેમ. તું જે જે પ્રાર્થના કરેશ, તે બધું હું તને તત્કાળ આપું છું.

Verse 42

सूत उवाच । एवं संभाषमाणं तु दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् । वल्मीकादुत्थितो राजन्गृहीत्वा करसंपुटम् । तुष्टाव वचनैः शुद्धैर्लोकनाथमरिंदम्

સૂતજી બોલ્યા—હે રાજન, આ રીતે સંભાષણ કરતા મહેશ્વર દેવને જોઈ ધર્મ વલ્મીકમાંથી ઊભો થયો અને કરસંપુટ કરીને નમસ્કાર કર્યો. શુદ્ધ વચનો દ્વારા તેણે લોકનાથ, શત્રુદમન પ્રભુની સ્તુતિ કરી.

Verse 43

धर्म उवाच । ईश्वराय नमस्तुभ्यं नमस्ते योगरूपिणे । नमस्ते तेजोरूपाय नीलकंठ नमोऽस्तु ते

ધર્મ બોલ્યા—હે ઈશ્વર, તમને નમસ્કાર; યોગસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર. તેજઃસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર; હે નીલકંઠ, તમને પ્રણામ હો.

Verse 44

ध्यातॄणामनुरूपाय भक्तिगम्याय ते नमः । नमस्ते ब्रह्मरूपाय विष्णुरूप नमोऽ स्तु ते

ધ્યાન કરનારાને અનુરૂપ રૂપ ધારણ કરનાર, ભક્તિથી પ્રાપ્ત થનાર તને નમસ્કાર. બ્રહ્મરૂપ તને નમસ્કાર; હે વિષ્ણુરূপ, તને નમો નમઃ.

Verse 45

नमः स्थूलाय सूक्ष्माय अणुरूपाय वै नमः । नमस्ते कामरूपाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे

સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને અણુરূপ તને નમસ્કાર. હે કામરૂપ ધારણ કરનાર, સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલય કરનાર તને પ્રણામ.

Verse 46

नमो नित्याय सौम्याय मृडाय हरये नमः । आतपाय नमस्तुभ्यं नमः शीतकराय च

નિત્ય, સૌમ્ય, મૃડ (કલ્યાણકારી) તને નમસ્કાર; હરયે નમઃ. તાપ અને તેજરૂપે તને નમસ્કાર; તેમજ શીતળતા કરનાર રૂપને પણ નમો નમઃ.

Verse 47

सृष्टिरूप नमस्तुभ्यं लोकपाल नमोऽस्तु ते । नम उग्राय भीमाय शांत रूपाय ते नमः

સૃષ્ટિરূপ તને નમસ્કાર; હે લોકપાલ, તને નમો નમઃ. ઉગ્ર અને ભીમ રૂપને પ્રણામ; તેમજ શાંત રૂપને પણ નમસ્કાર.

Verse 48

नमश्चानंतरूपाय विश्वरूपाय ते नमः । नमो भस्मांगलिप्ताय नमस्ते चंद्रशेखर । नमोऽस्तु पंचवक्त्राय त्रिनेत्राय नमोऽस्तु ते

અનંતરૂપ તને નમસ્કાર; વિશ્વરૂપ તને નમસ્કાર. ભસ્મલિપ્ત અંગો ધરાવનારને નમો નમઃ; હે ચંદ્રશેખર, તને પ્રણામ. પંચવક્ત્ર અને ત્રિનેત્ર રૂપને નમો નમઃ.

Verse 49

नमस्ते व्यालभूषाय कक्षापटधराय च । नमोंऽधकविनाशाय दक्षपापापहारिणे । कामनिर्द्दाहिने तुभ्यं त्रिपुरारे नमोऽस्तु ते

સર્પોથી વિભૂષિત અને કક્ષાપટ ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર. અંધકવિનાશક, દક્ષના પાપનો હરણ કરનારને નમો નમઃ. કામને ભસ્મ કરનાર, ત્રિપુરારિ—તમને મારું પ્રણામ હો.

Verse 50

चत्वारिंशच्च नामानि मयोक्तानि च यः पठेत् । शुचिर्भूत्वा त्रिकालं तु पठेद्वा शृणुयादपि

મારા દ્વારા કહેલાં આ ચાલીસ નામો જે કોઈ શુચિ થઈ ત્રિકાળ પાઠ કરે, અથવા તે પાઠ સાંભળે પણ, તે ઇચ્છિત પુણ્યફળ પામે છે.

Verse 51

गोघ्नश्चैव कृतघ्नश्च सुरापो गुरुत ल्पगः । ब्रह्महा हेमहारी च ह्यथवा वृषलीपतिः

ગોહંતક, કૃતઘ્ન, સુરાપાન કરનાર, ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર, બ્રાહ્મણહંતક, સોનાચોર—અથવા પતિત સ્ત્રીસંગી પણ (તે જપથી) શુદ્ધ થાય છે.

Verse 53

स्त्रीबालघातकश्चैव पापी चानृतभाषणः । अनाचारी तथा स्तेयी परदाराभिगस्तथा । अकार्यकारी कृत्यघ्नो ब्रह्मद्विड्वाडवाधमः

સ્ત્રી કે બાળહંતક, અસત્ય બોલનાર પાપી, અનાચારી, ચોર, પરસ્ત્રીગામી; અકાર્ય કરનાર, કર્તવ્યધર્મનો નાશ કરનાર, બ્રાહ્મણદ્વેષી અને નરાધમ—એ પણ (તે ભક્તિથી) શુદ્ધ થાય છે.

Verse 54

सूत उवाच । इत्येवं बहुभिर्वाक्यैर्धर्मराजेन वै मुहुः । ईडितोऽपि महद्भक्त्या प्रणम्य शिरसा स्वयम्

સૂત બોલ્યા—આ રીતે ધર્મરાજે અનેક વચનો દ્વારા વારંવાર સ્તુતિ કરી. અને સ્તુત થયાં છતાં (શિવ) મહાભક્તિથી સ્વયં શિર નમાવી પ્રણામ કર્યા.

Verse 55

तुष्टः शंभुस्तदा तस्मा उवाचेदं वचः शुभम् । वरं वृणु महाभाग यत्ते मनसि वर्त्तते

ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા શંભુએ તેને આ શુભ વચન કહ્યું— “હે મહાભાગ્યવાન! તારા મનમાં જે હોય તે વર માગ।”

Verse 56

यम उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश दयां कृत्वा ममोपरि । तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम्

યમે કહ્યું— “હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને મારા પર દયા કરો, તો હે મહાભાગ, ચલ-અચલ સહિત ત્રિલોકમાં આ ઇચ્છા સિદ્ધ કરો।”

Verse 57

मन्नाम्ना स्थानमेतद्धि ख्यातं लोके भवेदिति । अच्छेद्यं चाप्यभेद्यं च पुण्यं पापप्रणाशनम्

“આ સ્થાન મારા નામથી જ લોકમાં પ્રસિદ્ધ થાઓ. તે અચ્છેદ્ય અને અભેદ્ય થાઓ—પવિત્ર અને પાપનાશક થાઓ.”

Verse 58

स्थानं कुरु महादेव यदि तुष्टोऽसि मे भव । शिवेन स्थानकं दत्तं काशीतुल्यं तदा नृप । तद्दत्त्वा च पुनः प्राह अन्यं वरय सत्तम

તે બોલ્યો— “હે મહાદેવ! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો તો એક પવિત્ર સ્થાન સ્થાપો.” ત્યારે, હે રાજન, શિવે કાશી સમાન એક તીર્થસ્થાન આપ્યું. તે આપી ફરી કહ્યું— “હે સત્તમ! બીજો વર માગ।”

Verse 59

धर्म उवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश दयां कृत्वा ममोपरि । तं कुरुष्व महाभाग त्रैलोक्यं सचराचरम् । वरेणैवं यथा ख्यातिं गमिष्यामि युगेयुगे

ધર્મે કહ્યું— “હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને મારા પર દયા કરો, તો હે મહાભાગ, ચલ-અચલ સહિત ત્રિલોકમાં આ વર પ્રભાવી કરો, જેથી આ વરથી હું યુગે યુગે ખ્યાતિ પામું.”

Verse 60

ईश्वर उवाच । ब्रूहि कीनाश तत्सर्वं प्रकरोमि तवेप्सितम् । तपसा तोषितोऽहं वै ददामि वरमीप्सितम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે કીનાશ, તને જે કંઈ ઇચ્છિત છે તે સર્વ કહો; હું તે તારા માટે પૂર્ણ કરીશ. તારી તપશ્ચર્યાથી પ્રસન્ન થઈને હું તને ઇચ્છિત વર આપું છું.

Verse 61

यम उवाच । यदि मे वांछितं देव ददासि तर्हि शंकर । अस्मिन्स्थाने महाक्षेत्रे मन्नामा भव सर्वदा

યમે કહ્યું—હે દેવ, હે શંકર, જો તમે મારી વાંછિત ઇચ્છા આપો, તો આ સ્થાને, આ મહાક્ષેત્રમાં, મારું નામ સદાકાળ સ્થિર રહે.

Verse 62

धर्मारण्यमिति ख्यातिस्त्रैलोक्ये सचराचरे । यथा संजायते देव तथा कुरु महेश्वर

‘ધર્મારણ્ય’ એવી ખ્યાતિ ત્રિલોકમાં, ચરાચર સર્વમાં, જેમ ઉત્પન્ન થવી જોઈએ તેમ જ થાઓ. હે દેવ, હે મહેશ્વર, તેમ જ કરો.

Verse 63

ईश्वर उवाच । धर्मारण्यमिदं ख्यातं सदा भूयाद्युगेयुगे । त्वन्नाम्ना स्थापितं देव ख्यातिमेतद्गमिष्यति । अथान्यदपि यत्किंचित्करोम्येष वदस्व तत

ઈશ્વરે કહ્યું—આ સ્થાન ‘ધર્મારણ્ય’ તરીકે યુગે યુગે સદાય ખ્યાત રહે. હે દેવ, તારા નામે સ્થાપિત થઈને તે આ ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરશે. અને બીજું કંઈ કરાવવું હોય તો કહો.

Verse 64

यम उवाच । योजनद्वयविस्तीर्णं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम् । मुक्तेश्च शाश्वतं स्थानं पावनं सर्वदेहिनाम्

યમે કહ્યું—મારા નામે બે યોજન વિસ્તૃત એક ઉત્તમ તીર્થ થાઓ; તે મુક્તિનું શાશ્વત સ્થાન થાઓ અને સર્વ દેહધારીઓને પાવન કરનારું થાઓ.

Verse 65

मक्षिकाः कीटकाश्चैव पशुपक्षिमृगादयः । पतंगा भूतवेताला पिशाचोरगराक्षसाः

માખીઓ અને કીટકો પણ; પશુ, પક્ષી, મૃગ વગેરે; પતંગા; ભૂત અને વેતાળ; પિશાચ, નાગ અને રાક્ષસ—

Verse 66

नारी वाथ नरो वाथ मत्क्षेत्रे धर्मसंज्ञके । त्यजते यः प्रियान्प्राणान्मुक्तिर्भवतु शाश्वती

સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, મારા ‘ધર્મારણ્ય’ નામના ક્ષેત્રમાં જે પોતાના પ્રિય પ્રાણ ત્યજે, તેને શાશ્વત મુક્તિ પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 67

एवमस्त्विति सर्वोपि देवा ब्रह्मादयस्तथा । पुष्पवृष्टिं प्रकुर्वाणाः परं हर्षमवा्प्नुयुः

“એવમસ્તુ” એમ કહી બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવોએ સંમતિ આપી; અને પુષ્પવૃષ્ટિ કરતાં પરમ હર્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 68

देवदुंदुभयो नेदुर्गंधर्वपतयो जगुः । ववुः पुण्यास्तथा वाता ननृतुश्चाप्सरो गणाः

દેવદુંદુભિઓ ગુંજ્યાં; ગંધર્વોના અધિપતિઓ ગાયા. પુણ્ય પવનો વહ્યા અને અપ્સરાઓના ગણ નૃત્ય કરવા લાગ્યા.

Verse 69

सूत उवाच । यमेन तपसा भक्त्या तोषितो हि सदाशिवः । उवाच वचनं देवं रम्यं साधुमनोरमम्

સૂત બોલ્યા—યમના તપ અને ભક્તિથી પ્રસન્ન થયેલા સદાશિવે દેવોચિત વચન કહ્યું; તે રમ્ય, સાધુ અને હૃદયને આનંદ આપનાર હતું.

Verse 70

अनुज्ञां देहि मे तात यथा गच्छामि सत्वरम् । कैलासं पर्वतश्रेष्ठं देवानां हितकाम्यया

હે તાત, મને અનુજ્ઞા આપો, જેથી દેવોના હિતની કામનાથી હું શીઘ્રે પર્વતશ્રેષ્ઠ કૈલાસે જઈ શકું।

Verse 71

यम उवाच । न मे स्थानं परित्यक्तुं त्वया युक्तं महेश्वर । कैलासादधिकं देव जायते वचनादिदम्

યમે કહ્યું—હે મહેશ્વર, મારું સ્થાન ત્યજી જવું તને યોગ્ય નથી. હે દેવ, તારા વચનથી જ આ સ્થાન કૈલાસથી પણ અધિક મહિમાવાન બને છે।

Verse 72

शिव उवाच । साधु प्रोक्तं त्वया युक्तमेकांशेनात्र मे स्थितिः । न मया त्यजितं साधु स्थानं तव सुनिर्मलम्

શિવે કહ્યું—તમે સારું અને યુક્ત વચન કહ્યું. અહીં હું મારા એક અંશ સાથે સ્થિત રહીશ. હે સાધુ, તમારું અતિ નિર્મળ સ્થાન મેં ત્યજ્યું નથી।

Verse 73

विश्वेश्वरं महालिंगं मन्नाम्नात्र भविष्यति । एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवांतरधीयत

અહીં મારા નામથી ‘વિશ્વેશ્વર’ નામનું મહાલિંગ થશે. એમ કહી મહાદેવ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા।

Verse 74

शिवस्य वचनात्तत्र तदा लिंगं तदद्भुतम् । तं दृष्ट्वा च सुरैस्तत्र यथानामानुकीर्त्तनम्

શિવના વચનથી ત્યાં તે અદ્ભુત લિંગ તત્કાળ પ્રગટ થયું. તેને જોઈ દેવોએ ત્યાં તેના નામનું યથોચિત કીર્તન કર્યું।

Verse 75

स्वंस्वं लिंगं तदा सृष्टं धर्मारण्ये सुरोत्तमैः । यस्य देवस्य यल्लिंगं तन्नाम्ना परिकीर्तितम्

ત્યારે ધર્મારણ્યમાં શ્રેષ્ઠ દેવોએ પોતપોતાના લિંગ પ્રગટ કર્યા. જે દેવનું જે લિંગ હતું, તે તે દેવના નામથી જ પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 76

सूत उवाच । धर्मेण स्थापितं लिंगं धर्मेश्वरमुपस्थितम् । स्मरणात्पूजनात्तस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

સૂત બોલ્યા—ધર્મે સ્થાપિત કરેલું ‘ધર્મેશ્વર’ લિંગ ત્યાં ઉપસ્થિત છે. તેનું સ્મરણ અને પૂજન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 77

यद्ब्रह्म योगिनां गम्यं सर्वेषां हृदये स्थितम् । तिष्ठते यस्य लिंगं तु स्वयंभुवमिति स्थितम्

યોગીઓને ગમ્ય અને સર્વના હૃદયમાં સ્થિત એવા તે બ્રહ્મનું લિંગ અહીં ‘સ્વયંભૂ’ રૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 78

भूतनाथं च संपूज्य व्याधिभिर्मुच्यते जनः । धर्मवापीं ततश्चैव चक्रे तत्र मनोरमाम्

ભૂતનાથનું વિધિવત્ પૂજન કરવાથી મનુષ્ય રોગોથી મુક્ત થાય છે. ત્યારબાદ તેણે ત્યાં મનોહર ‘ધર્મવાપી’ પણ રચી.

Verse 79

आहत्य कोटितीर्थानां जलं वाप्यां मुमोच ह । यमतीर्थस्वरूपं च स्नानं कृत्वा मनोरमम्

તેણે કરોડો તીર્થોના જળને એકત્ર કરીને તે વાપીમાં વહેવા દીધું. અને ત્યાં મનોહર યમતીર્થ-સ્વરૂપે સ્નાન પણ કર્યું.

Verse 80

स्नानार्थं देवतानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते

એ પવિત્ર તીર્થ દેવતાઓ તથા ભાવિતાત્મા ઋષિઓના સ્નાનાર્થે છે. ત્યાં સ્નાન કરીને અને તેનું જળ પીને મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 81

धर्मवाप्यां नरः स्नात्वा दृष्ट्वा धर्मेश्वरं शिवम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो न मातुर्गर्भमाविशेत्

ધર્મવાપીમાં સ્નાન કરીને અને ધર્મેશ્વર શિવના દર્શન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; તે ફરી માતાના ગર્ભમાં પ્રવેશ કરતો નથી (પુનર્જન્મ નથી).

Verse 82

तत्र स्नात्वा नरो यस्तु करोति यमतर्पणम् । व्याधिदोषविनाशार्थं क्लेशदोषोप शांतये । यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चांतकाय च । वैवस्वताय कालाय दध्नाय परमेष्ठिने

ત્યાં સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય વ્યાધિદોષના નાશ અને ક્લેશદોષની શાંતિ માટે યમ-તર્પણ કરે છે, તે યમ, ધર્મરાજ, મૃત્યુ, અંતક, વૈવસ્વત, કાળ, દધ્ના અને પરમેષ્ઠિ—એમને અર્પણ કરે છે.

Verse 83

वृकोदराय वृकाय दक्षिणेशाय ते नमः । नीलाय चित्रगुप्ताय चित्र वैचित्र ते नमः

હે પ્રભુ! તમને વૃકોદર, વૃક અને દક્ષિણેશ રૂપે નમસ્કાર. તમને નીલ, ચિત્રગુપ્ત અને ચિત્ર-વૈચિત્ર (અદ્ભુત વૈવિધ્યસ્વરૂપ) રૂપે પણ નમસ્કાર.

Verse 84

यमार्थं तर्पणं यो वै धर्मवाप्यां करिष्यति । साक्षतैर्नामभिश्चैतैस्तस्य नोपद्रवो भवेत्

જે કોઈ ધર્મવાપીમાં યમના નિમિત્તે તર્પણ કરશે અને આ નામો સાથે અક્ષત અર્પણ કરશે, તેને કોઈ ઉપદ્રવ કે હાનિ નહીં થાય.

Verse 85

एकांतरस्तृतीयस्तु ज्वरश्चातुर्थिकस्तथा । वेलायां जायते यस्तु ज्वरः शीतज्वरस्तथा

એકાંતર જ્વર, તૃતીયક જ્વર અને ચતુર્થક જ્વર—તથા નિશ્ચિત વેળાએ ઉપજતો જ્વર અને શીતજ્વર પણ—અહીં વર્ણવાયા છે.

Verse 87

धनधान्यसमृद्धिः स्यात्संततिर्वर्धते सदा । भूतेश्वरं तु संपूज्य सुस्नातो विजितेंद्रियः

ધન-ધાન્યની સમૃદ્ધિ થાય છે અને સંતતિ સદા વધે છે—સારા સ્નાન કરીને, ઇન્દ્રિયો જીતીને, ભૂતેશ્વરની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવાથી.

Verse 88

सांगं रुद्रजपं कृत्वा व्याधिदोषात्प्रमुच्यते । अमावास्यां सोमदिने व्यतीपाते च वैधृतौ । संक्रांतौ ग्रहणे चैव तत्र श्राद्धं स्मृतं नृणाम्

સાંગોપાંગ રુદ્રજપ કરવાથી વ્યાધિદોષમાંથી મુક્તિ મળે છે. અમાવાસ્યા, સોમવાર, વ્યતીપાત અને વૈધૃતિ, સંક્રાંતિ તથા ગ્રહણ સમયે—ત્યાં મનુષ્યો માટે શ્રાદ્ધ વિહિત છે.

Verse 89

श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं निरस्य चैतत्पितरस्त्वदंति । पानीयमेवापि तिलैर्विमिश्रितं ददाति यो वै प्रथितो मनुष्यः

તેના દ્વારા કરાયેલ શ્રાદ્ધ હજાર વર્ષ સુધી ફળ આપે છે; પિતૃગણ તેને ગ્રહણ કરે છે અને અભાવ નાશ પામે છે. જે પ્રસિદ્ધ મનુષ્ય માત્ર તિલમિશ્રિત પાણી પણ અર્પે, તે પણ શ્રાદ્ધફળનો ભાગી બને છે.

Verse 90

एकविंशतिवारैस्तु गयायां पिंडदानतः । धर्मेश्वरे सकृद्दत्तं पितॄणां चाक्षयं भवेत्

ગયામાં એકવીસ વાર પિંડદાન કરવાથી જે ફળ મળે, તે જ ફળ ધર્મેશ્વરે એકવાર અર્પણ કરવાથી પિતૃઓ માટે અક્ષય બને છે.

Verse 91

धर्मेशात्पश्चिमे भागे विश्वेश्वरांतरेपि वा । धर्मवापीति विख्याता स्वर्गसोपानदायिनी

ધર્મેશના પશ્ચિમ ભાગે, અથવા વિશ્વેશ્વરના પ્રાંગણમાં પણ, ‘ધર્મવાપી’ નામે વિખ્યાત એક પવિત્ર વાપી છે; તે સ્વર્ગારોહણનું સોપાન પ્રદાન કરે છે.

Verse 92

धर्मेण निर्मिता पूर्वं शिवार्थं धर्मबुद्धिना । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च तर्पिताः पितृदेवताः

પૂર્વે ધર્મબુદ્ધિથી યુક્ત ધર્મે શિવાર્થ આનું નિર્માણ કર્યું. ત્યાં સ્નાન કરીને અને તેનું જળ પીવાથી પિતૃઓ તથા દેવતાઓ તૃપ્ત થાય છે.

Verse 93

शमीपत्रप्रमाणं तु पिंडं दद्याच्च यो नरः । धर्मवाप्यां महापुण्यां गर्भवासं न चाप्नुयात्

મહાપુણ્યદાયિની ધર્મવાપીમાં જે મનુષ્ય શમીપત્ર જેટલું પણ પિંડદાન કરે છે, તે ફરી ગર્ભવાસ (પુનર્જન્મ) પામતો નથી.

Verse 94

कुम्भीपाकान्महारौद्राद्रौरवान्नरकात्पुनः । अंधतामिस्रकाद्राजन्मुच्यते नात्र संशयः

હે રાજન! કુંભીપાક, મહારૌદ્ર, રૌરવ તથા અંધતામિસ્ર—આ નરકોમાંથી મનુષ્ય નિઃસંદેહ મુક્ત થાય છે.

Verse 95

सूत उवाच । एकवर्षं तर्पणीयं धर्मवाप्यां नरोत्तमः । ऋतौ मासे च पक्षे च विपरीतं च जायते

સૂત બોલ્યા—હે નરોત્તમ! ધર્મવાપીમાં એક વર્ષ સુધી તર્પણ કરવું જોઈએ; ઋતુ, માસ કે પક્ષમાં કંઈ અનિયમિતતા થાય તો પણ વિધિનું ફળ વિપરીત થતું નથી.

Verse 96

बर्हिषदोऽग्निष्वात्ताश्च आज्यपाः सोमपास्तथा । तृप्तिं प्रयांति परमां वाप्यां वै तर्पणेन तु

પવિત્ર વાપીમાં તર્પણ કરવાથી બર્હિષદ, અગ્નિષ્વાત્ત, આજ્યપ અને સોમપ—આ પિતૃગણ પરમ તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 97

कुरुक्षेत्रादि क्षेत्राणि अयोध्यादिपुरस्तथा । पुष्कराद्यानि सर्वाणि मुक्तिनामानि संति वै

કુરુક્ષેત્રાદિ ક્ષેત્રો, અયોધ્યાદિ પવિત્ર નગરો અને પુષ્કરાદિ સર્વ—નિશ્ચયે ‘મુક્તિનામ’ એટલે મોક્ષદાયક તીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 98

तानि सर्वाणि तुल्यानि धर्मकूपोऽधिको भवेत् । मन्त्रो वेदास्तथा यज्ञा दानानि च व्रतानि च

તે બધાં પুণ્યમાં સમાન છે; પરંતુ ધર્મકૂપ વધુ શ્રેષ્ઠ છે. મંત્ર, વેદ, યજ્ઞ, દાન અને વ્રત—બધાં ત્યાં વિશેષ ફળ આપે છે।

Verse 99

अक्षयाणि प्रजायंते दत्त्वा जप्त्वा नरेश्वर । अभिचाराश्च ये चान्ये सुसिद्धाथर्ववेदजाः

હે નરેશ્વર! ત્યાં દાન આપી અને જપ કરીને અક્ષય ફળો ઉત્પન્ન થાય છે. અથર્વવેદજન્ય, સુસિદ્ધ અભિચારાદિ અન્ય પ્રયોગો પણ ત્યાં ફળદાયક બને છે।

Verse 100

ते सर्वे सिद्धिमायांति तस्मिन्स्थाने कृता अपि । आदितीर्थं नृपश्रेष्ठ काजेशैरुपसेवितम्

તે સ્થાનમાં કરેલા તે બધા કર્મો સિદ્ધિ પામે છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તે આદિતીર્થ છે, જેને કાજેશો (ઉચ્ચ અધિપતિગણ) ઉપાસે અને પૂજે છે।

Verse 109

एतदाख्यानकं पुण्यं धर्मेण कथितं पुरा । यः शृणोति नरो भक्त्या नारी वा श्रावयेत्तु यः । गोसहस्रफलं तस्य अंते हरिपुरं ब्रजेत्

આ પવિત્ર આખ્યાન પૂર્વે ધર્મ દ્વારા કહેવામાં આવ્યું હતું. જે સ્ત્રી કે પુરુષ ભક્તિપૂર્વક આ સાંભળે છે અથવા સંભળાવે છે, તેને હજાર ગાયોના દાનનું ફળ મળે છે અને અંતે તે હરિના ધામમાં જાય છે.